Бичурин Никита Яковлевич

РАН экспертизи

Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ

Тӗплӗнрех

РАН экспертизи

Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ

Тӗплӗнрех

Иакинф
Иакинф 1830-мӗш ҫулсенче. Николай Бестужев ӗҫӗн репродукцийӗ
Ҫуралнӑ	1777 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗ (авӑнӑн 9-мӗшӗ)
Ҫуралнӑ вырӑн	Типнер, Ҫӗрпӳ уесӗ, Хусан кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ
Вилнӗ	1853 ҫулхи ҫӑвӑн 11-мӗшӗ (23-мӗшӗ) (75 ҫул)
Вилнӗ вырӑн	Санкт-Петербург, Раҫҫей империйӗ
Патшалӑх	Раҫҫей империйӗ
Ӑслӑлӑх сфери	Синолог
Ӗҫ вырӑнӗ	Ази департаменчӗ
Пӗлӳ илни	Хусанти ӑс-хакӑл академийӗ[d]
Паллӑ	вырӑс китай тӗпчевӗн никӗсне хураканнисенчен пӗри
Наградӑсемпе премисем	Демидов премийӗ (1835, 1839, 1841, 1849)

Иакинф (реформӑчченхи выр. Іакинѳъ; йӑлари кит. 乙阿欽特|, упр. 乙阿钦特|, пиньинь Yǐāqīntè, палл.: Иациньтэ; ахаль пурнӑҫра Бичурин Никита Яковлевич, кит. упр. 比丘林, пиньинь Bǐqiūlín, палл.: Бицюлинь; 1777 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗ [авӑнӑн 9-мӗшӗ] , Типнер, Ҫӗрпӳ уесӗ, Хусан кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ — 1853 ҫулхи ҫӑвӑн 11-мӗшӗ [23-мӗшӗ], Санкт-Петербург) — Вырӑс православи чиркӗвӗн архимандричӗ (1802—1823 ҫулсенче), востоковед тата ҫулҫӳревҫӗ, китай чӗлхи пӗлӳҫи, Раҫҫейри синологине никӗслекенсенчен пӗри, Европӑра палӑрнӑ пӗрремӗш китаевед.

Каласа пани

Ялти тиек ҫемйинчен тухнӑ, Хусанти тӗн академийӗнчен вӗренсе тухнӑ, ӑна унтах преподавательте ӗҫлеме хӑварнӑ. 1808—1821 ҫулсенче Пекинра пулнӑ, Тӑххӑрмӗш тӗн миссине ертсе пынӑ. Миссионер ӗҫне мар, ӑслӑлӑх ӗҫне мала хунӑран Сӑваплӑ Синод ӑна суд тунӑ, ҫавна май 1823—1826 ҫулсенче Валаам утравӗ ҫинчи ссылкӑра пулнӑ. Ирӗке тухсан ӑна Санкт-Петербургри ӑслӑлӑхсен император академийӗн пайташ-корреспондентне (1828 ҫулхи раштавӑн 17-мӗшӗнчен) суйланӑ, вӑл — Парижри Ази пӗрлӗхӗн хисеплӗ ют ҫӗршыв пайташӗ (1831 ҫулхи пушӑн 7-мӗшӗнчен). Ҫавӑн пекех Демидов премине виҫӗ хутчен (1835,1839 тата 1849 ҫулсенче) — тулли, пӗр хутчен ҫурри (1841) тивӗҫнӗ. 1819—1851 ҫулсенче Китай тата унпа чикӗллӗ ҫӗршывсем ҫинчен14 кӗнеке тата 100 яхӑн статья кӑларнӑ, Инҫет Тухӑҫ ҫинчен калакан сведенисене популяризацилесси те хӑйӗн тивӗҫӗ тесе шутланӑ; чылай ӗҫӗ халӗ те пичетленсе тухман.

Китай ҫӑлкуҫӗсем пӗтӗм тӗнче историне тӗпченӗ ҫӗрте пӗлтерӗшлӗ пулнине пӗрремӗш хут кӑтартнӑ тата Раҫҫей китаеведенийӗн аталанӑвне чылай вун ҫул маларахлӑх комплекслӑ дисциплина пек палӑртнӑ. Ҫавӑн пекех вӑл Маньчжури мар, шӑпах Китай ҫӑлкуҫӗсемпе нумай усӑ курнӑ Раҫҫейри пӗрремӗш синолог пулнӑ; унччен тӗнче синологийӗнче китай истори ҫӑлкуҫӗсемпе ҫавӑн пек пысӑк калӑпӑшпа никам та усӑ курман. Унӑн ӗҫӗсене XXI ӗмӗрте те ҫӗнӗрен пичетлесе кӑларнӑ.

Биографийӗ

Пулса кайни

Автобиографи ҫырӑвӗнче ҫапла ҫирӗплетнӗ: «Иакинф Бичурин атте Хусан кӗпӗрнинче Шупашкар уесӗнчи Шӗнерпуҫ ялӗнче 1777 ҫулта ҫурлан 29-мӗш кунӗнче ҫуралнӑ». Ҫак сведенисемпе XIX тата XX ӗмӗрсенчи мӗн пур биограф тенӗ пек усӑ курнӑ, критика тӗрӗслевӗ пулман. 1960 ҫулсенче чӑваш архив фончӗсем тӗпчеме пуҫласан кӑна Никита Бичурин Акулево ялӗнче (халӗ Типнер ялӗ, хальхи Шемшер ялӗпе пӑтраштармалла мар) ҫурални палӑрнӑ, унта унӑн ашшӗ Яков Данилов диакон пулса ӗҫленӗ. Никита йӑхӗпе, ахӑртнех, ҫурри е чӗрӗк чӑваш пулнӑ, амӑшӗ — вырӑс, унӑн аслашшӗ Данил Семёнов чӑвашран пулнӑ. Бичурин хӑйӗн ача тата яш чухнехи ҫулӗсем пирки нимӗнле асаилӳ те хӑварман, анчах унӑн ҫыру еткерӗ вӑл тӑванӗсемпе мӗн ватӑличченех ҫыхӑну тытнине кӑтартать.

