Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

СССР космос программи

СССР космос программи 1921 ҫулта РККА ҫумӗнчи вӑл 1933 ҫулта ССРП йывӑр промышленноҫ Наркомачӗ ҫумӗнчи Реактивлӑ институт шутне кӗнӗ, 1955 ҫултан пуҫласа 1991 ҫулччен СССР пӗтӗмӗшле машиностроени министерстви ракета-космос тӑвакан мӗнпур предприятисемпе ӑслӑх организацийӗсен ӗҫне координациленӗ Газодинамика лабораторине никӗсленӗренпе аталанса кайнӑ.

undefined

Хронологи

Совет космос программин историйӗнчи тӗп лару-тӑрусем[1]:

  • 1957, юпа, 4 — пӗрремӗш ИСЗ ҫӗр тавралли орбитӑна кӑларни;
  • 1957, чӳк, 3 — пӗрремӗш тӗпчев ИСЗ ҫӗр тавралли орбитӑнаб орт ҫинчи чӗрӗ чунпа тухни;
  • 1959, кӑрлач, 2 — планетӑсем хушшинчи пӗрремӗш автоматлӑ станци, хӗвел орбитинчи пӗрремӗш чӗрӗ мар объект;
  • 1959, авӑн, 12 — Уйӑх ҫинче планетӑсем хушшинчи автоматлӑ станцине тӗпчев тӗллевӗсемпе лартни;
  • 1959 ҫулхи юпан 4-мӗшӗ — Уйӑха планетӑсем хушшинчи автоматлӑ станцийӗ пилотсӑр вӗҫсе ҫаврӑнса уйӑха тепӗр енчен сӑн ӳкерттерсе илни;
  • 1961 ҫулхи акан 12-мӗшӗ — космоса пӗрремӗш ҫын вӗҫни (Юрий Гагарин);
  • 1961 ҫулхи ҫурлан 6-мӗшӗ — «Восток-2» КК ҫинче космоса иккӗмӗш космонавт (Герман Титов) вӗҫни;—
  • 1962 ҫулхи ҫурлан 11-12-мӗшӗсенче — пилотласа тӑракан Космос аппарачӗсен тандемӑллӑ вӗҫевӗ;
  • 1962, чӳк, 1 — тӗпчев тӗллевӗсемпе ҫитнӗ марсиан орбитинчи планетӑсем хушшинчи пӗрремӗш автоматлӑ станци;
  • 1964, юпа, 12 — виҫҫӗ ҫынлӑ экипажӑн пӗрремӗш вӗҫевӗ;
  • 1965, пуш, 18 — ҫын уҫӑ космоса пӗрремӗш хут тухни;
  • 1970, чӳк, 17 — Уйӑх ҫине пӗрремӗш «Луноход-1» планетохода лартни;
  • 1971, ака, 19 — «Салют-1» пӗрремӗш орбита станцине орбитӑна кӑларни;
  • 1975 ҫулхи утӑ, 15 — «Союз — Аполлон» программӑпа космосри совет тата америка карапӗсен тӗлпулӑвӗ;
  • 1986 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ — «Мир» пӗрремӗш нумай модуллӗ орбита станцине орбитӑна кӑларни.

ССРП аркансан (1991) космонавтика уйрӑм ҫӗршывсен шайӗнче, тӗслӗхрен, Раҫҫей космос программисен шайӗнче, малалла аталаннӑ.

Ҫитӗнӳсем

Юрий Гагарин
Алексей Леонов
Анатолий Соловьёв

СССР космос программин тӗп ҫитӗнӗвӗсен шутӗнче — этемлӗх историйӗнче пӗрремӗшсем:

