Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Цифра тенки

Цифра тенки (выр. Цифровой рубль) — Раҫҫей Банкӗ хатӗрлекен цифра валюти, Раҫҫей наци валютин виҫҫӗмӗш форми, халиччен пулнӑ наличка тата ниличкӑсӑр формӑсем ҫумне хушӑнать. Цифра тенкине Раҫҫей Банкӗ цифрӑллӑ майпа кӑларӗ. Цифра тенки наличка тата ниличкӑсӑр тенкӗсен пахалӑхӗсене пӗрлештерет[1].

Истори

Криптовалюта(выр.)чăв. аталану хумӗ ҫинче 2017 ҫулхи юпа уйӑхӗнче «криптотенкӗ» туса хурас ӗҫе пурнӑҫлас енӗпе правительство(выр.)чăв. йышӑнӑвӗн проектне хатӗрленӗ[2].

Тӗнчери шутлав банкӗ(выр.)чăв. хаклавӗпе, 2020 ҫул тӗлне тӗнчери мӗнпур Тӗп банксен(выр.)чăв. 80 % ытла хӑйӗн цифра тенкине тӑвас ӗҫпе ӗҫленӗ[3].

2020 ҫулхи юпа уйӑхӗнче Раҫҫей Банкӗ цифра тенкине (Тӗп банкӑн цифра валютине) тӑвасси пирки доклад кӑларнӑ[4]. Доклад ЦБ РФ от 13 октября 2020</ref>. Тӗп банкӑн цифра валюти криптовалюта пулмассине пӗлтернӗ, мӗншӗн тесен ӑна Раҫҫей Банкӗ ҫеҫ кӑларӗ, ку хӑрушсӑрлӑх гарантийӗ пулӗ. Цифра тенкисене хӑйне евӗрлӗ цифрӑллӑ кодпа идентификацилӗҫ. Тӗп банкӑн цифра валюти наличка тата ниличкӑсӑр формӑсен функцийӗсене пӗрлештермелле — унпа дистанциллӗ майпа та, офлайн-енчӗкпе(выр.)чăв. те тӳлеме май пулӗ; цифра тенкине 1:1 курспа наличкӑна тата ниличкӑсӑр формӑна куҫарма пулӗ. Докладра Тӗп банкӑн цифра валютине пурнӑҫа кӗртмелли 4 модельпе паллаштарнӑ. Ҫавӑн чухнех РФ Президенчӗн пресс-секретарӗ Дмитрий Песков(выр.)чăв. цифра тенкине 3—7 ҫулта пурнӑҫа кӗртессе каланӑ[5].

Раҫҫей Банкӗ 2021 ҫулхи ака уйӑхӗнче проектӑн ҫав ҫулхи стадийӗ пирки отчет тунӑ. Ҫак моделе суйланӑ: Раҫҫей Банкӗ финанс институчӗсене(выр.)чăв. укҫа енчӗкӗсене уҫать тата йӗркелесе пырать, вӗсем вара клиентсене укҫа енчӗкӗсене уҫса тытса пыраҫҫӗ. 2021 ҫул вӗҫленнӗ тӗле платформа тума планланӑ, унта ҫитес ҫул цифра тенкин тест мелӗпе тӗрӗслемелле пулнӑ[6].

2021 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Раҫҫей Банкӗ 2022 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче цифра тенкине тӗрӗслес ӗҫе хутшӑнакан 12 банка палӑртнӑ: Ак Барс Банк, Альфа-банк, ДОМ. РФ Банк , ВТБ Банк, Газпромбанк, Тинькофф Банк, Промсвязьбанк, Росбанк, Перекет банкӗ, КБ-банк, СОЮЗ Банк, ТКБ банк[7] 2022 ҫулхи кӑрлачӑн 19-мӗшӗнче тестсем пуҫарнӑ[8]. 2022 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗнче Раҫҫей Банкӗ тата рынока хутшӑнакансем цифра тенкин платформине тестлама тытӑннӑ та граждансем хушшинчи цифра тенкисенче пӗрремӗш куҫарусене ӑнӑҫлӑ ирттернӗ, малашне таварсемпе пулӑшу ӗҫӗсемшӗн тӳлессие ӗҫе кӗртме палӑртнӑ[9][10].

