Авалхи тĕрĕксем

«РУВИКИ» ирӗклӗ энциклопединчи материал

РАН экспертизи

Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех
Aprove.svg

РАН экспертизи

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех

Авалхи тӗрӗксем (выр. Древние тюрки) — Тĕп Азири историллӗ халӑх, Тӗрӗк хаканлӑхӗн гегемонӗ. Вырӑнти алтай халӑхӗ юран килнӗ Ашина йӑхӗпе пӗрлешнипе йӗркеленнӗ. Тӗрӗк этносӗ хутӑш европеоид-монголоидлӑ формӑсен хушшинче йӗркеленнӗ, ҫавӑнпа та анӑҫалла вырнаҫнӑ чухне вӑл монголоид паллисене те, брахикранлӑ европеоид комплексне те илсе пынӑ.

Терминологи

Авалхи тӗрӗксемпе хальхи тӗрӗк чӗлхиллӗ халӑхсен терминологи уйӑрмлӑхне ҫӗнсе илме тӗпчевҫӗсем тӗрлӗ терминсемпе усӑ курнӑ, усӑ кураҫҫӗ те. Сӑмахран, БРЭ хӑй тӗрӗксем ҫинчен калать[1].

«Орхон» музейри Бильге-кагану монумент стелли ҫырнисемпе

Л. Н. Гумилёв тюркютсем термин кӗртнӗ (тӗрӗкрен — тӗрӗк тата монг. -ют — монгол чӗлхин нумайлӑ хисеп аффиксӗ).

Китай ҫыннисем авалхи тӗрӗксене китай 突厥 (кит. tjué) тенӗ, ҫавӑнпа та хӑш-пӗр вырӑс чӗлхиллӗ тӗпчевҫӗсем халӑха тӗрӗк-тюгю[2] е тугю теҫҫӗ (Н. Я. Бичуринӑн тукюе).

VI ӗмӗрти тимӗр шапа ҫинчи «Бугут стелли» — Тӗрӗк хаканлӑхӗн паянхи кунччен упранса юлнӑ авалихи палӑкӗ. Халӗ цэцэрлэг мӑнастирӗ умӗнче вырнаҫнӑ

Ячӗсен тепӗр ушкӑнӗ Кошо-Цайдам ҫырнисенче тӗл пулакан «кёк тюрк» (kök türk) сӑмах майлашӑвӗн интерпретацийӗсенчен пулса кайнӑ[3]. Хӑш-пӗр тӗпчевҫӗ сӑмах майлашӑвне авалхи тӗрӗксен хӑй ячӗ пек ӑнланса тӳррӗн куҫарать: «сенкер тӗрӗксем», «тӳпери тӗрӗксем», теприсем ҫак шухӑша тиркеҫҫӗ, ҫырнисенчи кёк-тӗрӗксене пуҫлӑхсемпе танлаштарнине кӑтартаҫҫӗ. Ҫавӑн пекех «Ашина тата тӗрӗксем», «тухӑҫ» тата «ирӗклӗ» тӗрӗксем[3], «тӗп куҫан халӑхсем»[4] пӗлтерӗшпе «гёксем тата тӗрӗксем» интерпретацисене сӗннӗ.

Хальхи археологсем хаканлӑхӑн ҫурҫӗр енчи аккультурацие пула йӗркеленнӗ тӗрӗк чӗлхиллӗ халӑха палӑртма алтай-телеск тӗрӗкӗсем терминпа та усӑ кураҫҫӗ[5] . X ӗмӗрччен идентлӑха упранӑ алтай-телеск тӗрӗкӗсемпе[5] курайсен культурине ҫыхӑнтараҫҫӗ, унӑн малтанхи тапхӑрӗ тӗрӗксем 460-мӗш ҫулсенче Алтая куҫса кайнипе ҫыхӑннӑ[6].