1779 ҫулта Яков Данилов священник ятне илнӗ, ун хыҫҫӑн ӑна Воскресенски чиркӗвне Шӗнерпуҫ ялне (кивӗ орфографире «Пичурино») куҫарнӑ. Архив даннӑйӗсене тишкерес тӗк, Никитӑн ачалӑхӗ йывӑр лару-тӑрура иртнӗ. 1777 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче вырӑнти прихут священникне Прокопий Степанова хӑйӗнпе пӗрле ӗҫлекенсемех вӗлернӗ те прихута унӑн ывӑлне Петр Прокопьева панӑ. Вӑл прихута ҫӳрекенсемпе тата унта ӗҫлекенсемпе хӑйне питӗ хаяррӑн тытнӑ. Кун пирки 1791 ҫулта Хусанти тӗн консисторийӗ ячӗпе ҫырнӑ челобитнӑйра каласа кӑтартнӑ. 1794 ҫулхи ҫурлан 11-мӗшӗнче вӑл ӳсӗрле Бичуринӑн амӑшне Акилина Степановӑна «юн тухиччен» хӗненӗ. 1796 ҫулхи акан 4-мӗшӗнче кӑна Консистори ӑна 4 уйӑхлӑха ӗҫлемешкӗн чарма, Шупашкарти Троица мӑнастирне яма йышӑннӑ.

Воскресенски чиркӗвӗн прихутне 5 ял кӗнӗ, вӑл сахал тупӑшлисен йышӗнче пулнӑ. Бичуринӑн ашшӗ хресчен ӗҫӗпе пурӑннӑ, анчах «ӗҫкӗпе иртӗхнӗрен» питех ӑнӑҫлӑ мар. Ҫемье пуҫӗ кивҫене кӗнӗ, 1796—1797 ҫулсенче Консистори ӑна пӗр тӑхтамасӑр Петр Прокопьев аттене — 39 тенкӗ, Савиновский юрлакана 75 тенкӗ парӑма пама ыйтнӑ.

1785 ҫулта Хусан архиепископӗ Амвросий (Подобедов) чиркӳ ҫыннисен ачисене Хусана Тӗн семинарине кӗмешкӗн илсе килме, вӗсене тӗн училищисенчен хӑтарма хӑтланаканнисене штрафлама ҫирӗп предписани кӑларнӑ. Итлеменшӗн «хура ӗҫсем» хушнӑ, чиркӳре ӗҫлеме чарнӑ, айӑплисене салтака панӑ. Сӑваплӑ Синод ҫавӑн чухнех тӗн званиллӗ ачасене чиркӳпе ҫыхӑнман заведенисенче вӗренме ирӗк паман. Иакинф автобиографи ҫырӑвӗнче ҫирӗплетнӗ тӑрӑх, вӑл ҫав 1785 ҫулах 8-та чухне Хусанти семинарие вӗренме кӗнӗ. Ҫакна та тӗпчевҫӗсем чылай вӑхӑт тӗрӗслемен. Анчах А. Н. Бернштам 1950 ҫулта биографи очеркӗнче Никита Сӗвери нота юрлавӗн училищинче вӗренме пуҫлани, унтан ӑна семинарие куҫарни ҫинчен ҫырнӑ. И. Д. Мурзаев палӑртнӑ тӑрӑх, Сӗве мӑнастирӗнчи нота юрлавӗн шкулӗ 1786 ҫулта кӑна уҫӑлнӑ, Никита Бичурина Яков Даниловӑн ҫемйи йышӗнче Воскресенски чиркӗвӗн тӗн росписӗсенче ҫав ҫултанпах асӑнман. Ҫавна май И. Д. Мурзаевпа П. В. Денисов вӑл Сӗвери новокрещени шкулӗнче вӗренме пуҫланӑ тесе пӗтӗмлетӳ тунӑ.

Хусан. Тӗн семинарийӗ. Манахлӑх

Хусанти тӗн семинарийӗнче Никита Бичурин 14 ҫула яхӑн ирттернӗ. Унтах вӑл хушамат илнӗ, мӗншӗн тесен Хусан епархийӗнче ҫӗнӗ вӗренекенсене хӑйсем тухнӑ округсен, ялсен тата чиркӳсен ячӗсемпе чӗннӗ; заведенире вӗренекен пӗртӑвансем тӗрлӗ хушаматпа ҫӳренӗ. Ҫапла Никитӑн шӑллӗ Илья 1798 ҫулта Фениксов хушамат илнӗ. Вӗренекенсене тӑрантарасси ашшӗ-амӑшӗ ҫине тиеннӗ, ҫавӑнпа Никита Бичурин вӗренӗвӗн пур ҫулӗсене те тенӗ пек ашшӗн ӗнси ҫинче ирттернӗ, ҫавна май унӑн саплаштаркаласа пурӑнма тивнӗ (семинарире ҫулталӑк пурӑнма тата апатланма 80—100 тенкӗ кирлӗ пулнӑ). Биографсем палӑртнӑ тӑрӑх, вӑл ӗмӗр тӑршшӗпех апат-ҫимӗҫ, ӗҫме-ҫиме енчен иртӗхмен, чей яланах сахӑрсӑр ӗҫнӗ, сахал ҫинӗ. 1794 ҫулта кӑна кӑштах ҫӑмӑллӑх ҫитнӗ: чухӑн семинаристсене урӑх прихут штатне кӗртме ирӗк панӑ, тупӑшӑн пӗр пайне тӗн йӑлине пурнӑҫлама панӑ. Ку ашшӗн суранне пула пулса иртнӗ — 1794 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче паллӑ мар ҫынсем Яков Даниловӑн алли ҫинчи тӑватӑ пӳрнине касса татнӑ, кун хыҫҫӑн Консисторин ҫав ҫулхи авӑнӑн 30-мӗшӗнчи хушӑвӗпе килӗшӳллӗн унӑн вырӑнне ывӑлне панӑ. Илья Фениксова чухӑнлӑхне пула тӗн академине хысна коштне илнӗ. Арӑмӗ вилнӗ хыҫҫӑн Яков Данилов прихутран кайнӑ, 1801 ҫулта Шупашкарти Троица мӑнастирӗнче Иоасаф ятпа манаха тухнӑ.