2022 ҫулхи акан 21-мӗшӗнче Раҫҫей Банкӗн пуҫлӑхӗ Эльвира Набиуллина(выр.)чăв. Патшалӑх Думинче отчет тунӑ май пилотлӑ операцисене ҫӗршывра шалта та, тӗнчери шутлавсенче те чӑрмавсӑр 2023 ҫултанпа ирттерме пуҫлаҫҫӗ тесе пӗлтернӗ: «Ҫитес ҫул цифра тенкипе цифра расчёчӗсене майӗпен цифрӑллӑ экономикӑра ирттеретпӗр, цифра тенки тӳлевсене йӳнӗрех тумалла. Эпир унпа тӗнче шайӗнче те усӑ курасса шанатпӑр»[11].

2023 ҫулхи пуш уйӑхӗн 16-мӗшӗнче Патшалӑх Думинче цифра тенки ҫинчен калакан саккун проектне пӗрремӗш вулавра пӑхса тухнӑ[12]. 2023 ҫулхи ҫӗртмен 20-мӗшӗнче Патшалӑх Думи цифра валютине килӗшӳ, харпӑрлӑх тата еткерлӗх объекчӗ тесе йышӑнакан саккун проектне ырланӑ[13], утӑ уйӑхӗн 11-мӗшӗнче вара иккӗмӗшпе виҫҫӗмӗш вулавсенче цифра тенкине ӗҫе кӗртесси ҫинчен калакан саккуна йышӑннӑ[14].

2023 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 24-мӗшӗнче Раҫҫей Президенчӗ Владимир Путин цифра тенкине ӗҫе кӗртесси тата тивӗҫлӗ платформа тӑвасси ҫинчен калакан саккуна алӑ пуснӑ[15]. Саккунӑн тӗп положенийӗсем 2023 ҫулхи ҫурлан 1-мӗшӗнче вӑя кӗнӗ. Ҫакӑ Тӗп банка цифра тенкисемпе пилот проектне пуҫарма май панӑ, унта 13 банкӑн шутлӑ клиенчӗсем хутшӑннӑ[16].

2023 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗнче Раҫҫей Банкӗ цифра тенкин логотипне ырланӑ[17], видео пичетленӗ[18].

2023 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗнчен цифра тенкине чӑн операцисенче тестланӑ[19].

2024 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 17-мӗшӗнче Владимир Путин цифра тенкипе усӑ курмалли пилот проектне 12 банк, 600 вӑй питти ҫын, 11 хулари 22 суту-илӳпе сервис предприятийӗ хутшӑннине пӗлтернӗ. 2024 ҫулхи утӑ уйӑхӗ тӗлне цифра тенкипе усӑ курса 27 пин ытла куҫару, ҫавӑн пекех ҫичӗ пин ытла таварпа пулӑшу тӳлевӗ тунӑ. Ҫавна май Раҫҫей Президенчӗ цифра тенкипе усӑ курас сферӑсене анлӑлатма хушнӑ[20].

2025 ҫулхи кӑрлачӑн 28-мӗшӗнче Раҫҫей Банкӗ РФ Финанс министерствипе(выр.)чăв. тата Казначействӑпа(выр.)чăв. пӗрле цифра тенкин пӗрремӗш тесчӗсене бюджет процесӗ шайӗнче ирттернӗ. Цифра тенкине массӑллӑ хута яма 2025 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 1-мӗшӗ тӗлне палӑртнӑ. Раҫҫей Банкӗ системӑллӑ пӗлтерӗшлӗ кредит организацийӗсем пурте ҫак срока хатӗр пуласса шантарнӑ[21].

2025 ҫулхи нарӑсӑн 4-мӗшӗнче Раҫҫей Банкӗ мессенджерсемпе социаллӑ сетьсенче цифра тенки пирки мифсем сарӑлнине палартнӑ. Регулятор пӗлтернӗ тӑрӑх, ҫакӑн пек ҫырусен тӗп тӗллевӗ — сисчевлӗх сарасси тата цифра тенки ҫине пурне те ирӗксӗр куҫарассине ҫирӗплетсе укҫан ҫӗнӗ формине шанма пӑрахтарасси. Тӗп банк ҫак сас-хурана хирӗҫленӗ, цифра тенкисене наличнӑй тата наличкӑсӑр укҫа-тенкӗ ҫумне хушса кӑларассине, вӗсемпе усӑ курассине граждансем хӑйсем ҫеҫ татса парассине палӑртнӑ[22].