Вӑтам ӗмӗрсенчи кӗнеке йӑлинче

Паллӑ этноима türk (авал тӗрӗк ‏𐱅𐰇𐰼𐰜‎ — türük)[7][8] е (авал тӗрӗк ‏𐰜𐰇𐰛׃𐱅𐰇𐰼𐰰‎ — kök türük)[7][8] е (авал тӗрӗк ‏𐱅𐰇𐰼𐰛‎ — türük)[9], китай 突厥, авалхи тибет: duruggu/durgu, пиньинь: Tūjué, вӑтам китай: tʰuot-küot, вӑтам грек Τούρκοις) пӗрремӗш хут асӑнни Китайлетопиҫӗсенче тӗл пулать, 542 ҫулпа ҫыхӑннӑ[10]. Европа хроникисенче тӗрӗксем ҫинчен пӗрремӗш хут Византи историкӗсем Менандр тата Феофан пӗлтереҫҫӗ, ун чухне тӗрӗк хаканӗ Сильзибул 568 ҫулта элчелӗхе II Юстин патне ӑсатнӑ[11]. Бага-Ышбара хан Китай императорӗ Вэнь-ди Бага-Ышбар патне янӑ ҫырӑвӗнче «тӗрӗксен аслӑ ханӗ» тесе ҫырса кӑтартнӑ[12].

Тӗрлӗ ҫӑлкуҫсенче термина ҫак формӑсемпе усӑ курнӑ: согдиансен — twrk, вӑтам перссен — turk, арапсен — turk (мн. ч. atrâk), сирисен — turkayгрексен — oopoҫ, санскритсен — tušušuka, тибетсен — drug, drugu, хотансен — tturka, tturki[13].

Афрасиаб живопиҫӗнчи тӗрӗк чиновникӗсем, Самарканд, 650 ҫул

Византи ҫӑлкуҫӗсенче тӗрӗк йӑхӗсене скифсем (Σκύθαι) тенӗ[14][15]. Пехлеви ҫӑлкуҫӗсенче турамисене тӗрӗк йӑхӗсем пек ӑнланмалла[16].

Авалхи тӗрӗк ҫырӑвӗпе ҫырнӑ палӑксем, тӗпрен илсен, эпиграфи, алҫырусен пӗчӗк шучӗ Тухӑҫ Туркестанра упранса юлнӑ. Тӗрӗк сӑвӑҫи Йоллыг тегин (VII вӗҫӗ — VIII ӗмӗр пуҫламӑшӗ) пулнӑ, вӑл Кюль-тегин, Бильге-хакан, Кутлуг Ильтерес-хакан тӗрӗк хаканӗсене халалласа асӑнмалӑх ҫырнисен авторӗ пулнӑ. Ҫырнисенче тӗрӗксен культура шайӗ, вӗсен литератури, истори пӗлӗвӗ палӑрнӑ.

Авалхи тӗрӗксем тата ертсе пыракан Ашина династийӗ ҫинчен

Авалхи китай ҫӑлкуҫӗсем тӑрӑх, тӗрӗксем-тугю (кит. tjué) хунсенчен пулса кайнӑ[17][18].

Венгри профессорӗн М. Добровичӑн шухӑшӗпе, Ашина династи пулнӑ[19]. Ю. Буряков академик шухӑшӗпе, Ашина тӗрӗк хаканлӑхне тата Вӑтам Азири хӑш-пӗр ҫӗрсене, сӑмахран, Чачем (Ташкент оазисӗ) тытса тӑнӑ йӑх пулнӑ[20].

Коронӑллӑ Кюль-тегин принцӑн кӗлетки Хумо кайӑк сӑнӗпе пӗрле

Алтайра Ашин ӑрӑвӗ тавра вырӑнти йӑхсен «тюрк» ята йышӑннӑ пӗрлешӗвӗ йӗркеленнӗ[21]. Монгол Алтайӗ тӑвӗсенче пурӑннӑ тапхӑрта тӗрӗк-тугюсем жуань-жуаньсен пахӑнӑвӗнче пулнӑ, вӗсене VI ӗмӗр варриччен пӑхӑннӑ[22].

«Тӗрӗк халӑхӗсен ӗмӗрхи элӗ» термин пӗрремӗш хут VII—VIII ӗмӗрсенчи авалхи тӗрӗк (орхон) ҫырулӑхӗн палӑкӗсенче тухать. Эле аристократиллӗ Ашина ӑратӗнчи хакансен деспот ертӳлӗхӗн витӗмӗпе «хӑй тӗрӗксем» тӗрлӗ группировкӑсене (турк будун — «тӗрӗк халӑхӗ») тата хаканлӑха пӑхӑнакан ытти йӑха пӗрлештерекен ҫарпа политика организмӗ пек ӳкереҫҫӗ[23].

