Таса Троица мӑнастирӗ (Улатӑр)

Таса Троица мӑнастирӗ (е Таса Виҫпӗрлӗх Турӑ мӑнастирӗ) — Вырӑс православи чиркӗвӗн Улатӑр епархийӗн арҫынсен мӑнастирӗ, Улатӑр (Чӑваш Республики) хулинче вырнаҫнӑ. Культура историйӗн палӑкӗ.

Хулан ҫурҫӗр енче вырнаҫнӑ.

Троица соборӗ, Турӑ Амӑшӗн Хусан турӑшне чысласа тунӑ Сергиевски чиркӳ, ҫӗр хӑвӑлӗнчи храм, пурӑнмалли тата хуҫалӑх хуралтисем пур. Пур ҫурт-йӗре те XVIII—XIX ӗмӗрсенче туса лартнӑ. Раштав скичӗ. Хуларан хӗвеланӑҫнелле темиҫе ҫухрӑмра. 240 га, халӑх йышӗ — 45 ҫын. Строительствӑна 2000 ҫулхи утӑ уйӑхӗнче тума пуҫланӑ.

1748 ҫултан пуҫласа 1930-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗччен Вассиан схимонахӗн ҫӗрмен ӳчӗллӗ вилтӑпри пулнӑ.

Мӑнастир пурлӑхӗнче хула тулашӗнчи Ключево пушхирӗ тата Сӑр хӗрринчи Сӑваплӑ ӑс-хакӑл пушхирӗ пулнӑ^[1].

1584 ҫулта никӗсленӗ.

1615 ҫулта мӑнастирти ӗҫ-пуҫ тата Улатӑрти лару-тӑру пит япӑхланса кайнине пула ӑна Мускавран 73 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ Троица Сергиев мӑнастирӗ (мӑнастире лавра ятне 1744 ҫулхи ҫӗртмен 8-мӗшӗнче панӑ) ҫумне хушнӑ.

1612—1765 ҫулсенче мӑнастире строительсемпе игуменсем тытса тӑнӑ; 1765—1785 ҫулсенче — архимандритсем; 1782—1796 ҫулсенче — игуменсем; 1796 ҫулта — архимандрине ҫирӗплетнӗ, ҫапла май мӑнастир 3 класлӑ пулса тӑнӑ.

XVIII ӗмӗр варриччен мӗнпур храмсене, чиркӳ тӑррине тата ҫуртсене йывӑҫран тунӑ пулнӑ. 1748 ҫулта Троица Сергиев лаври хушнипе Меркурий Абрамов настоятельте пулнӑ чухне Таса Троицӑн йывӑҫ чиркӗвӗ вырӑнӗнче Пурнӑҫ паракан Троица ячӗпе пӗрремӗш храм хывнӑ — икӗ хутлӑ, апатлану вырӑнӗсӗр тата чиркӳ тӑррисӗр. Ӑна 1748 ҫултан пуҫласа 1753 ҫулччен хӑпартнӑ, 1754 ҫулхи чӳкӗн 13-мӗшӗнче сӑвапланӑ. Апла пулин те унӑн иккӗмӗш хутне кӑна сӑвапланӑ, пӗрремӗш хучӗ вара 1767 ҫулччен пушӑ тӑнӑ, ун хыҫҫӑн унта Ҫӳлхуҫа Турӑ курӑнни ячӗпе ӑшӑ чиркӳ туса хунӑ, ун ҫумӗнче апатлану вырӑнӗпе тата чиркӳ тӑррине туса лартнӑ. Савватипе Зосиса ячӗпе туса лартнӑ кивӗ йывӑҫ чиркӗве кивелнине пула сӳтнӗ.

1801 ҫулта Ҫӳлхуҫа Турӑ курӑнни ячӗпе тунӑ чиркӗве пӗтернӗ, ун вырӑнне ҫав ҫулах Таса Троица тӗп храмӑн ҫурҫӗр енӗ патӗнче 19 метрта, Сергий Радонежский преподобнӑй ячӗпе уйрӑм чул чиркӳ туса лартнӑ. Таса Троица храмне 1805–1808 ҫулсенче каллех ҫӗнетнӗ, ҫав вӑхӑтрах 73 м² лаптӑклӑ тата 55,5 метр ҫӳллӗш виҫӗ хутлӑ чиркӳ тӑрри туса лартнӑ, 1814 ҫулта Таса Троица храмӗн анӑҫ енчен Сӑваплӑ Дмитрий Ростовский ячӗпе придел туса лартнӑ.