2025 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче Раҫҫей Банкӗ цифра тенкине анлӑн ӗҫе кӗртме тӑхтас тенӗ, ӑна 2025 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 1-мӗшӗнчен планланӑ пулнӑ[23].

2025 ҫулхи ака уйӑхӗн 11-мӗшӗнче Тӗп банк ултавӑн ҫӗнӗ форми пирки асӑрхаттарнӑ: усал шухӑшлӑ ҫынсем фейк интернет-сайтсем туса граждансенчен цифра тенкин ҫук программине инвестици хывма тесе укҫа-тенкӗ илӗртсе вӑрлаҫҫӗ[24].

2025 ҫулхи ута уйӑхӗн 30-мӗшӗнче Тӗп банк 2023 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗнче старт илнӗ цифра тенкин пилотлӑ программин пӗрремӗш пӗтӗмлетӗвӗсене тунӑ: 2025 ҫулхи ҫу уйӑхӗ вӗҫнелле цифра тенкин платформине хутшӑнакансем, унӑн операторӗ Тӗп банк шутланса тӑрать, 63 пин ытла куҫару тунӑ, таварсемпе пулӑшу ӗҫӗсемшӗн 13 пине яхӑн тӳлев, 17 пин ытла смарт-контракт пурнӑҫланӑ. Платформа ҫинче пӗтӗмпе 2500 яхӑн уйрӑм ҫын тата юридици организацийӗсем енчӗкне уҫнӑ — операцисене 150 ытла пурӑнан вырӑнсенчи 15 банк клиенчӗсем тума пултараҫҫӗ[25].

2025 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 15-мӗшӗнче Раҫҫей Патшалӑх Думи цифра тенкине укҫа-тенкӗ ҫаврӑнӑшне тапхӑрӑн-тапхӑрӑн кӗртесси, ҫавӑн пекех универсаллӑ QR-кода таварпа пулӑшу ӗҫӗсемшӗн тӳлеме усӑ курасси ҫинчен калакан саккуна виҫҫӗмӗш вулавра йышӑннӑ. 2026 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 1-мӗшӗнчен пуҫласа банксем клиентсене операцисем ирттерме май туса пама тивӗҫ пулӗҫ. Ҫулталӑкне 5 млн тенкӗрен сахалрах калӑпӑшпа сутакансем цифра тенкисене йышӑнма тивӗҫ мар[26]. Ҫӗнӗ саккунпа килӗшӳллӗн 2026 ҫултан цифра тенкипе федераци бюджетӗнчен пыракан кирек мӗнле тӳлев валли те усӑ курма пултарӗҫ. Ку пенсисене, пособисене, стипендисене тата бюджетниксен ӗҫ укҫине пырса тивет.

Цифра тенкин логотипӗ

Цифра тенкин пӗрремӗш логотипне, тенкӗ паллине ункӑ ҫавӑрса илнӗ, тимӗр укҫана тата Тӗп банкӑн логотипне аса илтерекен логотипа Раҫҫей Банкӗ 2023 ҫулхи ҫурла уйӑхӗн 3-мӗшӗнче ятарлӑ видеора тата сайтра пичетленӗ[18][27][28].

undefined

Хаклав

Экспертсем укҫа-тенкӗн саккунсӑр ҫаврӑнӑшӗпе кӗрешессине ҫӑмӑллатнине цифра тенкин тӗп пахалӑхӗ тесе шутлаҫҫӗ, мӗншӗн тесен транзакцисен пӗтӗм информацийӗ Раҫҫей Банкӗнче упранӗ; вӗсене йӗрлеме тек кашни банкран — куҫарусен вӑчӑрин сыпӑкӗсенчен ыйтмалла пулмӗ[29].

РФ Финанс министрӗ Антон Силуанов цифра тенкине малашлӑхлӑ тенӗ. Ун шанчӑклӑхне министр валюта эмитенчӗ Тӗп банк пулнипе ӑнлантарнӑ. Силуанов шухӑшӗпе, бюджетшӑн проект хӑйӗн витӗр курӑнаслӑхне пула кӑсӑк[30].