Истори ӑслӑхӗсен докторӗ Б. Б. Овчинникова шучӗпе, «тугю халӑхӗ V ӗмӗр вӗҫӗнче Алтайпа унӑн умӗнхи тусем майлӑ ҫеҫенхирлӗ ландшафт условийӗсенче пулса кайнӑ»[24].

Китайри Таншу летопиҫӗнче Ашина ӑрӑвӗ мӗнле пулса кайни пирки ҫапларах каланӑ. Тобассем ҫурҫӗр Китая парӑнтарнӑ чухне ҫӗнтернӗ йӑхсен хушшинче Ашинӑн «пилӗкҫӗр йыш» пулнӑ. Ҫак «пилӗкҫӗр йыш» Шэньсин анӑҫ пайӗнче пурӑнакан тӗрлӗ йӑхсем хутӑшнипе пулса кайнӑ. 439 ҫулта тобассем хуннсене ҫӗнтерсе Хэсине Вэй империпе пӗрлештерсен, «Ашина кнеҫӗ пилӗк ҫӗр йышпа жужаньсем патне тарнӑ та Алтай тӑвӗсен кӑнтӑр енне вырнаҫса жужаньсем валли тимӗр кӑларнӑ»[24]. Текст авалхи тӗрӗксен пӗтӗм халӑхӗ мар, вӗсене ертсе пыракан кланӗ пулса кайни ҫинчен ҫеҫ каласа парать.

Авалхи тӗрӗк ҫырнисене уҫичченех пӗрремӗш вырӑс синологӗ Н. Я. Бичурин (1777—1853) авалхи китай хроникисем ҫинче таянса китай хроникисенчи «тукюе» 突厥 текен халӑх монгол пулнине тата дулга халӑх ячӗпе паллӑ пулнине асӑрханӑ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

Дом Тугю, по-монгольски называется, как ниже увидим, Дулга [Тукюе]. Ориенталисты западной Европы пренебрегли уверением китайской истории, а обратили внимание на созвучность тугю с тюрки, и приняли в основание, что монголы, известные под народным названием дулга, были тюрки; а как предки дулгаского Дома происходили из Дома хуннов, то и хунны были народ тюркского же племени. Сие-то смешение монголов с тюрками повело ученых западной Европы к превратным понятиям о народах монгольского племени, обитавших в Средней Азии в древние времена

Тугю ҫуртне, монголсенни пек каласан, аяларах курсатӑр, Дулга [Тукюе] теҫҫӗ. Анӑҫ Европӑри ориенталистсем китай историне ӗнентернине ним вырӑнне те хуман, тугю янӑравлӑхӗ тӗрӗксем пек пулнине асӑрханӑ та, дулга халӑх ячӗпе паллӑ монголсем тӗрӗксем пулнине тӗпе хунӑ; дулгас Ҫурчӗн мӑн аслашшӗсем Хуннсен ҫуртӗнчен пулса кайнӑ, хуннсем те тӗрӗк йӑхӗн халӑхӗ пулнӑ. Монголсем тӗрӗксемпе хутӑшса кайни анӑҫ Европӑри ӑсчахсене авал Вӑтам Азире пурӑннӑ монгол йӑхӗнчи халӑхсем ҫинчен калакан урӑх ӑнлавсем патне илсе ҫитернӗ.[25]

А. С. Сальманов шутланӑ тӑрӑх (истори ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ, ИИЯЛ УФИЦ РАН кӗҫӗн ӑслӑлӑх ӗҫченӗ[26], «Кук буре» («Голубой волк») организацин представителӗ), «тӗрӗксем-тукюсен этника тӗшши монголсенчен, монгол чӗлхеллинчен, пулса кайни пирки шухӑшпа килӗшме пулать»[27].

