Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Пӗтӗм тӗнчери культура кунӗ

Пӗтӗм тӗнчери культура кунӗ (акăл. World Day of Culture, выр. Международный день культуры; Пӗтӗм тӗнчери Тӗнче Ялавӗллӗ культура кунӗ, акăл. The Universal Day of Culture under the Banner of Peace) — тӗнчери темиҫе ҫӗршывра кашни ҫул акан 15-мӗшӗнче паллӑ тӑвакан общество пуҫарӑвӗ. Ҫак кун этемлӗхӗн культура еткерне хӳтӗлессипе упраса хӑварассине сарма пуҫтарӑннӑ тата Рерих пактне алӑ пуснӑ кунпа ҫыхӑннӑ (ӑна 1935 ҫулхи акан 15-мӗшӗнче алӑ пуснӑ). Ку дата ПНО тытӑмӗнче официаллӑ майпа йышӑннӑ тӗнче шайӗнчи кун шутланмасть. Вӑл общество организацийӗсен пуҫарӑвӗ кӑша, апла пулин те хӑш-пӗр ҫӗршывсенче, сӑмахран, Литвара, ӑна ирттерме патшалӑх шайӗнче те пулӑшаҫҫӗ.

Историйӗ

Рерих концепцийӗ

Культурӑна упраса хӑварас ыйтусем валли уйрӑм кун палӑртас шухӑша «Рерих пактне» йӗркелекен вырӑс художникӗпе философӗ Николай Рерих сӗннӗ. 1931–1935 ҫулсем хушшинче вӑл ҫакӑн пек кун кирлине ҫирӗплетекен темиҫе статьяпа ҫыру пичетлесе кӑларнӑ. Хӑйӗн ӗҫӗсенче Рерих ҫак кун ҫинчен ҫапла ҫырнӑ: «пур храмра та, пур шкулпа вӗрентӳ обществинче пӗр харӑс этемлӗхӗн чӑн мулӗсем, хавхалануллӑ паттӑрлӑхӗ, пурнӑҫа лайӑхлатассипе илемлетесси ҫинчен аса илеҫҫӗ, ҫакӑн пирки ыттисене каласа параҫҫӗ»[1].

1931 ҫулта Брюггере иртнӗ конференцире салам сӑмахӗпе тухса калаҫнӑ май ӑсчах ҫак куна «нацири тата тӗнче шайӗнчи культура мулӗсене пӗтӗмӗшле йышӑнмалли» евӗр палӑртнӑ. Малтанах ҫак енпе вӗрентес ӗҫе ытларах вӗрентӳ учрежденийӗсенче ирттермелле тесе шутланӑ. Каярахпа, «Килӗштерӳпе культура пирки кӗлтуни» (1933) эссере, Рерих ҫакнашкал концепцие сарнӑ: ҫынсене мӗн те пулин хатӗрлес тата пурнӑҫ ырлӑхӗсене ӳстерессин пӗлтерӗшне кашни вырӑнтах аса илтерсе тӑмашкӑн тӗнпе ҫыхӑннӑ ҫурт-йӗрӗсенче (храмсенче) те ирттерме сӗннӗ[2].

1935 ҫулхи акан 15-мӗшӗнче Вашингтонра АПШ президенчӗ Франклин Д. Рузвельт хутшӑннипе Пан-Америка союзне кӗрекен 21 патшалӑх элчисем Культура хаклӑхӗсене хӳтӗлес тӗлӗшпе тӗнче шайӗнчи килӗшӗве (Рерих пактне) алӑ пуснӑ[3].

Вӑхӑта суйлани тата проекта пулӑшни

Вӑхӑт иртнӗҫемӗн Николай Рерихӑн идейисене хӗрӳллӗн ырлакансен ушкӑнӗнче акан 15-мӗшӗ Пӗтӗм тӗнчери культура кунӗпе ҫирӗппӗн ҫыхӑнма пуҫланӑ. Тӗнчери чылай ҫӗршывра сарӑлма пуҫланӑ Рерих юхӑмӗн ӗҫӗ-хӗлне пула ҫак йӑла майӗпен ҫирӗпленсе пынӑ. Тӗрлӗ публикацисенче палӑртнӑ тӑрӑх, Рерих пакчӗн проектне ӑслӑлӑхра, культурӑра тата ӳнерте палӑрнӑ чылай ҫын пулӑшнӑ[4]. Вӗсен хушшинче[5]:

