Мӑнал вӑтам шкулӗ

Ялти шкула 1861 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче Мӑнал чиркӗвӗнчи Аристовский Георгий Алексеевич священник пуҫарӑвӗпе тата тӑрӑшнипе уҫнӑ. Ун чухне вӑл килти шкул шутланнӑ, 1867 ҫулччен ӗҫленӗ. Шкул чиркӳ витӗмӗнче тӑнӑ^[2].

1867 ҫултан пуҫласа земство шкулне уҫнӑ пулнӑ. Анчах вырӑнти халӑх ӑна ытлах кӑмӑлламанран шкул нумай вӑхӑт ӗҫлеймен, хупӑннӑ^[3].

Тепӗр хут земство шкулне 1881 ҫулта кӑна уҫнӑ, вӑл Игнатий Осипов пӳртӗнче вырнаҫнӑ пулнӑ, ӗҫӗ-хӗлне тытса пыма ҫулталӑкне 120 тенкӗ уйӑрнӑ. Ачасене вӗрентекене ҫулталӑкне 240 тенкӗ тӳленӗ, саккунсене вӗрентекене — 50 тенкӗ. Ачасене Павлова Серафима Петровна хӗр, ҫӑвӑн пекех Никольский Изосим Васильевич, Фёдоров Павел Фёдорович, Василий Алексеев, Ферапонт Петровский, Спиридон Яковлев тата Никифор Герасимов арҫынсем вӗрентнӗ. Турӑ сакунне Георгий Аристовский (1888 ҫулччен), Сергей Кондратский (1890 ҫулччен), Иоил Тихонравов (1893 ҫулччен), Петр Разумов (1899 ҫулччен), Александр Сретенский (1899 ҫултанпа) священниксем вӗрентнӗ^[2].

1886 ҫулхи пушӑн 1-мӗшӗнче ҫак шкул никӗсӗ ҫинче чиркӳ прихут шкулне уҫнӑ. 1895 ҫулччен вӑл чиркӳ хурал пуртӗнче вырнаҫнӑ пулнӑ, кайран Клавикордов дьякон пӳртне куҫнӑ. 1897 ҫулта вара шкула Сархурӑн ялне куҫарнӑ^[2].

Шкул хресчен пӳртӗнче вырнаҫнӑ пулнӑ, ӑна тытса тӑма уес уйрӑмӗ ҫулталӑкне 25 тенкӗ уйӑрнӑ. 1902 ҫултан пуҫласа шкул Тимӗр Ҫырма ялне куҫнӑ. Апла пулин те 1906 ҫулхи чӳкӗн 30-мӗшӗнче ӑна тытса тӑма укҫа-тенкӗ ҫукран шкула хупнӑ. Шкул Тимӗрҫырмара ӗҫленӗ вӑхӑтра ачасене Фёдор Ефремовпа Пётр Ильин вӗрентнӗ^[2].

1914 ҫулта Сархурӑн ялӗнче земство училищине уҫнӑ, вӑл тара илнӗ пӳртре ӗҫленӗ. Ачасене Гурий Трофимов вӗрентнӗ, турӑ саккунне — Арсений Петров священник^[2].

Шкул ҫумӗнче «Ҫӑлкуҫ» таврапӗлӳ музейне йӗркеленӗ. Ӑна 1989 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 9-мӗшӗнче педканаш йышӑнӑвӗпе хатӗрленӗ^[4].

Экспонатсене пухасси 1963–1964 ҫулсенче Мишер патӗнче В.Ф. Каховский ертсе пынипе археологи тӗпчевне ирттернӗ вӑхӑтра пуҫланнӑ, ун чухне тӗрлӗ авалхи чӗрчунсен шӑммисене тупнӑ пулнӑ. Археологсене шкулта истори вӗрентекен Владимир Ярославцев ертсе пыракан историпе таврапӗлӳ кружокне ҫӳрекен ачасем пулӑшнӑ. Чӑн малтанах авалхи чӗрчунсен шӑммисем истори кабинетӗнче вырнаҫнӑ пулнӑ, вӗсемпе урокра усӑ курнӑ^[5].