Пулса кайни тата вилнӗ ҫынна пытармалли йӑла

Палеоантропологи тӗпчевӗсем авалхи тӗрӗксен хутӑш расӑллӑ тӗсӗ пирки калаҫҫӗ: тухӑҫ (Тува, Байкал лешьен тата Монголи ҫеҫенхирӗсем) ытларах монгол расӑллӑ тӗслӗ пулнипе палӑрса тӑрать, чи анӑҫ территорисенче вара (тухӑҫ Европа ҫеҫенхирӗсем таранах) европеоидлӑ хутӑш ытларах. Анчах та, В. В. Гинзбург тӗпчевӗсем тӑрӑх, авалхи тӗрӗксем пурӑннӑ тухӑҫ территорисенче те, ҫав шутра Казахстанӑн тухӑҫ енче, Алтайра тата Тувара, ытларах монголоид тӗсӗ пулнӑ май, палеоантропологи материалӗ ҫинче расӑллӑ пӗрпекмарлӑх тата ытларах европеоидлӑ хутӑш уҫҫӑн палӑрать[28]. Тӗрӗк этносӗ европеоид-монголоидлӑ хутӑш формӑсен хушшинче йӗркеленнӗ, ҫавӑнпа та анӑҫалла вырнаҫнӑ чухне вӑл монголоидсен паллисене те, брахикранлӑ европеид комплексне те илнӗ.

Тӗрӗк ҫыннин вил тӑпри стени ҫинчи живопиҫ

С. Б. Сорочан византиевед тата М. И. Артамонов тӑрӑх, ӳт-пӳ тӗлӗшӗнчен авалхи тӗрӗксем монголоидлӑ пулнӑ[29] .

Авалхи тӗрӗксем этнос пек Алтай ҫывӑхӗнче йӗркеленнӗ. Ашина ӑрачӗ киличчен Алтайӑн тӗп халӑхӗ теле йӑхӗсем шутланнӑ. Пирӗн эрӑри I пинҫуллӑхӑн пӗрремӗш ҫурринчи Туҫи Алтайра палӑксене, Кӑнтӑр Ҫӗпӗрти ытти районсемпе танлаштарсан, япӑхрах тӗпченӗ. Катанда I, Берель, Кокса тата Яконур пек палӑксене А. А. Гаврилова берельский типӗ текен ятпа пӗрлештернӗ те пирӗн эрӑри IV—V ӗмӗрсем тесе[30]. Берель пытарӑвӗсен тӗп уйрӑмлӑхе лашапа пытарас йӑла шутланать, ытларах вилесем тухӑҫ еннелле пӑхаҫҫӗ. Ҫакӑ Кудыргэ вил тӑпринче лайӑх палӑрать, унӑн датировки V—VI ӗмӗрсем е VI—VII ӗмӗрсем тесе палӑртнӑ[31]. Тӗпчевҫӗсем алтай — теле тӗрӗксен культурин аталанӑвне 4 тапхӑра пайлаҫҫӗ: Кудыргэ (VI—VII ӗмӗрсем) , Катанда (VII—VIII ӗмӗрсем) , Туэкта (VIII—IX ӗмӗрсем) , Кара-Чога (IX—Х ӗмӗрсем)[32]. Алтайри малтанхи скиф вил тӑприсенчи антропологи материалӗсем кунта тӗрлӗ расӑллӑ ҫынсене пытарнине кӑтартаҫҫӗ: вӗсем — монголоидсем, брахикранлӑ европеоидсем, тухӑҫ Ази (Инҫет Тухӑҫ) расин Лӑпкӑ океан туратӗнчи монголоидсен йышӗнче, вӗсем китай ҫыннисемпе ытларах пӗр пек, ҫавӑн пекех метис — монголоид хутӑшӗллӗ европеоид тӗсӗ[33].

Лашапа пӗрле виле пытарнисен территорийӗ телесен йӑхӗсем пурӑнма пултарнӑ вырӑна кӗрет. Ку Алтайран пулса кайнӑ, теле конфедерацине кӗнӗ, авалхи тӗрӗк йышши культурӑна алла илнӗ тӗрӗк чӗлхиллӗ халӑх пулнӑ[32].

Палеогенетика

Тюркют пытарӑвӗн 6 тӗслӗхне генетика тӗлӗшӗнчен тӗпчени ҫакӑн пек кӑтартусем панӑ: пытарнисенчен иккӗшӗн J2 гаплогруппи пулнӑ, J1 тата R1a гаплогруппӑсем пӗрер ҫыннӑн пулнӑ, иккӗшӗн — C гаплогруппа. Тӗпчев авторӗсем палӑртнӑ тӑрӑх, Тӗп Азин историйӗн тюркют тапхӑрӗнче регионта анӑҫ Еврази генетика компоненчӗнумайланнине палӑртӑ, ҫавӑн пекех R1a тата J2 гаплогруппӑсем сарӑлаҫҫӗ[34].