  • Альберт Эйнштейн (1879–1955) — нимӗҫпе американ физик-теоретикӗ, релятивизм теорине хатӗрлекенӗ тата физика енӗпе Нобель премийӗн лауреачӗ (1921). Тӗнчере хирӗҫӳсем ӳссе пынӑ тапхӑрта Рерих пуҫарӑвӗ тӗнчен идеалӗсене кӑтартма тата культура еткерне хӳтӗлеме пулӑшать тесе хакланӑ.
  • Герберт Уэллс (1866–1946) — акӑлчан ҫыравҫи тата общество критикӗ, ӑслӑлӑхпа фантастика романӗсен авторӗ. Тӗнчери килӗшӳпе пӗрлешӳллӗ ӗҫшӗн тӑрӑшнӑ, Рерих пактӗнче вӑл цивилизацие аркануран хӳтӗлемелли хатӗре курнӑ.
  • Морис Метерлинк (1862–1949) — Бельги драматургӗ тата сӑвӑҫи, литература енӗпе Нобель премийӗн лауреачӗ (1911). Культура хаклӑхӗсене тӗнчипе хӳтӗлеме кирлӗ текен идейӑна сарнӑ.
  • Томас Манн (1875–1955) — нимӗҫ ҫыравҫи, литература енӗпе Нобель премийӗн лауреачӗ (1929). Фашизма хирӗҫ тата гуманизм хаклӑхӗсене упраса хӑварасшӑн тӑрӑшнӑ, Рерих пактӗнче вӑл культурӑна тискерлӗхрен хӳтӗлемелли хатӗр пек курнӑ.
  • Ромен Роллан (1866–1944) — хрантсус ҫыравҫи тата музыка тӗпчевҫи, литература енӗпе Нобель премийӗн лауреачӗ (1915). Рерихӑн шухӑшне, культура халӑхсем хушшинчи килӗшӗве никӗсленине, ырланӑ.
  • Рабиндранат Тагор (1861–1941) — Инди сӑвӑҫи, философӗ тата композиторӗ, литература енӗпе Нобель премийӗн лауреачӗ (1913). Универсаллӑ гуманизм шухӑшӗсене сарнӑ, Рерих пактӗнче вара культура этемлӗхе пӗрлештерме пултарнине курнӑ.
  • Бернард Шоу (1856–1950) — Ирланди драматургӗ тата критикӗ, литература енӗпе Нобель премийӗн лауреачӗ (1925). Рерих пуҫарӑвӗ тӗнчери тӗрӗс йӗркене йӗркелеме тата этемлӗхӗн культура еткерлӗхне хӳтӗлеме пултарнине ӗненнӗ.

Хальхи пуҫарусем тата тӗнче шайӗнчи юхӑма йӗркелени (IMAUDC)

Пуҫару аталанӑвӗн хальхи тапхӑрӗ XX ӗмӗр вӗҫӗнче пуҫланнӑ. 1996 ҫулта Рерихсен тӗнчери центрӗн(выр.)чăв. пуҫарӑвӗпе Тӗнче шайӗнчи культурӑна хӳтӗлекен лигӑна йӗркеленӗ. 1998 ҫулта ҫак организаци кашни ҫулах акан 15-мӗшӗнче Пӗтӗм тӗнчери культура кунне официаллӑ майпа палӑртма сӗннӗ[6].

2008 ҫулта акан 15-мӗшне Пӗтӗм тӗнчери Тӗнче Ялавӗллӗ культура кунӗ (IMAUDC) пек ҫирӗплетес тӗлӗшпе Тӗнче шайӗнчи юхӑма йӗркеленӗ. Ку ушкӑна Раҫҫейри, Литвари, Латвири, Италири, Испанири, Мексикӑри, Аргентинӑри тата Кубӑри патшалӑхӑн мар тӗрлӗ общество пӗрлешӗвӗсем кӗнӗ[7]. Юхӑмӑн декларацийӗсем тӑрӑх, унӑн тӗп тӗллевӗ — ҫак датӑна глобаллӑ шайра официаллӑ майпа йышӑнтарассишӗн общество вӑйӗсене пӗрлештересси[8].

Юхӑмӑн ӗҫӗ-хӗлӗн тӗп енӗсем йышне информаци кампанийӗсене йӗркелесси, датӑна йышӑнасси пирки петицисенче алӑ пухни, уяв тата вӗрентӳ мероприятийӗсене координацилесси, ҫавӑн пекех вырӑнти тата тӗнче шайӗнчи культура пуҫарӑвӗсене пулӑшасси кӗреҫҫӗ. Юхӑмӑн ӗҫне официаллӑ ресурссемпе партнерла организацисем, сӑмахран, Бразилири Рерих институчӗ, Канадӑри Альберта провинцийӗнчи Тӗнче Ялавӗн ассоциацийӗ, йӗркелесе пыраҫҫӗ[9].