«Яков и Партнеры» (унчченхи McKinsey) компанин эксперчӗсен пӗтӗмлетӗвӗсемпе килӗшӳллӗн, бизнес тата банксем валли цифра наци валютине ӗҫе кӗртнин экономика эффекчӗ ҫулсерен 328 млрд тенкӗ таран пулма пултарать, чи малтанах эквайринг операцийӗсем(выр.)чăв. ҫинче перекетленипе[31].

Критика

Перекет банкӗ укҫа-тенкӗ 2—4 триллион тенкӗ калӑпӑшлӑх цифра тенкине куҫасса хакласа доклада критикленӗ, ҫакӑ кредит ставкисем(выр.)чăв. ӳсме пултарасса систернӗ[32]. Банксенчен ҫуррине яхӑн ҫав саманта цифра тенкине туса хуни усӑсӑр тесе шутланӑ. Ҫавӑн пекех Перекет банкӗ ҫӗнӗ формӑн кибертапӑнусемпе ҫыхӑннӑ теветкеллӗхсем пирки асӑрхаттарнӑ. Ӑна ӳстерме, банк правленийӗн председателӗн ҫумӗ Станислав Кузнецов шучӗпе, хӑйне евӗрлӗ система йӗркелемелле, ӑна тума 20-25 млрд тенкӗ кирлӗ пулать-мӗн[33].

«Сколково-РЭШ» центрта плюссемпе пӗрле Тӗп банк цифра тенкине кӗртнипе финанс пулӑшӑвӗсен рынокне явӑҫма пултарнине палӑртнӑ. Ҫакӑ йӗркелекен функци тӗлӗшпе никама пӑхӑнман статуса тата шанӑҫа ҫухатасси патне илсе ҫитерме пултарать[34].

Макроэкономика анализӗн тата кӗске вӑхӑтлӑх прогнозсен центрӗн эксперчӗсем цифра тенкине кӗртни банксен ликвиднӑҫне(выр.)чăв. пӗтерме пултарасран шикленнине палӑртнӑ. Цифра тенкине 2024 ҫул вӗҫнелле уйрӑм ҫынсен тата юридици организацийӗсен счечӗсенчен 9 трлн тенкӗрен кая мар куҫса хӑйне май хӑрушлӑх кӑларса тӑртама пултарать[34].

Цифра тенкине ӗҫе кӗртес теветкеллӗхсем

Тӗп банкӑн цифра валютине (CBDC) ӗҫе кӗртни ҫакӑн пек теветкеллӗхсемпе ҫыханнӑ: РФ финанс тытӑмне монополизацилени, граждансем, организацисем тата патшалӑх, муниципалитет учрежденийӗсем валли укҫа тытас ыйтура лимитсем палӑртма хӑтланни, ҫавӑн пекех укҫа-тенкӗн тӗп функцийӗсӗр — пухса пымалли функцисӗр — хӑварма май пурри. Цифра тенкине ӗҫе кӗртес хӑрушлӑхсенчен пӗри вӑл ӑна ытлашши контролленни[35].