Л. Н. Гумилёв версийӗ

Л. Н. Гумилёвпа килӗшӳллӗн, тюркютсем хӑйсен йышне прототюрксене те, протомонголсене те кӗртнӗ. Л. Н. Гумилёв ҫырнӑ тӑрӑх, Ашинан «500 йышӗ», пулас монгол чӗлхиллӗ «вельможӑсем», V ӗмӗрте Ордосран килнӗ те Алтайӑн кӑнтӑр тайлӑмӗсенче вырнаҫнӑ, унта тӗрӗк чӗлхиллӗ халӑх пурӑннӑ. Икӗ этнос компоненчӗ пӗрлешсе кайнӑ[35]. Ҫавӑн пекех Л. Н. Гумилёвпа килӗшӳллӗн:

Оригиналлӑ текст (выр.)

Слияние монголоязычных пришельцев с тюркоязычным местным населением оказалось настолько полным, что через сто лет, к 546 г., они представляли ту целостность, которую принято называть древнетюркской народностью или тюркютами

Ютран килнӗ монгол чӗлхиллисем вырӑнти тӗрӗк чӗлхиллӗ халӑхпа пӗрлешни ҫав тери тулли пулнӑ, ҫӗр ҫултан та, 546 ҫул тӗлне, вӗсем авалхи тӗрӗк халӑхӗ е тюркютсем теме йышӑннӑ пӗрлӗх пулнӑ[36].

Протомонгол (сяньби) тогонӗсемпе тугю хушшинчи этногенетика ҫыхӑнӑвӗсем ҫинчен Н. В. Абаев та хӑйӗн ӗҫӗнче ҫырать[37].

Л. Н. Гумилёвӑн версийӗ тӑрӑх, Ашина ячӗпе пӗрлешнӗ ҫав «пилӗк ҫӗр йыш» кирек мӗнле йӑхран тухсан та, вӗсем Алтай ҫӗрне ҫитиччен пӗр-пӗрин хушшинче монгол чӗлхипе ӑнлантарса калаҫнӑ. Вӑл шухӑшланӑ тӑрӑх, VI ӗмӗр варринелле Ашина йӑхӗн пайташӗсемпе вӗсен ҫулташӗсем пачах тӗрӗк мар пулса танӑ тесе шутланӑ. Ашинан 500 йышӗ вырӑнти халӑхпа пӗрлешни ҫав тери тулли пулнӑ, 546 ҫул тӗлне вӗсем авалхи тӗрӗк халӑхӗ е тюркютсем теме йышӑннӑ пӗрлӗх пулнӑ[36].

«Тюрк» термин пӗлтерӗшне темиҫе хут та улӑштарнӑ. Чи малтанах ҫапла Ашина тавра чӑмӑртаннӑ уртана каланӑ. Каярахпа арап ҫӑлкуҫӗсенче тӗрӗксем тесе Вӑтам тата Тӗп Азири куҫса ҫӳрекен халӑхсене пурне те чӗлхене шута илмесӗр каланӑ[38]. П. Пеллио «тюркют» формӑпа усӑ курать, унта «ют» — нумайлӑ хисепӗн монгол суффиксӗ. Л. Н. Гумилёв шутланӑ тӑрӑх, авалхи тӗрӗк чӗлхинче политика терминӗсене монголсен нумайлӑх хисепӗпе ҫырни вӗсене тӗрӗк чӗлхен хутлӑхне тулашран кӗртни ҫинчен калать[36].

Йӑх-несӗл

Л. Н. Гумилёв Б. X. Кармышевӑн этнографи тӗпчевӗсем ҫине таянса халӗ узбексен йышне кӗрекен тӗрӗксен йӑхне Вӑтам Азири тюркютсен тӳрӗ тӑхӑмӗсем тет.

