Марха (Вилюй юппи)

 

undefined

Марха (Вилюй юппи) — Якутири (Раҫҫей) юханшыв, Вилюй шывӗн сулахай юппи. Юханшыв тӑршшӗ 1181 км, бассейн лаптӑкӗ 99 000 км2[2].

undefined

Юханшыв ҫӑлкуҫӗсем Вилюй плато ҫинче вырнаҫнӑ, малалла тӗп Якут тӳремӗпе юхать. Шыв ҫулӗ вӑтам юхӑмӗнче уратасемпе тата чуллӑ-чуллӑ урлашкасемпе тулсах ларать. Анатра ейӳ анлӑ, кукӑр-макӑр шыв ҫулӗ тапхӑр-тапхӑр тӳррӗн тӑсӑлать[3]. Юханшыв тӑрӑхӗнчи хӗлсем - ҫурҫӗр ҫур чӑмӑрӗнче чи хаяррисенчен пӗрисем, юханшыв пӗтӗмпех 5 уйӑх ытла шӑнса ларать, тури шывсенче — 7 уйӑх таран. Бассейнра кӳлӗсем нумай, термокарстран тухнӑскерсем[4].

Юрпа тата ҫумӑрпа апатланаҫҫӗ, ҫӗр айӗнчи апат пӗлтерӗшӗ пӗчӗк. Ҫурхи ҫӳллӗ шыв-шур ҫуллахи-кӗрхи шыв-шурпа ылмашӑнать, ӑшӑ сезонра вӗсем виҫӗ-тӑватӑ хут пулаҫҫӗ. Хӗлле тарӑн вар; анатра 150 талӑк, тури шывра 208 талӑк таран шӑнтать. Авӑн уйӑхӗн вӗҫӗнче - юпа уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче шӑнса ларать, ҫу уйӑхӗн вӗҫӗнче — ҫӗртме пуҫламӑшӗнче уҫӑлать[5]. Ҫулталӑкри вӑтам шыв тӑкакӗ вӑрринчен 159 км — 405 м3/с, июнь уйӑхӗнче чи пысӑкки — 3930 м3/с[6].

Моркока шывӗпе пӗрлешнинчен пуҫласа вӑрричен юханшыв тӑрӑх карапсем ҫӳреҫҫӗ. Юханшыв бассейнӗнчен алмаз кӑлараҫҫӗ[5].

Юханшыв шывӗсенче осетр, таймень, ленок, нельма, сиг, ҫӑрттан пурӑнаҫҫӗ[4].

Марха юханшывӑн вӑтам шыв тӑкакӗ (м3/с) уйӑхсем тӑрӑх 1938-1994 ҫҫ. (виҫесене гидрологи постӗнче, вӑрринчен 159 км, тунӑ) [7]:

Марха юханшывӑн вӑтам шыв тӑкакӗ (м3/с) уйӑхсем тӑрӑх 1938-1994 ҫҫ.(виҫесене гидрологи постӗнче, вӑрринчен 159 км, тунӑ)[7]

Юпписем

(вӑрринчен инҫе)