Ӑнлантарусем

  1. ^ Цифровой рубль | Банк России. cbr.ru. Пӑхнӑ кун: 2022 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ.
  2. ^ Цифровой суверенитет. Зачем правительству понадобился крипторубль(паллӑ мар). Forbes.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  3. ^ Кисаров И. В. О переходе к цифровому рублю // Вестник Тверского государственного университета. Серия: Экономика и управление. № 1 (53), 2021. С. 198—208.
  4. ^ Цифровой рубль Банк России. cbr.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  5. ^ Вершинина О. В., Лабушева Я. Г., Султаниев И. С. Анализ возможностей и рисков введения в обращение цифровых валют центральных банков на примере «цифрового рубля» // Вестник Российского нового университета. Серия: Человек и общество. № 1, 2021. С. 51—60.
  6. ^ Ольга Шерункова. ЦБ наполнит кошельки цифровыми рублями (выр.). Коммерсантъ. www.kommersant.ru (8 акан 2021). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  7. ^ ЦБ выбрал 12 банков для тестирования цифрового рубля (выр.). Forbes.
  8. ^ Некоторые российские банки уже тестируют платежи между физлицами с цифровым рублем (выр.). ТАСС. tass.ru (19 кӑрлачӑн 2022). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  9. ^ Цифровой рубль: старт тестирования | Банк России. cbr.ru. Пӑхнӑ кун: 2022 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ.
  10. ^ Ксения Чемоданова, Владислав Иванов. В пилотном режиме: в России начались первые испытания цифрового рубля (выр.). Автономная некоммерческая организация «ТВ-Новости». russian.rt.com (15 нарӑсӑн 2022). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  11. ^ С 2023 года в России планируют начать расчёты в цифровых рублях (выр.). ИА REGNUM. Пӑхнӑ кун: 2022 ҫулхи акан 21-мӗшӗ.
  12. ^ Госдума приняла в первом чтении законопроект о цифровом рубле (выр.). РБК.
  13. ^ Анастасия Кузмичева. Госдума одобрила законопроект о наследовании цифрового рубля. РБК (21 ҫӗртмен 2023).
  14. ^ Госдума приняла закон о внедрении цифрового рубля. ТАСС (11 утӑн 2023).
  15. ^ Путин подписал закон о внедрении цифрового рубля. ТАСС (24 утӑн 2023).
  16. ^ ЦБ РФ начнет пилот с реальными цифровыми рублями после появления законодательной базы (выр.). Interfax.
  17. ^ ЦБ утвердил логотип цифрового рубля. ТАСС (3 ҫурлан 2023).
  18. ^ 1, 2 Банк России. У цифрового рубля появился логотип. rutube.ru (3 ҫурлан 2023). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗ.
  19. ^ ЦБ РФ: о появлении цифрового рубля не знают более 30% опрошенных россиян. Эксперт (журнал) (19 ҫӗртмен 2024). Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  20. ^ Путин поручил перейти к широкому внедрению цифрового рубля. РИА "Новости" (17 утӑн 2024). Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  21. ^ ЦБ и Минфин провели первые тесты цифрового рубля в бюджетном процессе. Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи кӑрлачӑн 28-мӗшӗ.
  22. ^ ЦБ зафиксировал всплеск мифов о цифровом рубле в мессенджерах и соцсетях. Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи нарӑсӑн 4-мӗшӗ.
  23. ^ ЦБ отложил массовое внедрение цифрового рубля (2025-02-27). Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи нарӑсӑн 27-мӗшӗ.
  24. ^ ЦБ предупредил о схеме похищения денег через ложные инвестиции в цифровой рубль (2025-04-11). Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи акан 11-мӗшӗ.
  25. ^ Банк России подвел первые итоги пилотирования цифрового рубля. Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи утӑн 1-мӗшӗ.
  26. ^ Госдума утвердила внедрение цифрового рубля (2025-07-15). Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи утӑн 15-мӗшӗ.
  27. ^ Фирменный стиль | Банк России. www.cbr.ru. Пӑхнӑ кун: 2023 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
  28. ^ ЦБ утвердил логотип цифрового рубля (выр.). Ведомости (3 ҫурлан 2023). Пӑхнӑ кун: 2023 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.
  29. ^ Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Образование. № 25, 2021. С. 77—84.
  30. ^ Александра Юшкявичюте. Министр финансов России Силуанов назвал создание цифрового рубля перспективным (выр.). газета.ru. www.gazeta.ru (6 нарӑсӑн 2023). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  31. ^ Инновационный кошелек. Эксперт (14 нарӑсӑн 2024).
  32. ^ Что не так с цифровым рублем: Сбер предупредил о рисках новой валюты (выр.). Что не так с цифровым рублем: Сбер предупредил о рисках новой валюты. www.vesti.ru (15 раштавӑн 2020). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  33. ^ Сбербанк оценил, во сколько обойдется устойчивость цифрового рубля (выр.). РБК. www.rbc.ru (03 дек 2020). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  34. ^ 1, 2 Анна Громова. «Полный цикл операций». В России испытали цифровой рубль (выр.). газета.ru. www.gazeta.ru (15 нарӑсӑн 2022). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  35. ^ Максим Стулов. Четыре главные опасности цифрового рубля (21.03.25).

Вуламалли

  • Вершинина О. В., Лабушева Я. Г., Султаниев И. С. Анализ возможностей и рисков обращение цифровых валют центральных банков на примере «цифрового рубля» // Вестник Российского нового университета. Серия: Человек и общество. № 1,2021. С. 51—60.
  • Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Вӗренӳ. № 25,2021. С. 77—84.
  • Кисаров И. В. Цифра тенки ҫине куҫни ҫинчен // Вестник Тверского государственного университета. Серия: Экономика и управление. № 1 (53), 2021. С. 198—208.

Каҫӑсем

Категорисем