Анӑҫ тӗрӗкӗсен укҫи. Шахи тегин. 679 ҫул хыҫҫӑн, Бактри
Тегин-шахӑн Бактри халапӗллӗ малтанхи укҫи, VII ӗмӗр вӗҫӗ
Тегин-шахӑн Аттар турра ӳкернӗ виҫӗ чӗлхеллӗ укҫи, 728 ҫул

Экономика

Вӑтам ӗмӗрсенчи арап литературинче авалхи тӗрӗксен хушшинче ҫеҫенхирсенче те, хуласемпе крепоҫсенче те пурӑнакансем пулни ҫинчен калакан чылай свидетельство сыхланса юлнӑ. Вӗсем выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе тата ҫӗр ӗҫӗпе ӗҫленӗ, ҫав шутра шӑварассипе те: тырӑ акса тунӑ, пулӑ тытнӑ, алӑ ӗҫӗпе аппаланнӑ, садсем, пахчаем, иҫӗм ҫырли пахчисем ӗрчетнӗ. Махмуда ал-Кашгарин (XI ӗмӗр) тӗрӗк челхин словарӗнче мӗн пур тенӗ пек ҫӗр ӗҫ производствин тата продукци тӗсӗсен тӗп ӑнлавӗсене ҫавӑрса илекен тӗрӗк йӑхӗнчи сӑмахсем нумай[39].

Авалхи тӗрӗксен вӑйлӑ аталаннӑ тимӗр металлургийӗ пулнӑ. Вӗсем кӗҫҫе юртсенче е пазӑллӑ техникӑпа е пура евӗр тунӑ ҫӗр ҫинчи йывӑҫ ҫуртсенче пурӑннӑ[1].

Вӑтам Ази оазисӗсене куҫса килнӗ тӗрӗксем вырӑнти хутлӑха хӑнӑхнӑ, хӑйсен укҫисене кӑларнӑ. Ташкент оазисӗн тӗрӗк правителӗсем — VII—VIII ӗмӗр пуҫламӑшӗнчи Чача хӑйсен укҫисене ҫапса кӑларнӑ. Л. С. Баратова тӗрӗксен ҫакӑн йышши укҫисене уйӑрать: «господина хакана деньга», «тудун Сатачар», Турк правитель (VII ӗмӗр) тесе ҫырнӑ[40].

Ферганӑн тӗрӗк пуҫлӑхӗсем ҫак йышши укҫасем кӑларнӑ: «тутук Алпу хакан» е «Тутмыш Алпу-хакан» тесе ҫырни; «хакан» тесе ҫырни[40].

О. И. Смирнова шутланӑ тӑрӑх, Бухара оазисӗн тӗрӗк пуҫлӑхӗсем VIII ӗмӗр варринче «владыки хакана деньга» тесе ҫырнӑ тӗрӗк-согдиец укҫисен ушкӑнне кӑларнӑ[41].

Культура

Пытару-асӑну йӑли-йӗрки, ҫав шутра лашапа пӗрле пытарни те (Китай ҫӑлкуҫӗсем вилнисене ҫунтарса яни пирки пӗлтереҫҫӗ, ҫакӑ, ахӑртнех, чаплӑ ҫынсене пырса тивет), портрет чул хӗрарӑмсен тата балбалсен портечӗллӗ пумилкке картисем пулнӑ. VII ӗмӗртенпе Китай культурин витӗмӗпе мавзолейсем, тӗслӗхрен, хальхи Монголири Шаран-Дов тата Майхан-Ул, тата пытару комплексӗсем (Бильге-каган палӑкӗ, Кюль-Тегин стели) тума тытӑннӑ[1].

Балбал

Авалхи тӗрӗксен тӗнӗ тенгрианлӑх пулнӑ, вӗсем авалхи тӗрӗк ҫырӑвӗпе усӑ курнӑ[1].

2000—2001 ҫулсенче Бильге хакан палӑкӗсен комплексне чавнӑ чухне тӗрӗк археологийӗшӗн сенсациллӗ открытисем тунӑ: клуд тупнӑ, унта Бильге хаканӑн ылтӑн корони, кӗмӗл савӑт-сапа, япаласемпе ытти хаклӑ япаласем (мӗнпурӗ 2800) пулнӑ[42].

Хальхи Монголи территоринче авалхи тӗрӗксен тӗп хули Каракум-балык (682 ҫул) пулнӑ[43].

С. Г. Кляшторный палӑртнӑ тӑрӑх, орхон рунӑ палӑкӗсенче виҫӗ турра кӑна уҫӑмлӑн асӑннӑ — Тенгри, Умай тата Ыдук Йер-Су. И. В. Стеблёва историк авалхи тӗрӗк туррисене «шайпа» палӑртма сӗннӗ: асли — Тенгри, унтан Умай, виҫҫӗмӗш шай — Йер-Су, юлашкинчен вара мӑн аслашшӗсен кульчӗ[44]. С. Г. Кляшторный ҫырнӑ тӑрӑх, кунта пантеон пуҫлӑхе Тенгри пулни кӑна ҫирӗплетлӳллӗ[45].