Никита Бичурин семинарире (Академире те, ӑна 1797 ҫулта семинарирен туса хунӑ хыҫҫӑн) чи лайӑх та пултаруллӑ вӗренекенсен шутӗнче шутланнӑ. Ҫапла тесе ӑна Амвроси архиепископпа паллаштарнӑ. Тӗрлӗ тӗпчевре палӑртнӑ тӑрӑх, Амвросий владыкӑн чи пултаруллӑ икӗ вӗренекене Александр Невский академине яма ирӗк пулнӑ, унӑн студенчӗсен списокӗнче Никитӑн ячӗ те пур. Анчах та вӑл Петербурга кайни гипотеза кӑна юлать, кун пирки документсенче палӑртман.

Амвросий владыка реформи хыҫҫӑн Хусан семинарийӗнче вӗренӳ процесӗ пуянланнӑ: унччен пулнӑ турӑ сӑмахлӑхӗсӗр тата литурги дисциплинисемсӗр пуҫне нимӗҫ тата француз чӗлхисене, географипе историе вӗрентме пуҫланӑ; Мускавран ҫӗнӗ преподавательсене чӗнсе илнӗ. Бичурин анӑҫ чӗлхисене шӑпах семинарире ӑса хывнӑ: вӑл авалхи грекла тата латинла ирӗклӗн калаҫнӑ, французла тата нимӗҫле лайӑх пӗлнӗ. Хӑйӗн ытти талантне те аталантарма пултарнӑ: 1795 ҫулхи раштавӑн 7-мӗшӗнче Амвросий Петербурга кайнӑ ятпа унӑн ангел кунӗнче савӑнӑҫлӑ йышӑну мероприятийӗ тунӑ, унта Никита архиепископ хӳттинче пулнӑ «Хусан сачӗн ӑслӑлӑхӗсен чечекленӗвне» мухтакан вырӑсла «Мелос» (грекла — «Песнь») тата «Сон» сӑвӑсене вуланӑ. Чӑваш тӗпчевҫисем В. Г. Родионовпа В. П. Никитин вӑл (пӗччен е ытти семинаристпа пӗрле) Амвросие халалласа чӑвашла сӑвӑ та ҫырма пултарнӑ тесе ҫирӗплетнӗ, анчах та ку — ӗнентерсе паман факт. Ҫапах ҫакӑ паллӑ: ҫавӑн чухне чӑнах та чӑвашла сӑвӑ вуланӑ; унӑн тексчӗ историллӗ ҫӑлкуҫсенче упранса юлнӑ, вӑл пирӗн кунччен ҫитнӗ.

Революцичченхи хӑш-пӗр автор Никита Бичурин семинарире живопиҫ урокӗсене вӗреннине, япӑх мар ӳкерме хӑнӑхнине палӑртнӑ. Анчах та вӑл нихӑҫан та турӑш ӳкерессипе е тӗн живопиҫӗпе аппаланма тӑрӑшман, кайран хӑйӗн историпе этнографи тӗпчевӗсене иллюстрациленӗ. Вӗренӳ курсне вӑл 1799 ҫулта вӗҫленӗ, Н. С. Щукин пӗлтернӗ тӑрӑх, «священник ӗҫне тума килӗшмен». Амвросий епископ сӗннипе Никитӑна информатори учителӗн (кӗҫӗн уйрӑм) должноҫӗнче хӑварнӑ, унта вӑл латин тата вырӑс чӗлхисен никӗсӗсене, кӗскетнӗ катехизиса тата сӑваплӑ историе вӗрентнӗ.

1800 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 29-мӗшӗнче Никита Бичурин, ҫав вӑхӑталла вӑл грамматика класӗн учителӗ пулса тӑнӑ, Хусанти ҫӗнӗ архиепископа Серапиона манаха тухма шутлани ҫинчен прошени панӑ. Серапион владыка Синод донесенийӗнче Никита учитель ӗҫне малалла тӑсма пултарнине палӑртса «тӳрӗ кӑмӑллӑ» тесе хакланӑ. Питӗ хӑвӑрт ирӗк панӑ, утӑн 18-мӗшӗнчех Никита Бичурина манаха кӑларнӑ та Иакинф ятпа Санкт-Петербургри Александр Невский лаврӗн собор иеромонахӗсен шутне кӗртнӗ. Утӑн 22-мӗшӗнче ӑна иеродиакон санне панӑ. Вӑл чиркӳ чинӗсен картлашкипе хӑвӑрт хӑпарнӑ: 1801 ҫулхи ҫурлан 25-мӗшӗнче ӑна иеромонаха кӑларнӑ, чӳкӗн 7-мӗшӗнче Хусанти Иоанн мӑнастирне тытса пыма шаннӑ.

