Челленджер
«Челленджер» OV-099 (акăл. Challenger) — Rockwell International компани туса кӑларнӑ тата НАСА эксплуатациленӗ «Шаттл» системин нумай хут усӑ курмалли транспортлӑ космос карапӗ. Тӗнче тавра ҫул ҫӳреве тухнӑ XIX ӗмӗрти ӑслӑлӑх экспедицийӗн командирсен карапне чысласа «Колумбия» хыҫҫӑн «Челленджер» «Спейс Шаттл» системӑри космоса вӗҫнӗ иккӗмӗш орбита карапӗ пулса тӑнӑ, 1983 ҫулхи ака уйӑхӗнче хӑйӗн пӗрремӗш вӗҫевне тунӑ. Вӑл 1986 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче хута янӑ хыҫҫӑнах катастрофӑра пӗтнӗ, унта борт ҫинче пулнӑ экипажӑн ҫичӗ пайташӗ те вилнӗ. Чи малтанах космос вӗҫевӗсем валли хатӗрлемен сӑнав тӗслӗхӗ пек ӑсталанӑскер, унпа ҫӗр ҫинчи тӗрӗслевсенче «Спейс Шаттл» системӑри орбита карапӗн тытӑмлӑ конструкцинче усӑ курнӑ. Анчах та НАСА космос вӗҫевӗсем валли «Энтерпрайза» модернизацилемелли вӗсен малтанхи планӗ «Челленджера» модернизациленинчен хаклӑрах пулассине палӑртнӑ хыҫҫӑн орбита карапне «Спейс Шаттл» программа шайӗнче хута янӑ. «Колумбин» орбитӑри пӗрремӗш вӗҫевсенчен тунӑ пӗтӗмлетӳсем «Челленджер» конструкцийӗнче ӑшӑ хӳтӗлев системинчи плитасене тата ҫӑмӑлтарах фюзеляжсене, ҫунатсене сахалрах усӑ курмаллине кӑтартса панӑ. Ку ӑна «Колумбирен» 1000 килограмм ҫӑмӑлтарах тума май панӑ, апла пулин те вӑл «Дискаверинчен» 2600 килограмм йывӑртарах пулса тухнӑ.
Виҫӗ ҫул хушшинче «Челленджер» «Спейс Шаттл» программа шайӗнче 62 кун ытла космосра ирттерсе, Ҫӗр тавра 1000 яхӑн ҫаврӑм туса вунӑ хут вӗҫнӗ. Пӗрремӗш вӗҫев хыҫҫӑн «Челленджер» «Колумбияна» «Спейс Шаттл» программа шайӗнче малти позицисенчен хӗссе кӑларать, виҫӗ ҫул хушшинче тӑтӑшах вӗҫекен орбита карапӗ пулса тӑрать, тӗслӗхрен, «Колумбия» карап ҫав тапхӑр хушшинчех питӗ сайра вӗҫет. «Челленджера» нумай граждан спутникӗсене хута яма усӑ курнӑ, сӑмахран TDRS тытӑмӗн пӗрремӗш спутникӗ, Palapa ҫыхӑну спутникӗсем, нумай вӑхӑт пайӑркаламалли комплекс тата Ҫӗр ӑшши балансӗн спутникӗ. Ҫавӑн пекех унпа пилотлӑ манёврлӑ блок (MMU) валли сӑнав стенчӗ вырӑнне усӑ курнӑ, юсавсӑр SolarMax телескопа юсамалли платформа вырӑнне ӗҫленӗ. Унсӑр пуҫне 1985 ҫулта «Челленджер» ҫинче виҫӗ умлӑ-хыҫлӑ «Спейслэб» мисси ирттернӗ, вӗсенчен пӗри космоса нимӗҫ экипажӗн пӗрремӗш вӗҫевӗ пулса тӑнӑ. «Челленджер» орбитӑна илсе ҫитернӗ пассажирсем хушшинче — пӗрремӗш американ хӗрарӑм-астронавт, уҫӑ космоса чи малтан тухнӑ американ хӗрарӑм-астронавчӗ, пӗрремӗш афроамерикан астронавчӗ тата пӗрремӗш Канада астронавчӗ.