Малалла вара шкул музейӗ валли япаласене ятарласа пухма пуҫланӑ — ялти килсенчи кивӗ япаласене, шкул историйӗпе тата ытти пулӑмсемпе ҫыхӑннӑ хутсене, Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑ ҫынсем ҫинчен материалсене пуҫтарнӑ^[4].

1980-мӗш ҫулсем пуҫламӑшӗнче шкулпа юнашар вырнаҫнӑ икӗ хутлӑ ҫуртра (ӑна «Приволжский» учхоз тӳлевсӗр уса курма панӑ) ятарлӑ пӳлӗм йӗркеленӗ. 1989 ҫулта музея шкулти пӳлӗме куҫарнӑ. 1996 ҫулта вӑл «шкул музейӗ» статуса тивӗҫнӗ, 2005 ҫулта — «Вӗренӳ учрежденийӗн музейӗ» статуса^[5].

Музейра пурӗ 215 экспонат, вӗсенчен чӑн-чӑнни шутланаканнисем — 115^[5].

• Кушников Арефий Семёнович (Арефий Кушар, 1935 ҫ.ҫ.), педагог, сӑвӑҫ.
• Санчукова Ангелина Николаевна. Ашшӗ ҫуртӗнче 1920-мӗш ҫулсенче шкул уҫнӑ хыҫҫӑн 1960-мӗш ҫулсенче тивӗҫлӗ канӑва тухичченех ачасене вӗрентнӗ, завуч та пулнӑ.
• Сергеев Василий Сергеевич (1884—1950), вӗрентекен.
• Тимофеев Николай Елизарович (1947—2000), физикӑпа математика ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ. Шкулта пуҫламӑш классенчи ачасене вӗрентнӗ.
• Тимофеева Галина Игнатьевна (1948 ҫ.ҫ.), вӗрентекен. Шкулта 1971–1973 ҫулсенче ӗҫленӗ.
• Шаронова Надежда Семёновна (1948 ҫ.ҫ.), хими вӗрентекенӗ.
• Ярославцев Владимир Степанович (1925–2004) — вӗрентекен, Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑскер.

• Андреев Иван Геронтьевич (1914 ҫ.ҫ.) — реставраци енӗпе ӗҫлекен художник.
• Никифоров Евгений Алексеевич (1967 ҫ.ҫ.) — Афган вӑрҫине хутшӑннӑскер.
• Остеров Владимир Филиппович (1925—?) — Ишлей райкомӗн пӗрремӗш секретарӗ.
• Остеров Яков Архипович (1924—2004) — шкул хорӗсен ертӳҫи.
• Порфирьев Юрий Васильевич (1952 ҫ.ҫ.) — «ЧЭМЗ» савута ӗҫлеттерсе яраканӗ, тӗп директорӗ.
• Ярославцев Владимир Степанович (1925–2004) — вӗрентекен, Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑскер.

Хальхи вӑхӑтра шкулта сӗтел-пуканпа тивӗҫтернӗ 16 вӗренӳ пӳлӗмӗ пур. Ҫавӑн пекех кунта спорт залӗ, 50 ача вырнаҫмалӑх столовӑй, вулавӑш, стадион, ҫӗр лаптӑкӗ пур. Хими, биологи, физика тата информатика пӳлӗмӗсене вӗренӳ процессне тивӗҫлӗ шайра тытса пыма май паракан хатӗр-хӗтӗрпе тивӗҫтернӗ^[3].

2014 ҫул тӗлне шкулта 16 компьютер пулнӑ, 1 модем, 3 ноутбук, 4 принтер, 7 мультимеди проекторӗ, 2 сканер, 2 цифра фотоаппарачӗ, 1 видеокамера пулнӑ. Шкулта 110 ача вӗреннӗ^[3].

Шкулта вӗренекенсене вӗри апатпа тивӗҫтереҫҫӗ. Ку ӗҫе йӗркелеме «Атлашевски» агрофирма» ТМЯП-па килӗшӳ тунӑ. Сахал тупӑшлӑ ҫемьесенчи ачасем апатшӑн ҫур хак кӑна тӳлеҫҫӗ^[6].