  • Ҫӗрӗн искусствӑлла спутникне хута яни, 1957 ҫулхи юпан 4-мӗшӗ[2];
  • спутника борт ҫинчи чӗрӗ чунпа хута яни, 1957 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 3-мӗшӗ;
  • ҫӗр тулашӗнчи кӗлетке АМС «Уйӑх-2» ҫине хытӑ анса лартни, 1959 ҫулхи авӑнӑн 14-мӗшӗ;
  • Уйӑхӑн тӳнтер енне ӳкерни — АМС «Уйӑх-3», 1959 ҫулхи юпан 7-мӗшӗ;
  • ҫын космоса вӗҫни, 1961 ҫулхи акан 12-мӗшӗ;
  • пӗрремӗш хӗрарӑм космонавт вӗҫевӗ, 1963 ҫулхи ҫӗртмен 16-мӗшӗ;
  • Нумай вырӑнлӑ карап вӗҫевӗ тата скафандрсемсӗр вӗҫни — «Восход-1», 1964 ҫулхи юпан 12-мӗшӗ;
  • ҫын уҫӑ космоса 1965 ҫулхи пушӑн 18-мӗшӗнче тухни;
  • ҫӗр тулашӗнчи АМС «Уйӑх-9» кӗлетке ҫине ҫемҫен анса лартни — 1966 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 3-мӗшӗ;
  • Уйӑхӑн искуственнӑй спутникӗ — АМС «Уйӑх-10» орбитӑна 1966 ҫулхи акан 3-мӗшӗнче тухнӑ;
  • орбита ҫинчи автоматлӑ сыпӑну — «Космос-186» тата «Космос-188», 1967 ҫулхи юпан 30-мӗшӗ;
  • Уйӑха карап ҫинчи чӗрӗ чунсемпе вӗҫсе ҫаврӑнса Ҫӗр ҫине таврӑнни — АМС «Зонд-5», 1968 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 15-мӗшӗнче вӗҫтерсе янӑ;
  • Икӗ пилотлӑ карапа сыпӑнтарни — «Союз-4» тата »Союз-5», 1969 ҫулхи кӑрлачӑн 16-мӗшӗ;
  • тӑпрана Уйӑх ҫинчен автоматика станцийӗ — АМС «Уйӑх-16» — илсе ҫитерни, 1970 ҫулхи авӑнӑн 24-мӗшӗнче таврӑннӑ;
  • планетоход — «Луноход-1», ӗҫе 1970 ҫулхи чӳкӗн 17-мӗшӗнче тытӑннӑ;
  • урӑх планета ҫине ҫемҫен ларни — «Венера-7» АМС, 1970 ҫулхи раштавӑн 15-мӗшӗ;
  • орбита станцийӗ — «Салют-1», 1971 ҫулхи акан 19-мӗшӗнче хута янӑ;
  • Марс ҫине ҫемҫен анса ларни — АМС «Марс-3», 2 декабря 1971 года;
  • нумай модульлӗ орбита станцийӗ — «Мир», 1986 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ.

Пилотласа тӑракан космос программисем

«Восток»

Vostok spacecraft.jpg

«Восток» — Сергей Павлович Королев тӗп конструктор ертсе пынипе 1958 ҫултан пуҫласа 1963 ҫулччен ятарлӑ 1 № конструктор бюровӗнче (ОКБ-1) туса кӑларнӑ космонавта катапультировать тӑвакан тата парашютпа аппаратран уйрӑм антаракан ҫӗр орбити тавра вӗҫмелли совет пӗр вырӑнлӑ пилотлакан космос карапӗсен ярӑмӗ,

"Восток" серинчи пӗрремӗш пилотласа тӑракан космос карапӗ 1961 ҫулхи акан 12-мӗшӗнче Мускав вӑхӑчӗпе «Байконур» космодромран Юрий Алексеевич Гагарин летчик-космонавтпа пӗрле космос уҫлӑхне вӗҫекен тӗнчери пӗрремӗш космос аппарачӗ пулса тӑнӑ. Ҫак куна, ака уйӑхӗн 12-мӗшӗнче, 1962 ҫултанпа ҫулсерен ССРП Космонавтика кунӗ тесе палӑртать.

1970 ҫултанпа ҫак кунах тӗнчери ытти нумай ҫӗршывра Пӗтӗм тӗнчери авиаципе космонавтика кунне паллӑ тӑваҫҫӗ. Раҫҫей Федерацийӗнче Космонавтика кунне ҫулсерен 1995 ҫултанпа паллӑ тӑваҫҫӗ.

1963 ҫулхи ҫӗртмен 16-19-мӗшӗсенче Восток ярӑмӗн тата пилӗк космос карапӗ вӗҫнӗ, ҫав шутра икӗ ушкӑн, ҫав шутра 1963-мӗш ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 16-19-мӗшӗсенче Валентина Владимировна Терешкова тӗнчери пӗрремӗш космонавт-хӗрарӑмпа . Тата тӑватӑ вӗҫеве (ҫав шутра вӑрӑмраххисене, искусствӑлла гравитаци туса) пӑрахӑҫланӑ.

