Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Путене

Аха́ль путене́, е путене́[1] (Coturnix coturnix (Linnaeus, 1758); кивелнӗ ӑслӑлӑх ячӗ — лат. Coturnix dactylisonans s. communis[2]; выр. Обыкновенный перепел), — фазан йышшисен (Phasianidae) трибӗнчи Coturnicini кайӑкӗ[3]. Ӗлӗк путенесене, пӗр енчен, апат валли сунар кайӑкӗ пек тытнӑ, тепӗн енчен — юрлакан кайӑк пек тата путенесене ҫапӑҫтарма[2].

Япони путенийӗпе пӗрле чӑх евӗрлисен ушкӑнӗнчи пӗртен-пӗр куҫса ҫӳрекен кайӑк пулса тӑрать.

Тулаш сӑн-сӑпачӗ

Ку тӗсе пӗрремӗш хут Карл Линней хӑйӗн «Systema naturae» кӗнекинче 1758 ҫулта «Tetrao coturnix» тесе ҫырса кӑтартнӑ[4].

undefined

Кӗлеткин тӑршшӗ 16-22 см, йывӑрӑшӗ — 91-131 г пулать[6].

Тӗкӗсем сарӑх-хӑмӑр тӗслӗ, пуҫӗн ҫӳлти пайӗ, ҫурӑмӗ, хӳре ҫийӗ тата хӳрен ҫӳлти тӗкӗсем тӗттӗм тата ҫутӑ хӑмӑр урлӑ йӗрсемпе, пӑнчӑсемпе витӗннӗ, куҫӗ хыҫӗнче хӗрлӗрех йӗр пырать. Аҫин пит-мала енчи тӗкӗсем тӗттӗм-хӗрлӗрех, пӗтти хӗрлӗрех, янахӗпе пырӗ хура. Ами унтан ҫутӑрах сарӑх-хӑмӑр янахӗпе тата пырӗпе, ҫавӑн пекех кӗлеткин аялти пайӗпе аяккисенче хура-хӑмӑр пӑнчӑсем пуррипе уйрӑлса тӑрать[2].

Сарӑлни

Ахаль путене Европӑра, Африкӑра тата Хӗвеланӑҫ Азире сарӑлнӑ; Раҫҫейре — тухӑҫ енче Байкал кӳлли таран. Тӳремлӗхсенчи тата тусенчи уй-хирсенче пурӑнать. Африкӑра тата Кӑнтӑр-Хӗвеланӑҫ Азире, тӗпрен илсен Кӑнтӑр Африкӑра тата Индостан ҫурутравӗнче хӗл каҫать. Пӗтӗм Европӑпа Азире Ҫурҫӗр Африка, Ҫывӑх Тухӑҫ, Иран тата Туркестан таран йӑва ҫавӑрать. Кӑнтӑралла ака уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче, ҫурҫӗрелле — ҫу уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче вӗҫсе килет[2].

Ӗрчесси

Ӗрчес тапхӑр ҫӳллӗ курӑк ӳссе ҫитсен пуҫланать: аҫисем хӑйне евӗрлӗ кӑшкӑраҫҫӗ тата амасемшӗн пӗр-пӗринпе ҫапӑҫаҫҫӗ. Йӑвисене тӳррӗн ҫӗр ҫинче тӑваҫҫӗ. Ами хура-хӑмӑр пӑнчӑллӑ шупка сарӑ тӗслӗ 8-20 ҫӑмарта тӑвать; 15-17 талӑк пусса ларать тата чӗпписене аҫи хутшӑнмасӑрах кӑларать[2].

undefined

Пурнӑҫ йӗрки тата апатланни

Кайӑк ҫӗр ҫинче пурӑнать, ҫӗр ҫинче тупнӑ вӑрлӑхсемпе тата хурт-кӑпшанкӑпа апатланать. Тырӑ пиҫнӗ вӑхӑтра путенесем уй-хирсене куҫаҫҫӗ, унта вӗсем хастар апатланаҫҫӗ тата вӗҫсе каяс умӗн ҫу пухаҫҫӗ. Вӗҫсе каясси ареалӑн анлӑшӗнчен килет: ҫурла уйӑхӗн вӗҫӗнчен пуҫласа авӑн уйӑхӗн вӗҫӗччен. Апачӗ тӗпрен илсен ӳсентӑранран тӑрать (вӑрлӑхсем, папкасем, хунавсем), сайрарах чухне — хурт-кӑпшанкӑ[2].