Пултаруллӑ семинарист хура тӗн ретне куҫнине вӑл пурӑннӑ чухнех тӗрлӗрен ӑнлантарнӑ. Иакинфӑн чылай биографӗ Н. С. Моллер асаилӗвӗсем ҫине таянса манаха тухнине ӑнӑҫсӑр юратупа ӑнлантарма тӑрӑшнӑ. Вӑл ҫирӗплетнӗ тӑрӑх, иккӗмӗш сыпӑкри тӑвансем тата академири юлташсем Никита Бичуринпа Александр Карсунский пӗр хӗре — Татьяна Лаврентьевна Саблуковӑна — юратса пӑрахнӑ. Хирӗҫес мар тесе вӗсем ӑна пӗр харӑс качча тухмашкӑн ыйтма йышӑннӑ, хӑшне тиркет — ҫавӑ манаха тухать тесе услови лартнӑ. XX ӗмӗрти биографсем (Г. Стратанович, Е. Штейнберг, И. Д. Мурзаев) вара Бичурин манаха тухни хӑйӗн ирӗкӗпе шухӑшласа тунӑ утӑм, ку служба карьерипе тачӑ ҫыхӑннӑ тесе шутланӑ. Хусан епархийӗн влаҫӗсен улталама тивнӗ: Иакинфа иеродиакон санне панӑ чухне метрикӑна 23 вырӑнне 30 ҫулта тесе ҫырнӑ, мӗншӗн тесен 25 ҫултан ҫамрӑкраххисен ӑна илме юраман. Метрикӑри тӳрлетӳ 1801 ҫулта та, Иакинфа настоятеле лартнӑ чухне, пулнӑ. Н. С. Моллер палӑртнӑ тӑрӑх, вӑл хӑйӗн ӳсӗмӗ ҫинчен калаҫма юратман.

Иакинф вӑхӑтӗнчи ҫынсем, унпа 1820—1850 ҫулсенче тачӑ хутшӑннисем, пӗр шухӑшлӑ: вӑл манаха хӑйӗн ирӗкӗпе тухман. Тӗслӗхрен, унпа Китайра паллашнӑ Е. Ф. Тимковский Иакинф манаха тухнине Амвроси архиепископ витӗмӗпе ҫыхӑнтарнӑ. Тата вӑл Бичурин унӑн саккунсӑр ывӑлӗ пулни пирки ҫӳрекен сас-хурана темиҫе те каланӑ. Ҫак сас-хура Пекинри тӗн миссийӗнче те сарӑлнӑ.

Ҫӗпӗр

1802 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 16-мӗшӗнче Хусанти тӗн ӗҫченӗсемшӗн кӗтмен ҫӗртен Иакинфа Иркутскри Вознесени мӑнастирӗн настоятельне тата тӗн семинарийӗн ректорне лартнӑ. Ку должноҫе Лаврентий архимандрит — Иркутск епископӗн Вениаминӑн ставленникӗ — ларма ӗмӗтленнӗ, анчах Иакинфа хӳтӗлекен Амвросий митрополит унӑн кандидатури ҫинче ҫине тӑнӑ. Синод постановленине пурнӑҫласа Серапион архиепископ Иакинфа архимандрит санне панӑ, ун хыҫҫӑн утӑ уйӑхӗнче Иакинф Иркутска кайнӑ.

Иакинф манах тумӗпе.
Н. Яш В. Теребенёв литографийӗнчен ӳкернӗ портрет, 1888 ҫул

1802 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗнче Иакинф вырӑна ҫитнӗ те тепӗр кунхине мӑнастире пӗтӗм пурлӑхӗпе хӑйӗн тытӑмлӑхне илнӗ; ҫурлан 9-мӗшӗнчен пуҫласа вӑл Иркутскри тӗн консисторийӗн ларӑвӗсене хутшӑнма пуҫланӑ, унӑн тивӗҫлӗ пайташӗ пулса тӑнӑ. Иркутскра Иакинф чиркӳпе ҫыхӑнман обществӑран ютшӑнман, вырӑнти вӗреннӗ купсасен ҫурчӗсене, уйрӑммӑн илсен, Полевой ҫемйине, ҫӳренӗ. Кунашкал паллашусем чи малтан мӑнастире тата семинарие укҫа явӑҫтармашкӑн кирлӗ пулнӑ. Семинарири ӗҫсем чаплах пыман, уйрӑмах дисциплина тӗлӗшӗнчен — ҫӗнӗ ректор Амвроси атте тӗслӗхӗпе богослови класне йӗркеленӗ, чиркӳпе ҫыхӑнман дисциплинӑсене кӗртнӗ: истори, географи тата ҫӗнӗ Европа чӗлхисем. Турӑ сӑмахлӑхӗн дисциплинисенчен апологетика тата догматика турӑ сӑмахлӑхне, экклезиологие, экзегетикӑн вӗрентме пуҫланӑ.

Вӗренӳ процесне реформӑлас тӗлӗшпе хӑюллӑ мерӑсем йышӑнни, дисциплинӑна лайӑхлатса пыни Иакинфа семинаристсемпе тата хӑйне шанса панӑ Вознесени мӑнастирӗн манахӗсемпе хирӗҫтерсе янӑ, ҫамрӑк настоятелӗн чиркӳ тулашӗнчи вӑрттӑн пурнӑҫӗ тӑрӑ шыв ҫине тухнӑ. Архимандрит хыҫҫӑн вӑрттӑн тӗрӗслев йӗркеленӗ, ҫапла вӑл Адриан Иванов келейник-послушник ячӗпе Хусантан илсе килнӗ ҫамрӑк хӗрарӑма тытса пурӑнни палӑрнӑ. Ҫакна пула 1803 ҫулхи нарӑсӑн 11-мӗшӗнче настоятельпе семинаристсен хушшинче хирӗҫӳ сиксе тухнӑ, караул командинех чӗнме тивнӗ. Иркутск кӗпӗрнаттӑрӗ кун ҫинчен императора та, Синода та пӗлтернӗ. Тӗпчев 1803 ҫулхи пушӑн 24-мӗшӗнче пуҫланнӑ та виҫӗ ҫула яхӑн тӑсӑлнӑ, вун-вун ҫынран ыйтса пӗлнӗ. Полици ҫакна палӑртнӑ: Иакинфпа пӗле отставкӑри прапорщикӑн Харламовӑн крепостла хӗрарӑмӗ пулнӑ 23 ҫулти Наталья Петрова, 1799 ҫулта ирӗке янӑскер, пурӑннӑ. Следстви вӑхӑтӗнче Иакинфпа Наталья пӗр-пӗрне палланинине хирӗҫленӗ, анчах кайран архимандрит ӑна, тухса ҫӳреме юраманни ҫинчен алӑ пуснӑ пулин те, Хусана ӑсатма пултарнӑ.

