Свободный (космодром)
Свободный — Раҫҫей Федерацийӗн Амур облаҫӗнче — Циолковский (унчен Углегорск) хулинчен 10 километрта вырнаҫнӑ космодром.
Тӗрӗс тулли ят — Раҫҫей Федерацийӗн Хӳтӗлев министерствин 2-мӗш Патшалӑх сӑнав космодромӗ.
Космодром пурӑннӑ вӑхӑтра кунта пилӗк ракета (2006, ака) хута янӑ. Вӗсенчен юлашки — 2006 ҫулхи ака уйӑхӗн 25-мӗшӗ. 2007 ҫултанпа никӗслемест[2].
Пӗтӗмӗшле информаци
Космодромӑн географи координачӗсем —51°49′ с. ш. 128°18′ в. д.GЯO. Сарлакӑшӗ енчен Ирӗкпи Плесецкри космодромран ӑнӑҫлӑрах вырнаҫнӑ (62°’ 57 ° с. ш.) , анчах та Байконуртан та япӑхрах (4557 °’ с. ш.)
Лаптӑкӗ 410 ҫм². Углегорск хулинчи персоналпа халӑх йышӗ (1994 ҫулчен хула Ирӗклӗ-18 ятлӑ пулнӑ, 2015 ҫултанпа Циолковский ятлӑ) — 5 пине яхӑн ҫын.
Истори
Раҫҫей ҫӗнӗ космодромӗн вырнаҫӑвӗн вырӑнне туса хумалли тата суйламалли ыйтӑва Раҫҫей Миноборонине 1992 ҫул вӗҫӗнче ертсе пырас умӗн Ҫарпа космос вӑйӗсем лартнӑ. СССР арканнине пула Байконур космодром Раҫҫей территорийӗн тулашне лекни тӗп сӑлтав пулса тӑчӗ. Ӳпке тата вӑтам классенче ракета йӑтса ҫӳрекенсем Плесецк космодромран ӗҫе кӗме пултарнӑ пулсан, йывӑр класлӑ ракета-носительсене ӗҫе ярас ыйту уйрӑмах ҫивӗч пулнӑ. ҪР «Протон» старт комплексӗсем Байконур ҫинче кӑна пулнӑ.
Раҫҫей территорине тишкернине тӗпе хурса комисси ҫакӑн пек пӗтӗмлетӳ тунӑ: лартнӑ задачӑсене пурнӑҫлама инҫет Тухӑҫ регионӗн тата Сахалин утравӗн кӑнтӑр районӗсем кӑна юрӑхлӑ. Раҫҫейӗн ҫав тери пысӑк территорийӗ, космодрома вырнаҫтарма юрӑхлӑ вырӑнсем Раҫҫейӗн Европа пайне ҫывӑхрах пулин те, пулман. Раҫҫейӗн космос промӑҫлӑхӗн тӗп хӑвачӗсенчен ҫакӑн пек майсем ҫителӗксӗр пулнӑ. Комисси ӗҫӗн юлашки тапхӑрӗнче татӑклӑ хаклав ирттернӗ, суйласа илнӗ вырӑнсен районӗсене тухса кайнипе, ҫавна пула ҫӗнӗ Раҫҫей космодромӗ эффективлӑх критерийӗпе вырнаҫнӑ вырӑн шутӗнче /хака Свободный Амур облаҫӗн хулин районне суйласа илнӗ.
Космодромӑн (малтан Тӗп сӑнав центрӗн) пӗрремӗш пуҫлӑхӗ А. Н. Винидиктов генерал-майор пулса тӑнӑ. Совет Союзӗн Паттӑрӗн чысне илнӗ вӑхӑтра СССР РВСН 27-мӗш СССР сывлӑш-ҫар вӑйӗсен 27-мӗш ракета авиаци дивизин командирӗ, капитан[3].
Дивизици районне Амур облаҫӗн Свободненски районӗнчи Углегорск посёлокӗнче 1964—1970 РС-10 баллистика ракетисене ҫапӑҫма туса лартнӑ[3]. 1993 ҫулта унӑн объекчӗсене ҫар-космос вӑйӗсен йышне панӑ.
1996 ҫулхи пуш уйӑхӗн 1-мӗшӗнче президент указӗпе кунта Раҫҫей Миноборонин 2-мӗш Патшалӑх сӑнав космодромне йӗркеленӗ[3].
1997 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗнче «Старт 1. 2» ракета-носитель старт борт ҫинчи «Зея» космос аппарачӗпе Раҫҫей космодромӗн «Свободный» кун-ҫулӗ пуҫланнӑ. Вӗҫерӗве «Топольша» йышши мобильлӗ пускил установкинчен пурнӑҫланӑ.
1999 ҫулта космодром инфраструктурине укҫа-тенкӗпе ҫыхӑннӑ йывӑрлӑхсене пула юсаса ҫӗнетесси темиҫе ҫула тӑсӑлнӑ.
1999 ҫулта космодромра «Стрела» ракета-носитель валли ракета-пуск комплексне тӑвасси ҫинчен калакан указа алӑ пуснӑ. Комплекса хута ярассине темиҫе хут та чӑтса ирттернӗ.
Вӗҫевсен хронологийӗ
| Дата | Ҫӗклекен ракета | Космос аппарачӗ | Спутник типӗ |
|---|---|---|---|
| 1997, пуш, 4 | Старт-1 | Зея | ҫар валли |
| 1997, раштав, 24 | Старт-1 | Early Bird (АПШ) | икӗ назначениллӗ |
| 2000, раштав, 5 | Старт-1 | EROS-А1 (Израиль) | икӗ назначениллӗ |
| 2001, нарӑс, 20 | Старт-1 | О́дин-1 (Швеци) | наукӑлла |
| 2006, ака, 25 | Старт-1 | EROS-B (Израиль) | икӗ назначениллӗ |
Инфраструктура
- 5 шахта пускил устанокӗ МБР РС-18
- Старт тата Старт-1 ҫӗклекен ракетасене вӗҫтермелли лаптӑк.