Ҫынсем тата путенесем

Путене ашӗ питӗ тутлӑ, ӑна йӑлана кӗнӗ тӑрӑх апатра усӑ кураҫҫӗ[2]. Уй-хирсенче минераллӑ им-ҫамсемпе тата пестицидсемпе усӑ курни путенесене наркӑмӑшланасси патне илсе пырать, ҫавна пула вӗсен йышӗ самай чакать. Унччен вара кӗркунне вӗҫсе кайнӑ чухне Крымра тата Кавказра вӗсем ҫине нумай сунар тунӑ.

undefined

Путенесем тыткӑнра пурӑнма лайӑх хӑнӑхаҫҫӗ[2]. Вӑтам Азире ку кайӑксене йӑлана кӗнӗ тӑрӑх вӑрҫтармалли кайӑк пек тата вӗсен ӗрчес вӑхӑтри кӑшкӑрӑвне («юррине») илтмесӗн читлӗхсенче усраҫҫӗ.

Арменинчи Лори облаҫне (марзне) путене ячӗпе панӑ текен верси пур (эрмен чӗлхинчи путене сӑмахӗнчен)[7].

Авалхи Египетре путене чӗппин ӳкерчӗкне «в» тата «у» сасӑсене пӗлтерекен иероглиф вырӑнне усӑ курнӑ:

w

Раҫҫейри путене тытассин кун-ҫулӗ

Революцичченхи Раҫҫейре путене ҫине нумай сунар тунӑ, ҫавӑн пекех ӑна юрлакан кайӑк пек усранӑ тата путенесене вӑрҫтарнӑ[2].

Сунар

Путенесене тӗпрен илсен ҫу, ҫӗртме тата утӑ уйӑхӗсенче, ытларах ирхи е каҫхи шуҫӑмпа, сывӑм ҫук чухне тытнӑ. Тытма тесе тетелпе тата ятарлӑ шӑхличсемпе е чӗрӗ ама кайӑкпа усӑ курнӑ. Тетеле курӑк е ҫурхи акӑм ҫине сарнӑ; сунарҫӑ тир кӗвӗллӗ шӑмӑ шӑхличпа усӑ курса аман сассине кӑларнӑ. Шӑхлич вырӑнне час-часах пӗр ҫулхи чӗрӗ «чӗнекен» амапа усӑ курнӑ. Аҫи тетел айне пырса кӗрсен, сунарҫӑ ӑна хӑратнӑ, вара кайӑк тетел куҫӗсене пӑтрашӑнса юлнӑ. Тытнӑ кайӑксем хушшинче сасси лайӑххисем («рыцарьсем») сайра тӗл пулнӑ, вӗсене шырама ятарлӑ агентсене явӑҫтарнӑ. Тытнӑ кӑшкӑракан путенесене читлӗхсенче усранӑ, вӗсене ҫӳллӗ каштасем ҫине ҫакса хунӑ. Кайӑк сасси икӗ ҫухрӑм таран илтӗннӗ. Ҫуллахи сунар тыр-пул пухса кӗртсен пуҫланнӑ та кӗркунне кайӑксем вӗҫсе кайиччен пынӑ[2].

undefined

Путенесене тӗрлӗ мелпе тытнӑ. Пӑшалпа тата хурчкасемпе сунар тунӑсӑр пуҫне, сӗтӗрекен тетелсемпе, саксемпе (Туркестан крайӗнче) усӑ курнӑ, Кавказра вара кайӑксене ҫӗрле ҫутӑпа тата шӑнкӑравсемпе илӗртнӗ. Крымра самӑрланнӑ кайӑксене конус евӗрлӗ тетелпе тӳррӗн лаша ҫинчен тытнӑ. Ҫавӑн пекех клевер уйӗсенче йӑлӑмсемпе нумайӑн тытасси анлӑ сарӑлнӑ пулнӑ. 1917 ҫулчченхи саккунсем тӑрӑх, ҫурхи-ҫуллахи сунара питӗ хытӑ йӗркелесе тӑнӑ[2].

Путенесен юрри

Кайӑксене аҫин сассишӗн питӗ пысӑка хурса хакланӑ (амисем йӑвашшӑн «тюр-тюр» тесе кӑшкӑраҫҫӗ). Юрри «вавакланинчен» тата тӳррӗн «кӑшкӑрӑвӗнчен» («вӑрҫӑвӗнчен») тӑрать. Ваваклани «ва-ва» пек илтӗнет тата темиҫе хут та калаҫҫӗ; кӑшкӑрӑвӗ вара («пить-пиль-пить») виҫӗ пайран тӑрать: «ҫӗкленни», «тӑсӑлни» тата «анни». Кӑшкӑракан путенесемпе ытларах Курск кӗпӗрнин Суджа уесӗ, ҫавӑн пекех Воронеж кӗпӗрнин, Орёл кӗпӗрнин, Тула кӗпӗрнин, Тамбов кӗпӗрнин тата Харьков кӗпӗрнин районӗсем паллӑ пулнӑ[2].