Иркутск консисторийӗ Иакинфа священник ӗҫӗнчен хӑтарнӑ, настоятель тата семинари ректорӗн должноҫӗнчен сирнӗ. Синодӑн 1806 ҫулхи кӑрлачӑн 29-мӗшӗнчи хушӑвӗпе ҫак мерӑсене ҫирӗплетнӗ, «астармӑша парӑннӑ» архимандрита Тобольска вӗрентекен должноҫӗнче ӗҫлеме ӑсатма йышӑннӑ, ӑна Антоний архиепископа пӑхса тӑма, Иакинф хӑйне мӗнле тытни ҫинчен Синода ҫулсеренех пӗлтерме хушнӑ. Ҫавӑн чухнех «пуҫтахлӑхшӑн» айӑплӑ тӑхӑр семинариста ӳт-пӳ тӗлӗшӗнчен явап тыттарнӑ тата салтака панӑ.

1806 ҫулхи пуш уйӑхӗнче Иакинф Тобольска кайнӑ, унта Знамени мӑнастирӗн настоятелӗ Михаил (Бурдуков) архимандрит семинари ректорӗ те пулнӑ. Мӑнастирте питӗ пысӑк библиотека вырнаҫнӑ, унта тӗнпе ҫыхӑнман литература нумай пулнӑ. Михаил архимандрит хаяр настоятель пулман, ссылкӑна янӑ манаха тӳрех библиотекӑпа усӑ курма ирӗк панӑ, 1806 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнчен ӑна семинарире риторика учительне лартнӑ. Ертӳлӗх Синода пӗр вӗҫӗм лайӑх рапортсем ҫырнӑ, Иакинф «хӑйӗн ятне киревсӗрлетекен тата манахлӑха варалакан ӗҫсем» туманнине палӑртнӑ.

Китай

Китая яни

Иркутскра следствире пулнӑ чухнех ахӑртнех, Иакинф Китай посольствин пуҫлӑхӗпе Ю. А. Головкин графпа паллашнӑ та ҫак ҫӗршывӑн ӗҫӗсемпе кӑсӑкланса кайнӑ. Пекина посольствӑпа пӗрле Вырӑс тӗн миссийӗ те кайнӑ, ку ӗҫсене вара архимандритӑн тахҫанхи хӳтӗлевҫи Амвросий митрополит туса пынӑ. Синода янӑ доклад ҫырӑвӗнче митрополит мисси йышӗнче вӗреннӗ ҫынсен пулмаллине пӗлтернӗ, миссие тытса тӑмалли тӑкаксене ӳстерме сӗннӗ: ҫулталӑкне — 6500 тенкӗ кӗмӗлпе, анчах Пекинра пурӑнмалли вӑхӑт ӳснӗ — 1768 ҫулхи Положенире кӑтартнӑ 7 ҫул вырӑнне 10 ҫул. Амвроси сӗнӗвӗсене Синод 1805 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 12-мӗшӗнчех йышӑннӑ, анчах икӗ ҫул ытла мая каякан пуҫлӑх тупма май килмен. Чи малтанах Тӑххӑрмӗш Пекин миссийӗн пуҫлӑхӗ пулма Тихвин мӑнастирӗн шкулӗн вӗрентекенне, архимандрит санне панӑ Аполлос иеромонаха лартнӑ. Аполлоспа паллашнӑ хыҫҫӑн Головкин граф унӑн кандидатурине йышӑнман, Синода ӑна Иакинфпа улӑштарма ыйтнӑ. Ӑна вӑл «манах кӑмӑл туртӑмӗллӗ мар, ҫав тери чӗрӗ кӑмӑл-туйӑмлӑ, обществӑллӑ, пурне те пӗлме тӑрӑшакан ҫын …» тесе палартнӑ. А. Н. Голицын обер-прокурорӑн кӑмӑла кайман хаклавӗсем хыҫҫӑн император ҫак тивӗҫе ҫирӗплетме килӗшмен, анчах Китай посольствин пуҫлӑхӗ пурпӗрех ҫине тӑнӑ. 1807 ҫулхи нарӑсӑн 11-мӗшӗнче Иакинф тӗлӗшпе чиркӳ ӗҫне тума чарнине сирнӗ, пушӑн 5-мӗшӗнче I Александр император тӗн миссийӗн пуҫлӑхне улӑштарассине ҫирӗплетнӗ. Ҫакна та палӑртмалла: аргументсенчен пӗри «Иакинф китай чӗлхипе тӗплӗн паллашни» пулса тӑнӑ. Архимандрит ку чӗлхепе ӑҫта тата хӑҫан паллашма ӗлкӗрни паллӑ мар.