«Восход»

«Восход» космос карапӗ «Восток» серин карапӗсене копиленӗ, анчах та малти прибор подтсекӗ пысӑкрах пулнӑ, унӑн антармалли аппаратне СА ӑшӗнче икӗ-виҫӗ космонавт вӗҫме тата лартма конфигурациленӗ (ҫакӑн валли катапультлӑ креслӑсене илсе пӑрахнӑ тата космонавтсен вырӑнне перекетлеме скафандрсемсӗр вырнаҫтарнӑ) уҫӑ космоса тухмалли вариантӑн шлюз камери ҫакӑнса тӑнӑ.

«Восход-1» карап вӗҫевӗ 1964 ҫулхи юпан 12-мӗшӗнче тӗнчери нумай вырӑнлӑ пилотланакан пӗрремӗш космос вӗҫевӗ пулнӑ, вӗҫевҫӗ-космонавтсем Владимир Михайлович Комаров, Константин Петрович Феоктистов тата Борис Борисович Егоров борт ҫинче пулнӑ.

1965 ҫулхи пушӑн 18-мӗшӗнче хута янӑ «Восход-2» карап вӗҫнӗ чухне тӗнчере пӗрремӗш хут ҫын уҫӑ космоса тухнӑ. Ҫак ҫын Алексей Архипович Леонов летчик-космонавт пулса тӑнӑ.

Малтанхи икӗ вӗҫев хыҫҫӑн тата темиҫе вӗҫев (ҫав шутра лутра орбита ҫине, вӑрӑмрах, ушкӑнпа, хӗрарӑмсемпе арҫынсен пӗрремӗш хутӑш экипажӗпе, хӗрарӑм уҫӑ космоса пӗрремӗш тухнипе) тунӑ.

«Союз»

«Союз» космос карапӗ 1962 ҫулта ОКБ-1 малтан Уйӑх тавра вӗҫме проектланнӑ. Уйӑх патне космос карапӗнчен тата 7К-9К-11К разгонлӑ блоксенчен тӑракан пӗр ҫыхӑ каймалла пулнӑ. Каярахпа ҫак проекта Уйӑх тавра РН протон ҫине кӑларакан Л1 карапӗ ҫинче вӗҫсе ҫавӑрас тесе хупнӑ,

7К бази ҫинче тата «Ҫурҫӗр» карапӑн хупӑ проекчӗ вырӑнне вара 7К-ОК маневрлас тата таврари орбита ҫинче сыпӑк тӑвас операцисене хатӗрлемелли, ҫав шутра космонавтсем уҫӑ космосра карапран карапа каҫнӑ май тӗрлӗ эксперимент ирттермелли хӗвел батарейисемлӗ нумайтӗллевлӗ виҫӗ вырӑнлӑ орбиталь карапӗ тума тытӑннӑ.

7К-ОК тӗрӗслевӗсем 1966 ҫулта пуҫланнӑ. 1966 ҫулхи чӳкӗн 14-мӗшӗнче пилотсӑр пӗрремӗш 3 вӗҫев ӑнӑҫсӑр пулса тухнӑ та карап конструкцинче пысӑк йӑнӑшсем пулнине тупнӑ.

1967 ҫулхи акан 23-мӗшӗнче В. Комаровпа пӗрле вӗҫтернӗ 4-мӗш пуск синкерлӗ пулнӑ — космонавт тепӗр талӑкранах вилнӗ. Анакан аппарат 140 км/сех хӑвӑртлӑхпа ӳкнӗ, Ҫӗре ҫӗмӗрсе кӗрсе ҫунма тытӑннӑ. Катастрофа сӑлтавӗ — парашютӑн арпашӑннӑ стропӗсен дефекчӗ. Ҫапах та программа малалла тӑсӑлнӑ, 1968 ҫулхи юпан 26-29-мӗшӗсенче космоса Георгий Береговой кайнӑ, 1968 ҫулта икӗ «Союзӑн» пӗрремӗш автоматлӑ сыпӑнӑвӗ иртнӗ, 1969 ҫулта — пӗрремӗш пилотлӑ сыпӑну тата виҫӗ карап ушкӑнпа вӗҫни, 1970 — пӗрремӗш вӑрах вӑхӑтлӑх вӗҫев, 1971 — пӗрремӗш сыпӑну тата «Салют»-ДОС орбита станци ҫинчи пӗрремӗш экспедици (ун хыҫҫӑн экипаж пӗтнӗ) .