1986 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче хӑйӗн вуннӑмӗш вӗҫевӗ вӑхӑтӗнче «Челленджер» старт хыҫҫӑн 73 ҫеккунтран арканать, ҫакна пула ҫичӗ ҫынран тӑракан STS-51-L экипажӗ пӗтет, ҫав шутра космосра пӗрремӗш вӗрентекен пулса тӑма планланӑ Крист Маколифф. Ҫакӑн хыҫҫӑнах пуҫтарнӑ Роджерс комисси ҫапларах пӗтӗмлетӳ тунӑ: «Челленджера» давленипе ҫӳнакан газ тытса чарайман, вӑл ускорительтен юхса тухнӑ та «Челленджер» тулашри бакне аркатнӑ тата аэродинамика вӑйӗсем витӗм кӳнипе карапа та аркатнӑ. НАСА йӗркелӳ культурине те Роджерс комиссийӗ тӗплӗн тишкернӗ, Америка расхутланакан системисене улӑштарас енӗпе «Спейс Шаттл» программӑн тӗллевӗпе иккӗленме пуҫланӑ. «Челленджерпа» унӑн экипажӗ пӗтни программӑна анлӑн пӑхса тухтарнӑ, унӑн чылай аспектне — Ванденбергран, MMU тата «Шаттл-Кентавртан» хута янисене — экипаж хӑрушсӑрлӑхне ӳстерме пӑрахӑҫланӑ; «Челленджерпа» «Атлантис» орбитӑри «Шаттл-Кентаврр» программӑпа запуск ирттерме модификациленӗ пӗртен-пӗр карапсем пулнӑ. Тупнӑ карапӑн юлашкисене ытларах Канаверал сӑмсахӗнчи LC-3 комплекс территоринче вырнаҫнӑ ракета шахтинче пытарнӑ, пӗр фрагментне Кеннеди Космос центрне курма ҫӳрекенсен комплексӗнче кӑтартнӑ.
.JPEG)
Вӗҫевсем
«Челленджер» космоса вунӑ хут старта тухнӑ. Космосра 69 талӑк ирттернӗ, Ҫӗр тавра 987 ҫаврӑм тунӑ, 41 527 416 ҫухрӑм утнӑ.
| № | Дата | Паллӑ туни | Вӗҫеври событисем |
|---|---|---|---|
| 1 | 1983 ака, 4 | Челленджер STS-6 | Трансляци спутникне хута яни. Шаттл вӗҫнӗ чухне уҫӑ космоса пӗрремӗш хут тухни. |
| 2 | 1983 ҫӗртме, 18 | Челленджер STS-7 | Салли Райд — америкӑри пӗрремӗш хӗрарӑм-астронавт
Икӗ коммуникаци спутникне хута яни |
| 3 | 1983 ҫурла, 30 | Челленджер STS-8 | Гайон Блуфорд — ҫӗрлехи пӗрремӗш старт таташатла ҫӗрле антарса лартни. Insat-1ОВ спутника хута яни. |
| 4 | 1984 нарӑс, 3 | Челленджер STS-41B | Икӗ коммуникаци спутникне ӑнӑҫсӑр хута яни. |
| 5 | 1984 ака, 6 | Челленджер STS-41C | Орбитӑри спутника (Solar Max) пӗрремӗш юсавӗ. Вӑрӑм экспозици тӗпчевӗн модульне хута яни LDEF |
| 6 | 1984 юпа, 5 | Челленджер STS-41G | Экипажра пӗрремӗш хут икӗ хӗрарӑм. Америка хӗрарӑм-астронавт космоса пӗрремӗш хут тухни. Спутника орбитӑран вӗҫертни (Earth Radiation Budget Satellite). |
| 7 | 1985 ака, 29 | Челленджер STS-51B | Космос лабораторийӗнчи экспериментсем (Spacelab-3). |
| 8 | 1985 утӑ, 29 | Челленджер STS-51F | Космос лабораторийӗнчи экспериментсем (Spacelab-2). |
| 9 | 1985 юпа, 30 | Челленджер STS-61A | Нимӗҫ лабораторийӗнчи экспериментсем (Spacelab D-1). |
| 10 | 1986 кӑрлач, 28 | Челленджер STS-51L | "Челленджер" тата ҫичӗ астронавт пӗтни. |
Шаттл катастрофи
Челнокӑн юлашки стартне 1986 ҫулхи январӗн 28-мӗшӗнче ирхине тума палӑртнӑ, унтан ӗҫе ярассине инженерсем тупнӑ ванчӑксемпе ӗҫленӗрен кӑнтӑрла иртни икӗ сехетлӗхе куҫарнӑ. Телевидени Канаверал сӑмсахӗнчен тӳрӗ трансляци ертсе пынӑ. Карапа юсанӑ чухнехи паузӑна тултарас тесе ертсе пыракан ҫын Space Shuttle программӑн историйӗ ҫинчен каласа панӑ, ракета техникин ҫӗнӗ тӗлӗнтермӗшне пысӑк пуласлӑх кӗтнине пӗлтернӗ. «Челленджера» старта тухассине пӗтӗм тӗнчипе миллион-миллион куракан сӑнанӑ. Вӗҫевӗн 73-мӗш ҫеккунтӗнче 14 км ҫӳллӗшӗнче сулахай хытӑ топливӑллӑ ускоритель икӗ тӗрекрен пӗринчен татӑлса юлать. Иккӗмӗшӗ тавра ҫаврӑнсан, ускоритель тӗп топливо бакне шӑтарнӑ. Туртӑм симметрийӗ пӑсӑлнине тата сывлӑша хирӗҫ тӑнине пула карап тӗнӗлӗнчен пӑрӑннӑ та аэродинамика вӑйӗпе аркатнӑ. Кайран палӑртнӑ тӑрӑх, хӑш-пӗр астронавтсем чӗрӗ пулнӑ-ха, мӗншӗн тесен вӗсем вырнаҫнӑ сӑмса пайӗ карапӑн ытти пайӗнчен татӑлнӑ, сахалтан та виҫҫӗшӗ тӗлне кислорода аварие лексен пӑхса хӑварнӑ шлемсем ҫине уйрӑммӑн парасси пуҫланнӑ, анчах 20 ҫухрӑм ҫӳллӗшӗнчен тата темӗн пысӑкӑш вӑйран ӳксе (200 яхӑн)) шыва ҫапӑнни хӑйсен ӗҫне тунӑ, борт ҫинче пулнӑ астронавтсем пурте вилнӗ. Чӑн малтан пӑхса тӑракансем мӗн пулса иртнине ӑнланман.