Синод Иакинфа палӑртни ҫинчен кӑларнӑ хушу 1807 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 8-мӗшӗнче Тобольска ҫитнӗ, ҫу уйӑхӗн 11-мӗшӗнче Иакинф Иркутска ҫула тухнӑ, кун ҫинчен тӗп хула ертӳлӗхӗ пӗлтернӗ. Утӑн 5-мӗшӗнче Аполлос хӑйӗн постне Иакинфа панӑ, хӑй вара Вознесени мӑнастирӗн настоятелӗн тата Иркутск семинарийӗн ректорӗн вырӑнне йышӑннӑ. Иркутскра Иакинф Синод тата Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен Коллегийӗн мисси пайташӗсен пурнӑҫӗпе ӗҫне регламентацилекен инструкцисене илнӗ. Инструкцисен содержанийӗнче палӑртнӑ тӑрӑх, миссин тӗп тӗллевӗ — Китайра Раҫҫейӗн официаллӑ мар дипломати представительстви пуласси. Иакинфӑн политика, суту-илӳпе экономика тата ҫар енӗпе сведенисем пухса разведка ӗҫне те туса пымалла пулнӑ. Унсӑр пуҫне архимандритӑн католицизм миссионерӗсемпе ҫыхӑну йӗркелесе Китайри иезуит орденӗн ӗҫӗ-хӗлӗ пирки тӗплӗ информаци тӑратмалла пулнӑ.

Ҫав вӑхӑтрах Иакинф мисси укҫи-тенкине 6 ҫул маларахлӑх илме пултарнӑ (кашни ҫул 6500 тенкӗ). Укҫана 94-мӗш пробӑллӑ кӗмӗл катӑкӗпе пӗр пӑта 1000 тенкӗпе шутласа панӑ. Синод хушнипе мисси пайташӗсем кунсӑр пуҫне субсиди илнӗ: архимандрит — 750 тенкӗ, манахсем тата студентсем — 200-шер тенкӗ, причетниксем — 150-шар тенкӗ.

Китай енӗ Головкин посольствине ҫӗршыва кӗме ирӗк парассине вӑраха тӑснӑран мисси часах ҫула тухайман. Иркутск кӗпӗрнаттӑрӗ Н. И. Трескин Цин империйӗн чикӗри ертӳҫисене мисси 1807 ҫулхи ҫӗртмен 28-мӗшӗнче килессине пӗлтернӗ, утӑн 18-мӗшӗнче Иакинф Иркутскран кайнӑ. Кяхтӑран миссионерсем авӑнӑн 17-мӗшӗнче тухса кайнӑ. Пекина ҫити вӗсемпе пӗрле Семён Первушин капитан пристав, Михаил Попов секретарь, Яков Братюков тӑлмач, казах сотникӗ Щукин (вӑл ӳкерекен те пулнӑ) пынӑ. Иакинф Монголире пулнӑ пӗрремӗш кунсенченех кун кӗнекине тытса пыма пуҫланӑ, унта 1807 ҫулхи авӑн уйӑхӗнчен пуҫласа 1808 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗччен пулса иртнӗ ӗҫсем кӗнӗ. Ӑна пичетлесе кӑларман, ҫырнисен пӗчӗк пайӗ кӑна 20 ҫул иртсен пичетленнӗ «Монголире ҫырнисем» кӗнеке йышне кӗнӗ. Кун кӗнекин оригиналӗ ҫухалнӑ.

Иакинф шутланӑ тӑрӑх, Пекин ҫулӗ Китайри 2605 ли чухлӗ пулнӑ, ку вырӑс 1375 ҫухрӑмӗпе танлашнӑ. Пекина мисси 1808 ҫулхи кӑрлачӑн 10-мӗшӗнче ҫитнӗ.

Пекинри мисси

Пекинра ирттернӗ малтанхи уйӑхсенче Иакинф Софрони архимандрит патӗнче ӗҫсем йышӑннӑ, икӗ миссин пӗрлехи ӗҫӗ 4 уйӑх пынӑ. Раҫҫейри политика улшӑнӑвӗсене пула Саккӑрмӗш мисси Пекинра ҫичӗ ҫул вырӑнне 13 ҫул ирттернӗ, унӑн 11 пайташӗнчен пиллӗкӗшӗ кӑна чӗрӗ юлнӑ. Тӑххӑрмӗш мисси пуҫлӑхне йывӑр еткерлӗх лекнӗ: 1810 ҫул тӗлне православи албазинӗсенчен (вӗсемшӗн официаллӑ мисси пулнӑ та) 35 арҫын юлнӑ, вӗсем вырӑс чӗлхине пӗлмен, чиркӳ пурнӑҫӗнче тымар яман та темелле. Мисси хуҫалӑхӗ юхӑннӑ, Сретени мӑнастирне юсамалла пулнӑ, кун валли Синод 500 тенкӗ ҫеҫ панӑ, ку вара Пекинра хаклӑ пулнипе пачах ҫитмен. Иакинф 1808 ҫулта Синода пӗтӗм рапорта миссин финанс лару-тӑрӑвӗшӗн пӑшӑрханса ҫырнӑ.

Пекинри Тӗн миссийӗн ҫурҫӗр картишӗ. К. А. Скачков ӳкерчӗкӗ, 1850 ҫул

Малтанхи ҫулсенче Пекинра Иакинф хӑйӗн миссионерла ӗҫӗсем тӗлӗшпе питӗ тимлӗ пулнӑ. Николай (Адоратский) илсе кӑтартнӑ сведенисем тӑрӑх, архимандрит китай чӗлхипе кӗске катехизис хатӗрленӗ, ӑна Пекинра та кӑларнӑ, вырсарникунпа уяв кунӗсенче чиркӳ службисем иртнӗ. Иакинф Синода ҫырнӑ рапортсенчен ҫакӑ та паллӑ: 1808—1809 ҫулсенче вӑл «Грек-Раҫҫей православи вӗренекенӗн изложенийӗсене» (китай lang-zh, Тяньшэнь хуэйкэ), кӗске сӑваплӑ историе тата литургин хӑш-пӗр пайӗсене китайла куҫарассипе ӗҫленӗ, мӗншӗн тесен кӗлӗсене китайла ирттермелле тесе шутланӑ.