Хальхи вӑхӑтра чылай тӗпчевҫӗ малтанхи тӗрӗксен шухӑшӗсем трихотомлӑ пулнӑ текен шухӑш патне сулӑнать, урӑхла каласан, макрокосма Аялти, Ҫулти тата Вӑтам тӗнчесем ҫине пайланӑ[46]. Енисей тексчӗсенче Эрклиг-хана асӑннӑ[47][48]: «Эпир тӑваттӑнччӗ, пире Эрклиг (ҫӗр айӗнчи тӗнчене тытса тӑраканӗ) уйӑрчӗ, хуйхӑ!».

Тӗрӗксен культурин паллисенчен пӗри балбалсем пулнӑ — пысӑках мар хӑш чухне лайӑхлатнӑ юпасем. Тӗрӗк хаканлӑхӗнче балбалсене ҫын сӑнне ӳкернӗ чул кӗлетке умне вырнаҫтарнӑ. Балбалсен шучӗ вилнӗ ҫыннӑн пӗлтерӗшне, сумне палӑртнӑ. Бильге-каганӑн тата Кюль-Тегинӑн балбалсен речӗсем 2—3 ҫухрӑма ҫитнӗ. Балбал ҫинче хӑш чухне ҫӗнтернӗ ҫулпуҫсен ячӗсене кӑтартнӑ[49].