Карапӑн тӗрлӗ варианчӗсенче темиҫе теҫетке вӗҫев (ҫав шутра иккӗшӗ кӑна экипажсем пӗтнипе вӗҫленнӗ) пурнӑҫланнӑ, халӗ те пурнӑҫланаҫҫӗ: «Союз» (ҫав шутра 7К-Т, 7К-ТМ, 7К-МФ6,7К-Т-АФ, 7К-С), «Союз-ТТ» (7К-СТ), «Союз-ТС» М» (7К-СТМ), «Союз-ТМАС» (7К-СТМА), «Союз-ТМА-М/ТМАЦпа» (7К-СТМА-М), ҫав шутра ют ҫӗршыв карапӗпе пӗрремӗш сыпӑну валли, «Салют»-ДОС «Алмаз», Мир» т. ыт. орбита станцийӗсене экспедиципе каяҫҫӗ.

Карап пурнӑҫа кӗртмен уйӑх программисен пилотлӑ карапӗсене (Л1 тата Л3 тата Союз-Контакт модульсен сыпӑкне хатӗрлемелли) тата ҫар программисене (Союз 7К-ВИ военидователь,-П перехватчик,-Р разведчик, нумай функциллӗ «Звезда»), ҫавӑн пекех «Прогресс» автоматлӑ тиев карапӗсем тумалли фундамент пулса тӑрать.

Л1

КБ Королевӑн уйӑхпа вӗҫев программи, ӑна юлашки пилотсӑр вӗҫевсен тапхӑрне илсе ҫитернӗтата пӗрремӗш пилотлӑ вӗҫеве ирттериччен пӑрахӑҫланӑ.

Л3

КБ Королевӑн уйӑх ҫине анса лармалли пилотлӑ программи, ӑна юлашки пилотсӑр вӗҫевсен тапхӑрне илсе ҫитернӗтата пӗрремӗш пилотлӑ вӗҫеве ирттериччен пӑрахӑҫланӑ.

Ҫӑлтӑр

КБ Козловӑн пилотлӑ ҫар карапӗ, унӑн проектне Королёв КБ «Союз 7К-ВИ» вырӑнне туса хатӗрленӗ, вӗҫев умӗнхи стадине ҫитернӗ, ӑна «Алмаз» ҫар орбита станцинчен тата ТКС карапӗнчен Челомей КБ комплексӗпе усӑ курас тӗллевпе пӑрахӑҫланӑ.

ТКС

«Алмаз» ҫар орбитальнӑй станцине тата оборона Министерствин ытти задачисене тивӗҫтерме КБ Челомейӑн пилотласа тӑракан карапӗ, «Протон» ҪР пилотсӑр режимра кӑна хута янӑскер, «Салют»-ДОС орбитальнӑй станцисемпе (ҫав шутра пилотласа пыраканнисемпе) пӗрлешнӗскер.

Шурӑмпуҫ

КБ Королевӑн "Зенит" ҪР ҫине яракан нумай енлӗ транспорт карапӗ, унӑн проектне "Энерги"-"Буран" системине тума ресурссем пухнине шута илсе проект тапхӑрӗнче пӑрахӑҫланӑ.

Алмаз

«Салют-2,-3,-5», «Космос-1870», «Алмаз-1» ятсемпе эксплуатациленнӗ, «Салют-3,-5» ятсемпе «Протон» ҪР ҫине кӑларнӑ КБ Челомей ҫар орбита станцийӗсем. Борт ҫинче ҫав шутра хӗҫ-пӑшал (тупӑ) та пулнӑ.