Йӗркеллӗ миссионерла ӗҫе тума май килмен: Иакинф ҫинчен ҫырнӑ пур автор та тенӗ пек Тӑххӑрмӗш мисси пайташӗсем, архимандритсӑр пуҫне, ӑслӑлӑхпа миссионерла ӗҫе юрӑхлӑ пулман тесе палӑртнӑ. Мисси пайташӗсен тыткаларӑшне пула Лифаньюаньре протестсем пулнӑ, Китай енӗ Иркутск кӗпӗрнаттӑрӗ патне ҫӑхав янӑ, лешӗ ӑна Петербурга панӑ. Хӑвӑрт тарӑхса каяссипе та хаяр кӑмӑлӗпе уйрӑлса тӑнӑ Иакинф хӑйне пӑхӑнса тӑракансемпе хутшӑнусене питӗ пӑснӑ. Миссири лару-тӑру пирки ҫакӑ та кӑтартать: 1810 ҫулта Нектарий иеромонах ӑсран тайӑлнӑ, ӑна Раҫҫее ярасси пирки уйрӑммӑн калаҫма тивнӗ. Синод мисси студенчӗсене, Лавровскипе Громова, эрехпе иртӗхнине кура вӗсене каялла яма хатӗрленнӗ, анчах лешсем Пекинра вилнӗ (Громов хӑйӗн ҫине алӑ хунӑ, анчах архимандрит ӑна йӗркене пӑсса христиансен йӑли-йӗркипех пытарнӑ). Константин Пальмовский причётник ризницӑри япаласемпе суту-илӳ тунӑ, ораре вара ҫӑмӑлттай ҫынсен ҫуртӗнчи хӗрарӑма парнеленӗ, лешӗ ӑна пиҫиххи вырӑнне ҫыхса ҫӳренӗ. Иакинфӑн ораре тӳлесе илсе ҫунтарса яма тивнӗ.

Хавшак дисциплинӑсӑр, астармӑшсем илӗртнисӗр пуҫне мисси укҫасӑр аптӑранӑ. Уйӑрнӑ укҫа-тенкӗ пӗтнӗ, 1812 ҫултанпа вара Питӗрте мисси пурри ҫинчен маннӑ, ун пирки Вена конгресӗ хыҫҫӑн ҫеҫ аса илнӗ. Кун пек условисенче Иакинф чиркӳ пурлӑхне сутма, куҫман пурлӑха салука хурса кивҫенсем илме тытӑннӑ. Мисси пайташӗсем кивелсе пӗтнӗ манах тумтирӗсем вырӑнне китай костюмӗсене тӑхӑннӑ. Ҫуртсем кивелнине пула Успени тата Сретени чиркӗвӗсенче кӗлӗ ирттерме май пулман, чиркӳ тӑрри арканнӑ. Нектарий иероманах кайнӑ хыҫҫӑн Иакинф Аркадий тата Серафим иероманахсем ирттерекен кӗлӗсене хӑй тытса пыма пӑрахнӑ, вӑл ҫылӑх каҫарттарма ҫӳренӗ, анчах Раҫҫее кайиччен турӑ юнне пӗрре те ӗҫмен. Ҫакна Иакинф Китай культурипе тарӑннӑн кӑсӑкланма тытӑннипе, хӑйӗн тӳрӗ тивӗҫӗсенчен сивӗннипе ӑнлантарнӑ.

Пекинри ӑслӑлӑх ӗҫӗ

Иакинф Тӗп Ази тата Инҫет Хӗвелтухӑҫ халӑхӗсен историне тухӑҫ ҫӑлкуҫӗсем ҫине таянса тӑтӑш тӗпчеме тытӑннӑ пӗрремӗш вырӑс ӑсчахӗ пулнӑ. Вӑл Пекина ҫитсен тепӗр кунхинех китай чӗлхине вӗренме пуҫланӑ, ҫавӑн чухнех вырӑс миссийӗнче словарьсемпе пособисем ҫуккине асӑрханӑ, унӑн пайташӗсем монгол тата маньчжур чӗлхисене вӗреннипе ҫырлахнӑ: Софрони архимандрит миссионерӗсем китай чӗлхи ытла кӑткӑс, ӑна вӗренме май ҫукпа пӗрех тесе шутланӑ. Иакинфӑн алтай чӗлхисенчен пуҫӑнма тивнӗ, каярахпа тин, китай чӗлхин калаҫу тата ҫыру функцийӗсене тишкерсе ӑнлансан, вӑл китай чӗлхине кӑна унӑн диалекчӗсемпе вӗренме тытӑннӑ. 1810 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗнче Бичурин Кяхта таможнин директорӗ П. Д. Вонифатьев патне ҫапла ҫырнӑ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

Не хваля себя, могу сказать, что живу здесь единственно для отечества, и не для себя. Иначе в два года не мог бы и выучиться так говорить по-китайски, как ныне говорю

Хама мухтамасӑрах ҫакна калама пултаратӑп: кунта хамшӑн мар, тӑван ҫӗршывшӑн кӑна пурӑнатӑп. Унсӑрӑн икӗ ҫулта халӗ калаҫнӑ пек китайла калаҫма вӗренсе те ҫитейместӗмччӗ.