Путене ҫапӑҫӑвӗсем

Туркестанра аҫа путенесене вӑрҫтарасси вырӑнти паллӑ йӑла пулнӑ. Ҫапӑҫакан кайӑксен хуҫисем вӗсене хӑйсен кӑкӑрӗнче йӑтса ҫӳренӗ, арена вырӑнне вара ятарлӑ шӑтӑксем пулнӑ, вӗсен тавра куракансем пухӑнса укҫалла тупӑшу йӗркеленӗ[2].

Тискер путене ашӗпе наркӑмӑшланни

Истори тата медицина литературинче тискер ахаль путене ашӗпе наркӑмӑшланнӑ тӗслӗхсене ҫырса кӑтартнӑ[8]. Кун пирки пӗрремӗш хут XVII ӗмӗрти ҫӑлкуҫсенче тӗл пулать[9][10]. Гийом Левассер де Боплан хӑйӗн «Украина ҫырса кӑтартӑвӗнче» наркӑмӑшлӑ путенесем кӑвак ураллӑ «ятарлӑ йӑхри» кайӑксем пулаҫҫӗ тесе йӑнӑш шутланӑ[10].

Хальхи ӑслӑлӑх палӑртнӑ тӑрӑх, наркӑмӑшлану сӑлтавӗ вӑл кайӑксем пикульник вӑррисене ҫинӗ хыҫҫӑн вӗсен кӗлеткинче наркӑмӑшлӑ япаласем пухӑнни пулать[11]. Ӳсентӑранти алкалоидсем урлӑ йӗрлӗ мускулатурӑри куҫару нервӗсен вӗҫӗсене пӳлеҫҫӗ. Нумай токсинсен витӗмӗ тӗсрен килет, ҫавӑнпа путенесем ҫын тата килти чӗрчунсемшӗн вилӗм кӳрекен вӑрлӑхсене хӑйсемшӗн хӑрушсӑр ҫиме пултараҫҫӗ[10]. Наркӑмӑшӗ ӑшӑран пӑсӑлмасть, аша пӗҫернӗ е ӑшаланӑ чухне те арканмасть. Путене ҫуйӗпе ӑшаланӑ ҫӗрулми ҫисен те наркӑмӑшланма пулать. Симптомсем 1-4 сехетрен палӑраҫҫӗ: вӑй пӗтет, ура пӗччисенче, пилӗкре тата кӑкӑрта хытӑ ырату пуҫланать. Сывлани ҫиелтен ҫеҫ пулса тӑрать. Хытӑ ыратнӑран ура-алӑсене хускатма йывӑрланать, ыратни 2 сехетрен пуҫласа 12 сехетчен (хӑш чухне 2-3 кун таран) тытӑнса тӑрма пултарать. Яланхи пекех, ҫынсем вилмеҫҫӗ[11].

Ҫавӑн пекех наркӑмӑшлану сӑлтавӗ цикута вӑррисем тата болиголов улмисем пулма пултараҫҫӗ. Пӑва курӑкӗпе апатланнӑ кайӑксен ашӗ ҫынна кониинпа наркӑмӑшланнин симптомӗсене кӑларать[12]. Ку алкалоид тӗп нерв тытӑмне тата нерв-мускул синапсӗсене параличлать. Наркӑмӑшланнӑ чухне ҫыннӑн чӗри пӑтранма пуҫлать, хӑсас килет, пуҫ ҫаврӑнать, куҫ шӑрҫисем сарӑлаҫҫӗ, брадикарди пулать тата кӗлетке температури чакать. Йывӑр чухне сывлав параличне пула ҫын вилме те пултарать[12][11]. Цикутотоксинпа наркӑмӑшлансан тытмарлать тата сывлав центрӗ чарӑннӑран вилмелли хӑрушлӑх пур[13].