Тахӑшӗ, ман умра тӑраканскер, каялла ҫаврӑнчӗ те: «Ку взрыв!» — терӗ. Аслисем ачасене: «Ан хӑра, ку тӗрӗс мар, пурте лайӑх», — тесе каланине астӑватӑп эпӗ. Нумайӑшӗ алӑ ҫупрӗҫ, мӗншӗн тесен ку ускорительсем вӗҫерӗнсе юлчӗҫ тесе шутларӗҫ.
— Бен Провенсал, курса тӑракан
Пӗтӗм экипаж — ҫичӗ ҫын, ҫав шутра пӗрремӗш астронавт-непрофессионал та — унчченхи вӗрентӳҫӗ Криста Маколифф та — пӗтнӗ, вӑл АПШ президенчӗ Рональд Рейган пуҫарӑвӗпе космоса вӗҫме ирӗк паракан пӗрлехи конкурса выляса илнӗ пулнӑ. Вӑл Америкӑн наци героини пулса тӑнӑ.
Инкекӗн сӑлтавӗ тесе ункӑлла хытӑ топливлӑ ускоритель юсавсӑррине калаҫҫӗ, вӑл хӗрсе кайнӑ газсен юхассине хускатнӑ, вӗсем ҫирӗплӗхе аркатнӑ, ҫавӑн пекех хута янӑ чух Цельсипе нульран 2 градус аяларах температура пулни те витӗм кӳнӗ, мӗншӗн тесен хута янӑ чух сывлӑш температури 11 градусран та ытларах хӑпартма сӗнеҫҫӗ. Температура пӗчӗк чухне ункӑ тачӑлӑхӗн материалӗ хӑвӑртлатаканӑн сегменчӗсен сыпӑкӗнчи герметикӑлӑха тивӗҫтерме ҫителӗксӗр эластикӑллӑ пулса тӑнӑ. Ҫак катастрофа пирки АПШ пысӑк тӑкак тӳснӗ — 8 млрд доллара яхӑн, ҫав шутра челнокӑн хакӗ те 3 млрд. «Челленджер» вилӗмӗ — космос вӗҫевӗсен кун-ҫулӗнчи чи пысӑк катастрофа, АПШ ятне тата Space Shuttle программин репутацине вӑйлӑ ҫапни.
Вӗҫев эмблемисем
| «Челленджер» вӗҫев эмблеми | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
 |
 |
 |
 | |||
 |
 |
 |
 |
 | |||
Ҫавӑн пекех пӑхӑр
Ӑнлантарусем
- ^ 1, 2, 3 https://history.nasa.gov/SP-4225/diagrams/shuttle/shuttle-diagram-4.htm
- ^ 1, 2, 3 https://www.nasa.gov/centers/kennedy/shuttleoperations/orbiters/challenger-info.html
- ^ https://www.nasa.gov/pdf/566250main_SHUTTLE%20ERA%20FACTS_040412.pdf
- ^ 1, 2 https://www.latimes.com/business/la-xpm-2011-jul-05-la-fi-shuttle-legacy-20110705-story.html
- ^ http://www.astronautix.com/c/challenger.html
- ^ http://www.cbsnews.com/network/news/space/129/129quicklook2.pdf
- ^ https://www.nasaspaceflight.com/2011/01/1983-1986-missions-history-space-shuttle-challenger/
- ^ https://www.nasa.gov/sites/default/files/files/1.pdf — С. 68.
Вуламалли
- Evans, Ben. Space shuttle challenger: ten journeys into the unknown(акăлч.). — Published in association with Praxis Pub, 2007. — ISBN 978-0-387-46355-1.
- Harris, Hugh. Challenger: An American Tragedy: The Inside Story from Launch Control(акăлч.). — Open Road Media, 2014. — ISBN 9781480413504.
Каҫӑсем
Темӑпа ҫыхӑннисем
 | |
|---|---|
| Библиографиллӗ каталогсенче |
|