  • 8,7 км: Унга-Харыйалаах
  • 28 км: Хангас-Харыйалаах
  • 82 км: Конончаан
  • 106 км: Таланда
  • 124 км: ятсӑр юханшыв
  • 137 км: Тарын-Юрэх
  • 148 км: Буруус-Юрэх
  • 158 км: Маар-Юрэх
  • 186 км: Кырангда
  • 197 км: Ёрт-Юрэх
  • 203 км: Дьэгин-Иирэлээх
  • 216 км: Мастаах
  • 227 км: Кюёнэхтээх
  • 229 км: Кюскюндэ
  • 236 км: Бэс-Юрэх
  • 254 км: Аччыгый-Дьюктели
  • 266 км: Лохайы
  • 266 км: Юёсээ-Эдьээн
  • 281 км: Саппыйалаах
  • 283 км: Курунг-Юрэх
  • 295 км: Улахан-Дьюктели
  • 317 км: Собо
  • 332 км: ятсӑр юханшыв
  • 350 км: Иэсээк
  • 370 км: Юлэгиир
  • 387 км: Харыйа-Юрэх
  • 400 км: ятсӑр юханшыв
  • 408 км: Ньимэлимэ
  • 409 км: Курунг-Дьэлиндэ
  • 424 км: Накын
  • 441 км: Курунг-Юрэх
  • 452 км: Бадарааннаах
  • 461 км: Аччыгый-Курунг-Юрэгэ
  • 473 км: Дьахтар-Юрэгэ
  • 482 км: ятсӑр юханшыв
  • 489 км: Хання (приток Мархи)
  • 523 км: Юллэгийээн
  • 527 км: Кусаллай-Юрэгэ
  • 539 км: Чокураас
  • 563 км: Алын-Дабаан
  • 580 км: ятсӑр юханшыв
  • 585 км: Моркока
  • 594 км: Аллай-Юрэх
  • 597 км: Юёсээ-Дылбыкаан
  • 607 км: Солоной
  • 623 км: Дьэлиндэ
  • 628 км: Сиэннээх
  • 635 км: Юёсээ-Саланай
  • 650 км: Самара-Юрюйэтэ
  • 657 км: Кыптыый-Хаалбыт
  • 667 км: Домбооно
  • 694 км: Даныра
  • 703 км: Джелиндакан-Юрэх
  • 706 км: Аччыгый-Энэгэн
  • 713 км: Улахан-Энэгэн
  • 729 км: Аллараа-Сириктэндэ
  • 735 км: Курунг-Юрэх
  • 766 км: Мархара
  • 773 км: Онхой-Юрэх
  • 780 км: Сарык-Дэндэ
  • 795 км: Кётёрдёёх
  • 808 км: Балыкааннаах
  • 824 км: Диэртигэн
  • 825 км: Онкучах
  • 835 км: Буур-Салаа
  • 840 км: Аччыгый-Кюгюннюю
  • 846 км: Кюгюннюю
  • 850 км: река Ённьюёс-Тёрдё
  • 854 км: Бэс-Айалаах
  • 864 км: Олдондо (приток Мархи)
  • 872 км: Эйэкиит
  • 874 км: ятсӑр юханшыв
  • 894 км: Чалбык
  • 906 км: Лахаалаах
  • 932 км: Юёсээ-Лахаалаах
  • 944 км: Далдын
  • 954 км: Чочурдах
  • 956 км: Верх. Чочурдах
  • 964 км: Улахан-Тааннаах
  • 987 км: Улахан-Тукулааннаах
  • 996 км: Онхой-Юрэх
  • 1001 км: Аллараа-Чочурдаах
  • 1008 км: Чочурдаах
  • 1015 км: Лэппириэн
  • 1024 км: Куччугуй-Тааннаах
  • 1031 км: Чукука
  • 1040 км: ятсӑр юханшыв
  • 1052 км: Онхой-Юрэх
  • 1056 км: Халамакит
  • 1063 км: Юс-Тёрюттээх
  • 1068 км: Дабаан
  • 1084 км: Эмээхсин-Унгуохтаага
  • 1094 км: Елена-Ийэтин-Унгуохтаага
  • 1107 км: Хапчаан
  • 1111 км: Ойуур-Юрэгэ
  • 1114 км: Сохсолох (приток Мархи)|Сохсолох
  • 1153 км: ятсӑр юханшыв
  • 1161 км: ятсӑр юханшыв
  • 1168 км: ятсӑр юханшыв

Ăнлантарусем

  1. ^ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 17. Ленско-Индигирский район. Вып. 4. Бассейн р. Лены от устья р. Алдан до устья р. Вилюй и бассейн р. Вилюй / под ред. А. С. Шароглазова. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 128 с.
  2. ^ Марха : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
  3. ^ Марха // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
  4. ^ 1, 2 Марха. — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России».
  5. ^ 1, 2 Марха (река в Якутской АССР, лев. приток р. Вилюй) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  6. ^ Markha At Malyukay (англ.). R-ArcticNET. Дата обращения: 12 июня 2019. Архивировано 24 сентября 2015 года.