1818 ҫулта Сергий Радонежский^[ru] храмӗпе юнашар кирпӗчрен настоятель валли икӗ хутлӑ ҫурт, аялта вара мӑнастир ҫыннисемпе итлекенсем валли пӳлӗмсем йӗркеленӗ. Ҫак пӳлӗмсем ҫумне 1825 ҫулта кирпӗчрен икӗ хутлӑ мӑнастир кельйисем вырнаҫтарнӑ.

1829–1830 ҫулсенче Арсений архимандрит настоятель пулнӑ вӑхӑтра ӑшӑ Сергий чиркӗвӗн апатлану вырӑнӗ ҫийӗн Иоанн Богослов сӑваплӑ апостол ячӗпе придел туса лартнӑ, 1831 ҫулта ӑна сӑвапланӑ. Ҫак ҫулах кирпӗчрен икӗ хутлӑ корпус туса лартнӑ, унта апатлану вырӑнӗпе кельясем йӗркеленӗ.

1848 ҫулта, Иезекииль архимандрит настоятель пулнӑ вӑхӑтра, ӑшӑ Сергий чиркӗвӗн сулахай енче Вассиан схимонахӑн вилтӑпри ҫинче Турӑ Амӑшӗн Хусан турӑшӗ ячӗпе придел йӗркеленӗ, ӑна 1849 ҫулхи авӑнӑн 2-мӗшӗнче сӑвапланӑ. Иоанн Богослов приделне пӑрахӑҫланӑ.

1905 ҫулта Гавриил архимандрит настоятель пулнӑ вӑхӑтра, Турӑ Амӑшӗн Хусан турӑшӗ ячӗпе тунӑ придел айӗнче Вассиан схимонахӗн тупӑкӗнчен ҫӗр хӑвӑлӗнчи чирку тунӑ, унта Дмитрий Ростовскийӗн приделне куҫарнӑ. Ҫав ҫултах ҫак храмӑн алтарӗ айӗнче кувукли^[ru] тунӑ.

1906 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 4-мӗшӗнче Улатӑрта 300 ытла ҫурта тӗп тунӑ пушар тухнине пула пӗтӗм мӑнастир ҫунса кайнӑ: мӗнпур чиркӳ, чиркӳ тӑрри (чансем вӑл вӑхӑтра ӳкнӗ, хӑшӗ-пӗрисем ӳксе ҫӗмӗрӗлнӗ), корпуссем тата мӗнпур хуралтӑсем кӗлленнӗ. Ҫӗр хӑвӑлӗнчи чиркӳ ҫеҫ упранса юлнӑ.

1995 ҫулта мӑнастире Шупашкарпа Чӑваш епархине куҫарнӑ.

Пурнӑҫ паракан Троица соборӗ

Кирпӗчрен тунӑ пӗр тӑрӑллӑ апатлану чиркӗвӗ, ӑна 1801—1817 ҫулсенче Троица соборӗнчен ҫурҫӗрелле туса лартнӑ. 1848—1849 ҫулсенче ҫурҫӗр енчи Хусан приделне туса хунӑ, 1830 ҫулта апатлану ҫийӗн Иоанн Богослов приделӗ пулнӑ. 1920 ҫултан кая мар хупнӑ. 1990-мӗш ҫулсен вӗҫӗнче ӑна юсаса ҫӗнетнӗ, неовизанти стилӗпе ҫӗнӗ купол хӑпартнӑ, Хусан приделӗ айӗнче 1997-мӗш ҫулта ҫӗр хӑвӑлӗнчи Серафим храмне юсаса ҫӗнетнӗ.

Чиркӳ тӑрри

Чиркӳ тӑррин пӗтӗмӗшле ҫӳллӗшӗ ҫӗр шайӗнчен пуҫласа хӗрес таран 81,6 метрпа танлашать. Чиркӳ тӑрри ҫӳллӗшӗ унӑн шпилне курма тата чан сассине илтме хулан кирек хӑш вырӑнӗнче те май парать.

Чиркӳ тӑррине XI—XII ӗмӗрсенчи йӑлара пулнӑ храм стилӗпе хӑпартнӑ, вӑл Мускав Кремлӗ, «Коломенски» историпе архитектура патшалӑх музей-заповедникӗнчи чаплӑ Вознесени храмӗ, тата ытти авалхи чатӑр евӗрлӗ храмсемпе башнӑсен евӗрнӗ. Улатӑрта Турӑ Амӑшӗн Хусан турӑшӗн чатӑр евӗрлӗ храм-чиркӳ пулнӑ, хула ҫыннисем ӑна Улатӑр хулин архитектура символӗ тесе шутлаҫҫӗ (ҫак храмӑн оригиналлӑ чатӑрӗ 2000-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче пушара кӗлленнӗ, апла пулин те хальхи вӑхӑтра ӑна ҫӗнӗрен туса лартнӑ). Чиркӳ тӑрри арҫынсен мӑнастирӗн икӗ хутлӑ Таса Троица соборӗпе пӗрле архитектура комплексне йӗркелет. Унта тата тепринче те Византи стилӗн элеменчӗсемпе усӑ курнӑ, сӑмахран, пӗтӗмӗшле декораци элеменчӗ пек Византи хӗресӗпе усӑ курнӑ. Раҫҫей геральдикипе килӗшӳллӗн 1917 ҫулхи Октябрь революцийӗччен хӑйсен гербӗсем ҫинче Раҫҫейри хӑш-пӗр хуласем унпа усӑ курнӑ.