Салют-ДОС

ЦКБЭМ нумай вӑхӑт пилотланса тӑракан орбита станцийӗсем, «Протон» ҪР ҫине «Космос-557», «Салют-1,-4,-6,-7» ятсемпе вӗҫекенскерсем, вӗсенчен пӗринсӗр пуҫне ыттисем пурте пилотсемпе эксплуатациленнӗ. Юлашки иккӗшӗ икшер сыпӑну ҫыххиллӗ пулнӑ, пӗр вӑхӑтрах борт ҫине пилотласа тӑракан е автоматлӑ икшер таварлӑ е ытти карапсем хӑпартма пултарнӑ, ҫав шутра йывӑр ТКС-сене те. Шаблон:Пурӑнма юрӑхлӑ орбита станцийӗсем

Мир

undefined

Виҫҫӗмӗш сыпӑкри "Мир" (малтан "Салют-8" ятпа пулнӑ) станцин проектне 1976 ҫулта пуҫланӑ, ун чухне «Энергия» НПО нумай вӑхӑтлӑха лайӑхлатнӑ ОС тӑвассипе Техника сӗнӗвӗсем кӑларнӑ. 1978 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче нумай модульлӗ ҫӗнӗ станцин эскиз проектне кӑларнӑ. 1979 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче станцин 6 сыпӑнтаракан узеллӑ база блокне, борт тата ӑслӑлӑх оборудованине тӑвас ӗҫсем сарӑлнӑ. Мӗнпур ресурссене «Буран» программа ҫине пӑрахнине кура ӗҫсене чарӑнусемпе салатнӑ, база блокне 1986 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗнче орбитӑна кӑларнӑ. Унтан 10 ҫул хушшинче тата ултӑ модуль сыпӑнтарнӑ.

Мир-2

Тӗп статья: Мир-2

Тӑваттӑмӗш сыпӑкри «Мир-2» орбиталь станцине (малтан «Салют-9» ятпа пулнӑ) ССРП арканнипе, экономика йывӑр пулнипе тата Раҫҫей МКС туса хурас ӗҫе хутшӑннипе пурнӑҫламан.

Спираль

КБ Микоянӑн пилотсӑр гиперсасӑллӑ ҫунатлӑ самолёт-разгонщикӑн тата вӗҫекен ҫунатлӑ ҫӑмӑл орбитӑллӑ космоплана горизонтлӑ стартпа вӗҫекен пилотсӑр ҫунатлӑ вӗҫев статйине ҫитернӗ нумай пайлӑ ҫар авиаци-космос системи, Космопланӑн орбиталлӑ прототипӗсене тата салатакан тата кирлӗ ытти ҫӗнӗ технологисене тӑвассин кӑткӑслӑхне кура пӑрахӑҫланӑ тата ресурссене «Энергия»-«Буран» транспорт системине тӑвас ӗҫе янӑ.

ЛКС

«Протон» ҪР вӗҫтермелли перспективлӑ ҫунатлӑ нумай хут усӑ курмалли орбиталь космоплан-карапӗ тӑвас проекта 1960-мӗш ҫулсенче ОКБ-52 (Челомей КБ) Цыбинӑн «Восток» («Лапоток») ҪР космос ракетопланӗ темипе тунӑ никӗсӗ ҫинче пуҫланӑ. 1963 ҫулхи пуш уйӑхӗн 21-мӗшӗнчех Р-12 ракета ҫинче Байконур космодромран ЛКС Р-1 прототипне суборбитӑллӑ хута янӑ. 200 километра яхӑн ҫӳллӗшӗнче ракетоплан носительтен уйрӑлса борт двигателӗсем пулӑшнипе 400 километр ҫӳллӗшне хӑпарнӑ, ун хыҫҫӑн Ҫӗр ҫине анма пуҫланӑ. Ракетоплан атмосферӑна ҫеккунтра 4 километр хӑвӑртлӑхпа кӗнӗ, 1900 километр вӗҫнӗ те парашютпа усӑ курса анса ларнӑ.

ЛКС проектне 1960-мӗш ҫулсен варринче ресурссене совет уйӑх программине тунӑ ҫӗрте концентрацилеме тата «Союз» карапӗсене тата «Спиральс» авиаципе космос системине тума чарса лартнӑ.

1970-мӗш-1980—мӗш ҫулсенче ОКБ-52-ре эксплуатациленекен «Протон» ҪР ҫине 4-5 тонна чухлӗ усӑллӑ нагрузкӑллӑ 20 тоннӑллӑ ЛКС проектне малалла чертежсемпе тулли виҫеллӗ макет тӗслӗхӗсене тӑвассине ҫӗнӗрен пуҫарса яни те, «Алмаз» станципе ҫӗршывӑн ҫар космос комплексӗнче КБ вӑй-хӑватне пухса нумай енлӗ «Энерги» - «Буран» системине туса хурас ӗҫре тата ҫӗршыв ресурсӗсем туса хурас тӗлӗшпе вӑй хунине пула, вӗҫне ҫитеймен[3][4][5][6][7].

