Марха (Вилюй юппи)
Марха (Вилюй юппи) — Якутири (Раҫҫей) юханшыв, Вилюй шывӗн сулахай юппи. Юханшыв тӑршшӗ 1181 км, бассейн лаптӑкӗ 99 000 км2[2].
Юханшыв ҫӑлкуҫӗсем Вилюй плато ҫинче вырнаҫнӑ, малалла тӗп Якут тӳремӗпе юхать. Шыв ҫулӗ вӑтам юхӑмӗнче уратасемпе тата чуллӑ-чуллӑ урлашкасемпе тулсах ларать. Анатра ейӳ анлӑ, кукӑр-макӑр шыв ҫулӗ тапхӑр-тапхӑр тӳррӗн тӑсӑлать[3]. Юханшыв тӑрӑхӗнчи хӗлсем - ҫурҫӗр ҫур чӑмӑрӗнче чи хаяррисенчен пӗрисем, юханшыв пӗтӗмпех 5 уйӑх ытла шӑнса ларать, тури шывсенче — 7 уйӑх таран. Бассейнра кӳлӗсем нумай, термокарстран тухнӑскерсем[4].
Юрпа тата ҫумӑрпа апатланаҫҫӗ, ҫӗр айӗнчи апат пӗлтерӗшӗ пӗчӗк. Ҫурхи ҫӳллӗ шыв-шур ҫуллахи-кӗрхи шыв-шурпа ылмашӑнать, ӑшӑ сезонра вӗсем виҫӗ-тӑватӑ хут пулаҫҫӗ. Хӗлле тарӑн вар; анатра 150 талӑк, тури шывра 208 талӑк таран шӑнтать. Авӑн уйӑхӗн вӗҫӗнче - юпа уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче шӑнса ларать, ҫу уйӑхӗн вӗҫӗнче — ҫӗртме пуҫламӑшӗнче уҫӑлать[5]. Ҫулталӑкри вӑтам шыв тӑкакӗ вӑрринчен 159 км — 405 м3/с, июнь уйӑхӗнче чи пысӑкки — 3930 м3/с[6].
Моркока шывӗпе пӗрлешнинчен пуҫласа вӑрричен юханшыв тӑрӑх карапсем ҫӳреҫҫӗ. Юханшыв бассейнӗнчен алмаз кӑлараҫҫӗ[5].
Юханшыв шывӗсенче осетр, таймень, ленок, нельма, сиг, ҫӑрттан пурӑнаҫҫӗ[4].
Марха юханшывӑн вӑтам шыв тӑкакӗ (м3/с) уйӑхсем тӑрӑх 1938-1994 ҫҫ. (виҫесене гидрологи постӗнче, вӑрринчен 159 км, тунӑ) [7]:
Юпписем
(вӑрринчен инҫе)
- 8,7 км: Унга-Харыйалаах
- 28 км: Хангас-Харыйалаах
- 82 км: Конончаан
- 106 км: Таланда
- 124 км: ятсӑр юханшыв
- 137 км: Тарын-Юрэх
- 148 км: Буруус-Юрэх
- 158 км: Маар-Юрэх
- 186 км: Кырангда
- 197 км: Ёрт-Юрэх
- 203 км: Дьэгин-Иирэлээх
- 216 км: Мастаах
- 227 км: Кюёнэхтээх
- 229 км: Кюскюндэ
- 236 км: Бэс-Юрэх
- 254 км: Аччыгый-Дьюктели
- 266 км: Лохайы
- 266 км: Юёсээ-Эдьээн
- 281 км: Саппыйалаах
- 283 км: Курунг-Юрэх
- 295 км: Улахан-Дьюктели
- 317 км: Собо
- 332 км: ятсӑр юханшыв
- 350 км: Иэсээк
- 370 км: Юлэгиир
- 387 км: Харыйа-Юрэх
- 400 км: ятсӑр юханшыв
- 408 км: Ньимэлимэ
- 409 км: Курунг-Дьэлиндэ
- 424 км: Накын
- 441 км: Курунг-Юрэх
- 452 км: Бадарааннаах
- 461 км: Аччыгый-Курунг-Юрэгэ
- 473 км: Дьахтар-Юрэгэ
- 482 км: ятсӑр юханшыв
- 489 км: Хання (приток Мархи)
- 523 км: Юллэгийээн
- 527 км: Кусаллай-Юрэгэ
- 539 км: Чокураас
- 563 км: Алын-Дабаан