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4 БРЭ, 2016.
  2. ^ Поздняков Д. В. Формирование древнетюркского населения Горного Алтая по данным антропологии // Археология, этнография и антропология Евразии 3 (2001): 142.
  3. ^ 1, 2 Тишин, 2014, с. 79.
  4. ^ Тишин, 2014, с. 80.
  5. ^ 1, 2 Д.Г. Савинов. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири (выр.). kronk.spb.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ.
  6. ^ Савинов Д. Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. Л., 1984, С. 136—137.
  7. ^ 1, 2 Поминальный комплекс в честь Культегина: Письменный памятник Культегин. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
  8. ^ 1, 2 Поминальный комплекс в честь Бильге кагана: Надпись в честь Бильге кагана. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2022 ҫулхи кӑрлачӑн 23-мӗшӗ.
  9. ^ Поминальный комплекс в честь Тоньюкука: Перевод надписи памятника Тоньюкук. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
  10. ^ Акишев К. История Казахстана, 1996 (1-том). С.296
  11. ^ Юстиан патша пулнӑранпа тӑваттӑмӗш ҫул пуҫламӑшӗнче Византие турккӑсенчен посольство килнӗ. (Менандр. Сыпӑк 18)
  12. ^ 新亞研究所 – 典籍資料庫. web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 14-мӗшӗ.
  13. ^ Golden P. An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East, Wiesbaden: O. Harrassowitz: 1992, P. 117.
  14. ^ G. Moravcsik, Byzantinoturcica II, P. 236-39.
  15. ^ Византийские историки Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Петр Патриций, Менандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец. azbyka.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2017 ҫулхи нарӑсӑн 3-мӗшӗ.
  16. ^ Авеста в русских переводах. — Санкт-Петербург, 1997. — С. 457. — ISBN 5-88812-039-1.
  17. ^ Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах Средней Азии. — Академия наук СССР, 1950. — С. 220.
  18. ^ Савинов Д.Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2017 ҫулхи пушӑн 7-мӗшӗ.
  19. ^ Добрович М. К вопрому о личности героя памятника Кули-чору // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Спб, 2005, С. 86—89.
  20. ^ Буряков Ю. К истории раннесредневекового Чача // O’zbekiston tariхi, № 3, 2002, с. 12
  21. ^ Наскальные шедевры древних тюрок Алтая. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи ҫӗртмен 12-мӗшӗ.
  22. ^ Савинов Д. Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1984. — С. 32.
  23. ^ Советская этнография, 1968, № 1, С.100
  24. ^ 1, 2 Овчинникова Б. Б. Тюркоязычные народы на просторах евразийских степей в эпоху Средневековья // Известия УрГУ, № 16, 2000, С. 101.
  25. ^ Бичурин Н. Я. Собрание сведении о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Академия наук СССР, 1950. — С. 220.
  26. ^ Отдел этнологии ИИЯЛ УФИЦ РАН (выр.). rihll.com. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗ.
  27. ^ Сальманов А. З. Башкирское племенное объединение табын: вопросы формирования / А. В. Псянчин. — 2017. — С. 42. — 290 с.
  28. ^ Гинзбург В. В. Материалы к антропологии древнего населения Северного Казахстана, — МАЭ, т. X X I , 1963, стр. 297—337
  29. ^ Сергей Борисович Сорочан. Византийский Херсон: вторая половина VI--первая половина Х вв. : очерки истории и культуры, Часть 2. — Майдан, 2005. — 1644 с.
  30. ^ Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. М.-Л., 1965, С. 54—57.
  31. ^ Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. М.-Л., 1965, С. 28.
  32. ^ 1, 2 Д.Г. Савинов. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи кӑрлачӑн 19-мӗшӗ.
  33. ^ Трифонов Ю. И. Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья // Конф. «Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций»: Тез. док. А-Ата, 1987, С. 136—137.
  34. ^ Choongwon Jeong, View ORCID ProfileKe Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller, Sodnom Ulziibayar, Raphaela Stahl, Chelsea Chiovelli, Jan H. Bemmann, Florian Knolle, Nikolay Kradin, Bilikto A. Bazarov, Denis A. Miyagashev, Prokopiy B. Konovalov, Elena Zhambaltarova, Alicia Ventresca Miller, Wolfgang Haak, Stephan Schiffels, Johannes Krause, Nicole Boivin, Erdene Myagmar, Jessica Hendy, Christina Warinner. A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe
  35. ^ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. Глава VII. Религия тюркютов. gumilevica.kulichki.net. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи утӑн 8-мӗшӗ.
  36. ^ 1, 2, 3 Гумилёв Л. Глава II. Предки (выр.). gumilevica.kulichki.net. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ.
  37. ^ Абаев Н. В. Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона (выр.). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2018 ҫулхи раштавӑн 15-мӗшӗ.
  38. ^ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки, Л., Наука, 1967. Раздел — Потомки волчицы. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 10-мӗшӗ. Архивланӑ 2012 ҫулхи пушӑн 20-мӗшӗ.
  39. ^ Асадов Ф.М. Арабские источники о тюрках в раннее средневековье. — 1993. — ISBN 5—8066—0343-1.
  40. ^ 1, 2 Баратова Л. С. Древнетюркские монеты Средней Азии VI—IХ вв. Автореферат диссертации канд. ист. наук. — Т., 1995, С. 12—15.
  41. ^ Смирнова О. И. Сводный каталог согдийских монет. М., 1981., С. 59.
  42. ^ Орхонские памятники. web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 11-мӗшӗ.
  43. ^ Кызласов Л. Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, 1987, С. 177.
  44. ^ Стеблева И. В. К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы//Тюркологический сборник. М, 1971.
  45. ^ Кляшторный С. Г. Указ. соч. С. 326.
  46. ^ Полная библиография — С. Г. Кляшторный. Указ. соч. С. 326
  47. ^ Рунические памятники Хакасии. Алтын-Кёль I Е 28 строфа 8. web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 11-мӗшӗ.
  48. ^ См. также: С. Г. Кляшторный. Стелы Золотого озера// Turcologica. Л, 1976
  49. ^ Грач А. Д. Каменные изваяния Западной Тувы (выр.). kunstkamera.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 11-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Тюрки / И. Л. Кызласов // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 621—622. — (Пысӑк Раҫҫӗй энциклопедийӗ : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.
  • Ганиев Р. Т. Восточно-тюркское государство в VI—VIII вв. — Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0.
  • Тишин В. В. К интерпретации сочетания kök türk // Проблемы востоковедения. — 2014. — Т. 63, № 1.
  • Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племён. М.-Л., 1965.
  • Савинов Д. Г. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири // Автореф. дисс. … д-ра истор. наук: 07.00.06 — археология. Новосибирск: 1987.
  • Трифонов Ю. И. Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья. // Конф. «Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций»: Тез. док. А-Ата, 1987.
  • Кызласов Л. Р. Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, 1987.
Çăлкуç — «https://cv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Авалхи_тĕрĕксем&oldid=2511209»