Буран

undefined

Шаблон:Главная «Буран» — Энерги йывӑр ҫӗклекен ракетӑпа вӗҫтерекен ССПР пилотлӑ ҫунатлӑ нумай хут усӑ курмалли транспортлӑ йывӑр космос карапӗ-космопланӗ.

Нумай хут усӑ курмалли «Буран» (МКС) космос системин тӗп конструкторӗн ҫумӗ Филин, Вячеслав Михайлович каланӑ тӑрӑх, «Тӑван ҫӗршывӑн нумай хут усӑ курмалли космос системине тӑшман вӑй-хӑватне чармалли майсем пек усӑ кума май пуррине ССРП наукӑсен академийӗн прикладной математика институчӗ тата "Энерги" НПО 1971-1975 ҫулсенчи ирттернӗ аналитика тӗпчевӗсем вӑхӑтӗнче тупса палӑртнӑ. АПШ хӑйӗн нумай хут усӑ курмалли Space Shuttle системине хута ярсан превентивлӑ ракетӑпа-ядерпа пырса ҫапас тӗлӗшпе татӑклӑ ҫар пахалӑхӗ илме пултараҫҫӗ».

Серин пӗрремӗш карапӗ 1988 ҫулта пӗртен-пӗр пилотсӑр вӗҫев тунӑ, унтан ССР союзӗ арканнӑ пирки тата экономикӑри йывӑр лару-тӑрӑва пула программӑна 1993 ҫулта хупнӑ. Постсовет Раҫҫейӗнче нумай хут усӑ курмалли МАКС космос карапӗн (пӑрахӑҫланӑ) тата пайӑн нумай хут усӑ курмалли «Клиперпа» (пӑрахӑҫланӑ) «Русь» (малалла тӑсӑлать) космос карапӗсен проекчӗсене хатӗрленӗ.

Пилотланман космос программисем

undefined
undefined

«Спутник» — Ҫӗрӗн искусствӑлла спутникӗсен пӗрремӗш серийӗ, ҫӗр таврашӗнчи ҫӗр талккӑшне усӑллӑ нагрузка пӗтӗмлетӗвӗсемпе экспериментчӗсене тума, йывӑрӑшсӑрлӑхпа радиаци витӗмне чӗрӗ чунсене, ҫӗр атмосферин тата ыттисен пахалӑхӗсене тӗпчеме палӑртнӑ.

«Космос» космос аппарачӗсен серийӗ — ССРП Ҫӗрӗн искусствӑлла спутникӗсен ячӗ. 1962-2001 ҫҫ. 2000 яхӑн хута янӑ. Хӑш-пӗр спутниксене пӗр харӑсах хута янӑ. Ҫар, ӑслӑлӑх, медицина тӗпчевӗсене пурнӑҫланӑ. Байконуртан та, Плесецкран та хута янӑ.

«Луна» — Уйӑха тата космос уҫлӑхне тӗпчемелли планетӑсем хушшинчи совет автоматлӑ станцисен ярӑмӗ. «Луна» космос карапӗсене 1958 ҫултанпа Байконур космодромран хута яраҫҫӗ.

«Луноходпа» («Е-8» проект) — Уйӑха тӗпчемелли совет дистанциллӗ хӑй тӗллӗн ҫӳрекен аппарат-планетоходсен серийӗ.

«Венера» — Венерӑна тата космос уҫлӑхне тӗпчемелли планетӑсем хушшинчи совет автоматлӑ станцисен ярӑмӗ.

«Вега» — Венерӑпа Галлей кометӑна тӗпчеме палӑртнӑ планетӑсем хушшинчи икӗ совет автоматлӑ станци валли панӑ ят. 1984—1986 ҫулсенче хӑйсен вӗҫев программисене ӑнӑҫлӑ пурнӑҫланӑ, сӑмахран, пӗрремӗш хут венера атмосферине аэростатсемпе усӑ курса тӗпченӗ.

«Марс» — 1962 ҫултан пуҫласа Марс патне хута яракан планетӑсем хушшинчи совет автоматлӑ станцисен ячӗ. Малтанах «Марс-1», унтан пӗр вӑхӑтрах «Марс-2» тата «Марс-3» хута янӑ. 1973 ҫулта Марс патне харӑсах тӑватӑ АМС («Марс-4», «Марс-5», «Марс-6», «Марс-7») старт илнӗ.