- 580 км: ятсӑр юханшыв
- 585 км: Моркока
- 594 км: Аллай-Юрэх
- 597 км: Юёсээ-Дылбыкаан
- 607 км: Солоной
- 623 км: Дьэлиндэ
- 628 км: Сиэннээх
- 635 км: Юёсээ-Саланай
- 650 км: Самара-Юрюйэтэ
- 657 км: Кыптыый-Хаалбыт
- 667 км: Домбооно
- 694 км: Даныра
- 703 км: Джелиндакан-Юрэх
- 706 км: Аччыгый-Энэгэн
- 713 км: Улахан-Энэгэн
- 729 км: Аллараа-Сириктэндэ
- 735 км: Курунг-Юрэх
- 766 км: Мархара
- 773 км: Онхой-Юрэх
- 780 км: Сарык-Дэндэ
- 795 км: Кётёрдёёх
- 808 км: Балыкааннаах
- 824 км: Диэртигэн
- 825 км: Онкучах
- 835 км: Буур-Салаа
- 840 км: Аччыгый-Кюгюннюю
- 846 км: Кюгюннюю
- 850 км: река Ённьюёс-Тёрдё
- 854 км: Бэс-Айалаах
- 864 км: Олдондо (приток Мархи)
- 872 км: Эйэкиит
- 874 км: ятсӑр юханшыв
- 894 км: Чалбык
- 906 км: Лахаалаах
- 932 км: Юёсээ-Лахаалаах
- 944 км: Далдын
- 954 км: Чочурдах
- 956 км: Верх. Чочурдах
- 964 км: Улахан-Тааннаах
- 987 км: Улахан-Тукулааннаах
- 996 км: Онхой-Юрэх
- 1001 км: Аллараа-Чочурдаах
- 1008 км: Чочурдаах
- 1015 км: Лэппириэн
- 1024 км: Куччугуй-Тааннаах
- 1031 км: Чукука
- 1040 км: ятсӑр юханшыв
- 1052 км: Онхой-Юрэх
- 1056 км: Халамакит
- 1063 км: Юс-Тёрюттээх
- 1068 км: Дабаан
- 1084 км: Эмээхсин-Унгуохтаага
- 1094 км: Елена-Ийэтин-Унгуохтаага
- 1107 км: Хапчаан
- 1111 км: Ойуур-Юрэгэ
- 1114 км: Сохсолох (приток Мархи)|Сохсолох
- 1153 км: ятсӑр юханшыв
- 1161 км: ятсӑр юханшыв
- 1168 км: ятсӑр юханшыв
Ăнлантарусем
- ^ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 17. Ленско-Индигирский район. Вып. 4. Бассейн р. Лены от устья р. Алдан до устья р. Вилюй и бассейн р. Вилюй / под ред. А. С. Шароглазова. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 128 с.
- ^ Марха : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
- ^ Марха // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
- ^ 1, 2 Марха. — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России».
- ^ 1, 2 Марха (река в Якутской АССР, лев. приток р. Вилюй) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ^ Markha At Malyukay (англ.). R-ArcticNET. Дата обращения: 12 июня 2019. Архивировано 24 сентября 2015 года.
![Марха юханшывӑн вӑтам шыв тӑкакӗ (м3/с) уйӑхсем тӑрӑх 1938-1994 ҫҫ.(виҫесене гидрологи постӗнче, вӑрринчен 159 км, тунӑ)[7]](https://upload.ruwiki.ru/cvwiki/files/0/01/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0.png)