Пуласлӑх
Космодромран «Ангара» йывӑр класлӑ, экологи хӑрушсӑрлӑхне ӳстерсе хистекен ҫӗклекен ракетӑсене хута яма планланӑ.
2004 ҫулӑн пуҫламӑшӗнче космодром пуҫлӑхӗ Владимир Дмитриевич Тюрин полковник (2001 ҫулта А. Н. Винидиктор вырӑнне килнӗ) 2007 ҫулччен космодромран ракетӑсене хута яма палӑртманни ҫинчен пӗлтернӗ. Вӑл каланӑ тӑрӑх, ку «Стрела» ракета комплексӗ патшалӑх экологи экспертизине иртменнипе ҫыхӑннӑ. Гептил — ҫӳлӗ токсикӑллӑ ракета топливи пулса тӑнӑ. Чӑн та, 2005 ҫулхи пуш уйӑхӗнче Ирӗклӗ израиль спутникӗ EROS-2 космодромран 2005 ҫулхи тӑваттӑмӗш кварталта «Старт-1» ракета-носитель пулӑшнипе ӗҫе ямалли плансем ҫинчен пӗлтернӗ.
2006 ҫулхи акан 26-мӗшӗнче ҫӗрле космодромран EROS-В1 израильсен разведка спутникне ӗҫе янӑ, унпа Израилӗн хӳтӗлев министерстви Ирана талӑкӗпех сӑнама усӑ курать. Ку ӗнтӗ Свободный космодромран хута янӑ Израилӗн иккӗмӗш аппарачӗ. Пӗрремӗшӗ, EROS-А1,2000 ҫулхи раштав уйӑхӗнче старт илнӗ. Израиль Раҫҫейпе космос ҫыхӑнӑвне малалла тӑсма шутлани пирки пӗлтернӗ — 2006 ҫул вӗҫӗнче — 2007 ҫул пуҫламӑшӗнче EROS-С1 ҫӗнӗ аппарата хута ямалла.
Паллӑ хыпарсем тӑрӑх, 2005 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Раҫҫейӗн хӑрушсӑрлӑх канашӗн ларӑвӗнче хӗҫпӑшаллӑ вӑйсене чакарнӑ май Ирӗклӗх космодромне те хута ямалли сахал интенсивлӑха тата укҫа-тенкӗ ҫителӗксӗр пулнине кура пӗтерме йышӑннӑ. Байконур ҫинчен старт илекен аппаратсемпе интересленнипе космодромӑн виҫев хатӗрӗсене кӑна малалла эксплуатацилеме палӑртнӑ. 2007 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче ҫак плансене Раҫҫейӗн Космос ҫарӗсен командующийӗ Владимир Поповкин ҫирӗплетнӗ[4].
2007 пуш уйӑхӗнче космодрома хупасси пирки Амур облаҫӗн кӗпӗрнаттӑрӗ Леонид Коротков пӗлтернӗ[5].
2007 ҫулхи кӗркунне «Восточный» ҫӗнӗ космодромӑн Амур облаҫӗнче 2018 ҫулччен йӗркелемелли плансем пирки хыпарсем тухнӑ[6], космодромран пӗрремӗш ӑнӑҫлӑ пуск 2016-мӗш ҫулта иртнӗ[7]. Космодрома ҫӗнӗ инфраструктурӑпа пӗрле туса лартнӑ[8], ҫар запускӗсене пурне те Плесецкран тума пуҫланӑ. Ҫӗнӗ космодромӑн административлӑ тата пурӑну центрӗ Циолковский хула пулса тӑнӑ[9], вӑл унчченхи Ирӗклӗ-18 (Углегорск) хула пулнӑ[3].
Ӑнлантарусем
- ^ GEOnet Names Server — 2018.
- ^ Lenta.ru. Российская ракета вывела на орбиту израильский «Eros-B» (25 акан 2006). Пӑхнӑ кун: 2007 ҫулхи ҫӑвӑн 19-мӗшӗ. Архивланӑ 2013 ҫулхи утӑн 28-мӗшӗ.
- ^ 1, 2, 3, 4 Рождение космодрома Восточный. Пӑхнӑ кун: 2017 ҫулхи акан 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2017 ҫулхи акан 9-мӗшӗ.
- ^ vesti.ru. Космодром Свободный будет законсервирован (22 кӑрлачӑн 2007). Пӑхнӑ кун: 2007 ҫулхи ҫӑвӑн 19-мӗшӗ. Архивланӑ 2011 ҫулхи ҫурлан 23-мӗшӗ.
- ^ Lenta.ru. Губернатор Амурской области согласился закрыть космодром Свободный (14 пушӑн 2007). Пӑхнӑ кун: 2007 ҫулхи ҫӑвӑн 19-мӗшӗ. Архивланӑ 2008 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ.
- ^ РИА Новости. Пӑхнӑ кун: 2007 ҫулхи чӳкӗн 21-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи чӳкӗн 23-мӗшӗ.
- ^ "Космос начинается с земли" (выр.). www.kommersant.ru (18 раштавӑн 2017). Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 24-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи утӑн 4-мӗшӗ.
- ^ К 2020 году Россия построит космодром на Дальнем Востоке. Lenta.ru (21 авӑнӑн 2007). Пӑхнӑ кун: 2010 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ. Архивланӑ 2008 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
- ^ Технологии. Пӑхнӑ кун: 2007 ҫулхи чӳкӗн 21-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи чӳкӗн 25-мӗшӗ.