Чиркӳ тӑрри стенисене кӗрен тӗслӗ кирпӗчпе, шурӑ мрамортан хатӗрленӗ декораци элеменчӗсемпе илемлетсе тунӑ. Ылтӑн реброллӑ пӑхӑр чатӑр хӗреслӗ ылтӑн куполпа вӗҫленет.

Чиркӳ тӑррине тӗрлӗ ӗҫ пурнӑҫлама туса лартнӑ, ҫакӑ унӑн архитектура стилӗнче палӑрать. Чан вырнаҫтарнисӗр пуҫне чиркӳ тӑрри мӑнастире кӗмелли тӗп вырӑн шутланать, ҫавӑнпа ӑна «хапхаллӑ» теҫҫӗ. Чиркӳ тӑрринче мӑнастир территорине уҫӑ галерея урлӑ лекме май паракан храм (иккӗмӗш хутра), музей, вулавӑшсем, ятарлӑ, техника валли тата склад пек усӑ куракан пӳлӗмӗсем, хӑйне евӗрлӗ курантсен механизмлӑ этаж, ҫавӑн пекех сасса вӑйлатма пулӑшакан чатӑрӑн ҫӳлти пайӗнчи колосниксем вырнаҫнӑ.

Ҫуртӑн пӗтӗм лаптӑкӗ — 1 900,2 м² (ҫав шутра путвал лаптӑкӗ — 269 м², уҫӑ галерейӑсен — 120,1 м²).

Чиркӳ тӑррин никӗсӗнче пӑрӑласа вырнаҫтарнӑ 226 сӑвай пур, вӗсен тӑршшӗ 9 м, кашнин диаметрӗ ҫур метр. Сӑвайсем ҫийӗн 1 м ҫӳллӗш тимӗрпе бетон плити ярса хытарнӑ.

Чиркӳ тӑррин ҫурчӗ 6 хутлӑ, ҫав шутра тӳрӗ кӗтеслӗ 14,5×24,6 виҫӗллӗ путвал пур. Ҫӳлти пайӗ, 26 метр ҫӳллӗшӗнчен пуҫласа 48 метр таран сакӑр кӗтеслӗ, вӗҫӗнче вӑл чатӑра куҫать.

Чиркӳ тӑррин лаптӑкӗ 496,9 м² танлашать, ҫав шутра иккӗмӗш хутра вырнаҫнӑ уҫӑ галерея кӗрет, унӑн лаптӑкӗ 120,1 м².

Чиркӳ тӑррин ҫуртӗнче вырнаҫнӑ чан лаптӑкӗ ҫӗр ҫийӗнчен 26 метр ҫӳллӗшӗнче тӑрать. Унта 2 хутра 3 яруслӑ 14 чан вырнаҫнӑ. Чи пысӑк чансен йывӑрӑшӗ — 8,6 тата 18 тонна.

Чиркӳ тӑрринче пӗтӗмпе 14 шай (этаж) шутланать, вӗсем пӗр-пӗринпе пусмасемпе ҫыхӑннӑ.

Чиркӳ тӑрри тимӗрпе бетон конструкцине кирпӗч купаласа ҫыхӑнтарнисӗр пуҫне лифт пуррине уйрӑлса тӑрать, унпа усӑ курса пӗрремӗшпе пиллӗкмӗш хутсене лекме пулать, ҫавӑн пекех кунта ҫӗр ҫийӗнчен 41,7 м ҫӳллӗшӗнче вырнаҫнӑ механикӑллӑ курантсем пур, унӑн циферблачӗсем чиркӳ тӑррин тӑватӑ енне тухаҫҫӗ, кашни циферблат диаметрӗ 3.,12 метрпа танлашать.

Чиркӳ тӑррине 2005—2008 ҫулсенче проектланӑ. Тӗп проектировщик пек «Производственно-инжиниринговая компания «Реконструкция» ӗҫленӗ. Архитекторсем — Вердин В. А., Силуков В. А., конструкторӗ — Потешин В. К. Чиркӳ тӑррине тума 2006 ҫулхи акан 28-мӗшӗнче пуҫланӑ^[2].