«Марс» серири АМС-а «Ҫиҫӗм» («Марс-1») тата «Протон» хушма 4-мӗш картлашкаллӑ ҫӗклекен ракетӑсемпе («Марс-2» — «Марс-7») хута янӑ.

Инфраструктура

  • СКИ ОМЭР АН СССР — ССРП Наукӑсен академийӗн тинӗсри экспедици ӗҫӗсен Пайӗн космос тӗпчевӗсен служби

Космодромсем

  • Байконур — тӗнчери пӗрремӗш тата чи пысӑк космодром. 1955 ҫулта никӗсленӗ.
  • Плесецк — 1957 ҫулта никӗсленӗ.
  • Капустин Яр — ракета полигонӗ, баллистика ракетисене тӗрӗслеме. Ҫавӑн пекех космодром пек усӑ курнӑ.

Вӗҫевре вилнӗ космонавтсем

1967 ҫултанпа СССР космос вӗҫевӗсем тунӑ чухне тӑватӑ космонавта ҫухатнӑ. Ҫапла, акан 24-мӗшӗнче «Союз-1» космос карапӗпе тӗрӗслев вӗҫевӗнчен таврӑннӑ чухне аялалла анакан аппаратӑн парашют системи уҫӑлманнипе совет космонавчӗ Владимир Комаров[8] вилнӗ.

1971 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗнче «Союз-11» карапӑн антаракан аппарачӗ разгерметизациленнӗ, ҫавна пула Георгий Добровольский, Владислав Волков тата Виктор Пацаев вилнӗ. Космонавтсем 100 ҫухрӑм ҫӳллӗшӗнче пӑчӑхса вилнӗ, мӗншӗн тесен скафандрсемсӗр вӗҫнӗ[8]. Космонавты задохнулись на высоте около 100 км, так как летели без скафандров[8].

Ҫавӑн пекех пӑхӑр

Вуламалли

  • ССРП Космос программи // "Пӗтӗм Тӗнчери истори" энциклопеди
  • ССРП авиацийӗпе космонавтики. М., 1968.
  • Александров А. А. Ҫӑлтӑрсем патне каякан ҫул. Совет космонавтикин историйӗнчен. М., 2006.
  • Глушко В. П. ССРП Ракетостроени тата космонавтика аталанӑвӗ. М., 1987.
  • Космоса каякан ҫул: Ракетӑпа космонавтика ветеранӗсен асаилӗвӗсем. 2 томпа. М., 1992.
  • Совет космонавтикин историйӗнчен. М., 1983.
  • 1946-1964 ҫулхи патшалӑх докуменчӗсенче совет космос пуҫарӑвӗ ҫинчен. М., 2008.
  • Siddiqi, Asif A. Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945–1974. — NASA SP-2000-4408. — NASA, 2000. — 1011 p.

Ӑнлантарусем

  1. ^ The Changing Strategic Military Balance USA vs USSR: Soviet Space Firsts. — Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1967. — P. 23.
  2. ^ Telegraph признала: Запад забыл, что СССР был первопроходцем в космосе. Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи чӳкӗн 16-мӗшӗ. Архивланӑ 2015 ҫулхи чӳкӗн 17-мӗшӗ.
  3. ^ Лёгкий космический самолёт // archive.is
  4. ^ Малыш в тени «Бурана»: Советский лёгкий космоплан , Wayback Machine çинчи 2012 ҫулхи чӳкӗн 20-мӗшӗнчи копийӗ // Популярная механика
  5. ^ Космический самолёт Челомея. Пӑхнӑ кун: 2012 ҫулхи раштавӑн 3-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ.
  6. ^ Книга о ЛКС Челомея , Wayback Machine çинчи 2012 ҫулхи авӑнӑн 6-мӗшӗнчи копийӗ на forum.nasaspaceflight.com(акăлч.)
  7. ^ LKS , Wayback Machine çинчи 2012 ҫулхи юпан 29-мӗшӗнчи копийӗ в Encyclopedia Astronautica(акăлч.)
  8. ^ 1, 2, 3 Случаи гибели космонавтов (выр.). ТАСС. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи пушӑн 11-мӗшӗ. Архивланӑ 2018 ҫулхи ҫурлан 13-мӗшӗ.

Категорисем