Уявлассин географийӗпе йӑли-йӗрки

Пӗтӗм тӗнчери культура кунне халалласа тӗрлӗ ҫӗршывра мероприятисем тӗрлӗ форматпа иртеҫҫӗ. 2006 ҫулта Литва ҫак куна хӑйӗн асӑну кунӗсен календарьне официаллӑ майпа кӗртнӗ пӗрремӗш патшалӑх пулса тӑнӑ. Ҫӗршывра йӑлана кӗнӗ тӑрӑх савӑнӑҫлӑ церемонисем, ҫав шутра патшалӑх ведомствисен ҫурчӗсем умӗнче Тӗнче Ялавне ҫӗклесси, иртеҫҫӗ[10].

Раҫҫейре тата Латинла Америка ҫӗршывӗсенче уявсем ытларах ҫурма официаллӑ е общество шайӗнче иртеҫҫӗ. Мероприятисен тӗп формачӗсем:

  • Тӗнче Ялавне савӑнӑҫлӑн ҫӗклесси;
  • музейсемпе галерейӑсенче тематикӑллӑ куравсем йӗркелесси;
  • ӑслӑлӑх конференцисемпе ҫавра сӗтелсем ирттересси;
  • шкулсемпе аслӑ вӗрентӳ шкулӗсенче ятарлӑ «культура урокӗсене» ирттересси;
  • коммерциллӗ мар организацисем (НКО) тата культура центрӗсем пуҫарнӑ вӗренӳ акцийӗсем.

Тӗнчери статуспа хаклав

Пӗтӗм тӗнчери культура кунӗн Пӗрлешнӗ Нацисен Организацийӗн тытӑмӗнче официаллӑ статусӗ ҫук. Акан 15-мӗшне пӗтӗм тӗнчери кун пек ҫирӗплетекен резолюцисене ПНО Тӗп Ассамблейӗ е ЮНЕСКО йышӑнман. ПНО докуменчӗсенче ҫак пуҫару ҫинчен сайра хут асӑнни тӗл пулать, анчах ҫакӑ патшалӑхӑн мар организацисен отчечӗсен контекстӗнче ҫеҫ пулса иртет.

Культурӑпа ҫыхӑннӑ темиҫе куна уйӑрса илмелле:

  • ПНО Тӗп Ассамблейин 57/249 резолюцийӗпе килӗшӳллӗн Пӗтӗм тӗнчери диалогпа аталанӑва ӳстерекен культура тӗрлӗлӗхӗн кунне ҫу уйӑхӗн 21-мӗшӗнче паллӑ тӑваҫҫӗ[11];
  • 2019 ҫулта ЮНЕСКОн Тӗп конференцийӗн 40-мӗш сессийӗнче палӑртнӑ Пӗтӗм тӗнчери ӳнер кунне акан 15-мӗшӗнче паллӑ тӑваҫҫӗ. Ӑна Пӗтӗм тӗнчери Тӗнче Ялавӗллӗ культура кунӗпе пӗр вӑхӑтра палӑртаҫҫӗ, анчах та вӗсене уйрӑм организаторсен тӗрлӗ пуҫарӑвӗсемпе йӗркеленӗ[12].

Ӑнлантарусем

  1. ^ Николай Рерих. Твердыня пламенная | О культуре и мире моление | читать онлайн (выр.). rerih.org. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 6-мӗшӗ.
  2. ^ «И мир воцарится во всём мире». Из статей Н.К. Рериха (выр.). rossasia.sibro.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 6-мӗшӗ.
  3. ^ Пакт Рериха. Мир через Культуру — Прошлое. Настоящее. Будущее(паллӑ мар). xn----7sbbtpj7albq2b.xn--p1ai. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 6-мӗшӗ.
  4. ^ Зал Знамени Мира. icr.su. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 6-мӗшӗ.
  5. ^ Международный день культуры: история праздника. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи акан 6-мӗшӗ.
  6. ^ Всемирный день культуры (15 акан 2024).
  7. ^ 15 апреля в мире отмечается Международный день культуры (15 акан 2022).
  8. ^ Universal Day of Culture. www.udculture.info. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 6-мӗшӗ.
  9. ^ Participants of the International Movement for the affirmation of the Universal Day of Culture under the Banner of Peace. www.udculture.info. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 6-мӗшӗ.
  10. ^ Литва намерена переименовать созданный при участии Рериха Международный день культуры (14 акан 2023).
  11. ^ Nations, United. Всемирный день культурного разнообразия во имя диалога и развития | Организация Объединенных Наций. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи акан 6-мӗшӗ.
  12. ^ Всемирный день искусства. https://www.unesco.org.

Каҫӑсем

Категорисем