Классификаци

Ахаль путене сакӑр кӗҫӗн тӗсе пайланать:

  • C. c. africana — 1849 ҫулта К. Я. Темминк тата Г. Шлегель ҫырса кӑтартнӑ; Африкӑра хӗл каҫать, популяцин пӗр пайӗ Кӑнтӑр Африкӑран ҫурҫӗрелле куҫать (Мадагаскар, Комор утравӗсем).
  • C. c. confisa
  • C. c. conturbans — Азор утравӗсенче пурӑнать (Hartert, 1920).
  • C. c. coturnix
  • C. c. erlangeri — Эфиопире тӗл пулать (Zedlitz, 1912).
  • C. c. inopinata — Кабо-Верде утравӗсенче пурӑнать (Hartert, 1917)[14].
  • C. c. parisii
  • C. c. ragonierii

Генетика

Кариотип: 78 хромосома (2n)[15].

Молекулӑллӑ генетика
  • АПШ-ри Биотехнологи информацийӗн наци центрӗнчи (NCBI) GenBank даннӑйсен базине кӗртнӗ нуклеотидсен йӗрӗсем (EntrezNucleotide): :exp%5D 580 (2015 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ тӗлне).
  • АПШ-ри NCBI GenBank даннӑйсен базине кӗртнӗ шурӑсен йӗрӗсем (EntrezProtein): :exp%5D 322 (2015 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ тӗлне).

Геном: 1,35 пг (C-value)[15].

Ӑнлантарусем

  1. ^ Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / Под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — Русский язык, РУССО, 1994. — С. 58. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13 Бианки В. Л. (Безобразов С. В. хушса ҫырнипе). Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — 1890—1907.
  3. ^ H&M4 Checklist family by family (англ.). The Trust for Avian Systematics. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 9-мӗшӗ. Архивланӑ 2022 ҫулхи ҫурлан 10-мӗшӗ.
  4. ^ Carl Linnaeus. Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata(лат.). — Laurentii Salvii, 1758. — С. 161.. — «T. pedibus nudis, corpore griseo-maculate, supercilií albis, rectricibus margine lunulaque ferruginea.».
  5. ^ Кӗнекинчи ӳкерчӗк: Naumann J. F. Naturgeschichte der Vögel Mitteleuropas. — Gera, 1897. — Bd. VI. — Tafel 14.(ним.) [Вӑтам Европӑри кайӑксен ҫутҫанталӑкри кун-ҫулӗ.]
  6. ^ Hume, A.O.; Marshall, C.H.T. Game Birds of India, Burmah and Ceylon. — A.O. Hume and C.H.T. Marshall, 1880. — Т. Volume II. — С. 148.
  7. ^ Ган К. Ф. Опыт объяснения кавказских географических названий // Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. — 1909. — Т. 40.
  8. ^ Дементьев Г. П. Миграции птиц и млекопитающих / СССР Ӑслӑлӑхсен академийӗ, Пӗтӗмӗшле биологи уйрӑмӗ. — М.: Наука, 1965. — 165 с.
  9. ^ Об отравлении мясом перепёлок // Тр. Первой науч. конф. врачей Ставропольск. края. — Ставрополь, 1954.
  10. ^ 1, 2, 3 Формозов А. Н. Ядовитые осенние перепела // Природа. — 1964. — № 9. — С. 126—127.
  11. ^ 1, 2, 3 Хованский Д. В. Об отравлении мясом перепёлок // Тр. Первой науч. конф. врачей Ставропольск. края. — Ставрополь, 1954. — С. 65-70.
  12. ^ 1, 2 Ребко А. А., Камбалов М. Н., Дохов О. В. Военная токсикология и токсикология экстремальных ситуаций. Медицинская защита в чрезвычайных ситуациях // Медицина экстремальных ситуаций: учеб.-метод. пособие для студентов 4 курса всех фак. мед. вузов: в 2 ч. / Под ред. С. А. Анашкиной; Гомельри патшалӑх медицина университечӗ. — Гомель: ГомГМУ, 2016. — Ч. 2. — 120 с. — ISBN 978-985-506-830-4.
  13. ^ Зарафьянц Г. Н., Круть М. И., Сашко С. Ю. Судебно-медицинская экспертиза пищевых отравлений. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2016. — 88 с. — ISBN 978-5-288-05659-8.
  14. ^ E. Krabbe, 2003
  15. ^ 1, 2 Detailed Record for Coturnix coturnix (англ.). Чӗрчунсен геномӗсен пысӑкӑшӗсен даннӑйсен бази. Грегори, Райан. — Чӗрчунсен геномӗсен пысӑкӑшӗсен панӑлӑхсен бази. Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2015 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Перепел // Отоми — Пластырь. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 19).(2015 çулхи пушӑн 30-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)

Каҫӑсем

Категорисем