Иакинф китай тумӗпе. А. Орловский литографийӗ, 1828 ҫул

Иакинф ытти тухӑҫ чӗлхисене пӗлнӗ-и е ҫук-и — ку ыйту тавлашусем ҫуратать. Сӑмахран, Николай (Адоратский) епископ Иакинф монгол чӗлхине пӗлмен тесе ҫирӗплетнӗ, анчах та Иакинф 1810 ҫулта хӑй Синода ҫырнӑ донесенийӗнче вӑл китай тата маньчжур чӗлхисемсӗр пуҫне тибет, монгол тата корей чӗлхисене тишкернине палӑртнӑ. Т. А. Пан 1998 ҫулта РАН востоковедени институчӗн алҫыру пайӗнче Иакинф Лифаньюаньти Вырӑс картишӗн ертӳҫи Бо господин патне маньчжур чӗлхипе ҫырнӑ служба ҫырӑвне, 1811 ҫулхи ҫурлан 21-мӗшӗ тесе палӑртнӑскере, тупнӑ. Ку Иакинф Китайра пурӑннӑ чухне маньчжур чӗлхине пӗлнине ҫирӗплетсе парать.

Пекинра виҫҫӗмӗш ҫул пулнӑ чухне Иакинф католиксен миссионерӗсенчен вӗренӳ пособийӗ вырӑнне Базиль де Глемонӑн латин-китай словарьне тупнӑ, анчах та вӑл чӗлхене пӗлекен ҫынсем валли пулнине ӑнланнӑ. Ҫапла Иакинф хӑйӗн мелне тупнӑ: архимандрит Пекин урамӗсем тӑрӑх ҫӳренӗ, хӑй пӗлмен япалана курсан хуҫине унӑн ятне калама, ӑна иероглифсемпе ҫырса пама ыйтнӑ. Унтан Китай ҫынни-вӗрентекен тӗрӗс ҫырнине тата каланине тӗрӗсленӗ. Пурӑна киле Иакинф тӗрлӗ социаллӑ сийри Китай ҫыннисемпе паллашнӑ. Уйрӑмах — правительство тата дипломати службисенчи чиновниксемпе тата хула тулашӗнчи ялсенчи хресченсемпе. Унта вӑл ҫулла канма тата минерал шывӗсемпе сипленме кайнӑ. 1810 ҫулта Иакинф Синода китай-маньчжур-вырӑс словарьне тума хӑтланни ҫинчен, вӑл пӗр вӑхӑтрах Китай культурин, ӳсен-тӑран тата чӗрчунсен тӗнчин, ремесла ӗҫӗн универсаллӑ энциклопедийӗ пулассине пӗлтернӗ. Ҫав донесенирех Иакинф хӑйӗн килӗнче тискер кайӑксене усрамалли вырӑн тата ботаника сачӗ тунине, Китай библиотекине тума пуҫланине пӗлтернӗ. Словаре йӗркеленӗ, ӑна 1820 ҫулта Тӑххӑрмӗш миссие Раҫҫее ӑсатнӑ Е. Ф. Тимковский курнӑ. Николай (Адоратский) епископ пӗлтернӗ тӑрӑх, Иакинф словарӗн алҫырӑвӗ Хусан университечӗн китай чӗлхин пӗрремӗш профессорӗн Даниил архимандритӑн аллине лекнӗ. Унтан словарь Инҫет Хӗвелтухӑҫ купсин, меценатӑн тата Китай пӗлӳҫин Михаил Шевелёвӑн аллинче пулнӑ. 1939 ҫултанпа алҫырӑвӗ Мускаври Хӗвелтухӑҫ музейӗн библиотекинче упранать, 2005 ҫулта ӑна Пекин кӗнеке ярмӑрккинче кӑтартнӑ.

Пекинра пиллӗкмӗш ҫул пурӑннӑ чухне тин Иакинф Китайри историллӗ ӗҫсене куҫарма шут тытнӑ, анчах ун чухне те, хӑй каланӑ тӑрӑх, абстрактлӑ ӑнлавсене ӑнланма пултарайман-ха. Малтан вӑл Португали католицизм миссийӗн библиотекинче (вӑл унӑн настоятелӗпе туслӑ ҫыхӑну тытнӑ) пулнӑ Европа китаеведени литературин анлӑ пухӑвӗпе паллашнӑ. Ҫапла вӑл ҫак ӗҫсен ӑслӑлӑх шайӗ пӗчӗк тесе пӗтӗмлетӳ тунӑ, вара малашне Китай ҫӑлкуҫ базине кӑна тишкернӗ. Унӑн пӗрремӗш пысӑк ӗҫӗ — «Четверокнижие» куҫарӑвӗ. Куҫару вӑхӑтӗнче ҫакӑн пек пӗтӗмлетӳ патне пырса тухнӑ: ҫак свода вулама пӗлекен ҫын кирек мӗнле китай текстне те ӑнланма пултарать. Унсӑр пуҫне вӑл китай географи пуххисене — «Всеобщее описание великой Цинь» тата «Всеобщего зерцала, помогающего управлению» — чировик куҫарӑвӗсене тунӑ. Вӗсем — Чжу Си ҫырнӑ историллӗ ӗҫҫем. Юлашкин алҫырӑвӗнче 16 том, 45 тетрадь, 8384 страница тата Мин династийӗ таран хушнисене ҫырнӑ 690 страницӑллӑ хушма 17-мӗш том пулнӑ. Ҫак куҫарусем Иакинфӑн Китай ҫинчен ҫырнӑ ӗҫӗсен чи пӗлтерӗшлӗ никӗсӗ пулса тӑнӑ. Вӑл ытти материалсем те пухнӑ. Тӗслӗхрен, 1817 ҫултанпа Пекин ҫинчен ҫырса кӑтартнине хатӗрленӗ, унӑн карттине тума пӗтӗм урамсемпе тӑкӑрлӑксене утаспа виҫсе тухнӑ. Ӑна саккунсем те интереслентернӗ: китайла ҫеҫ мар, монголла та.

Ӑслӑлӑхпа анлӑ ӗҫлени Иакинфа 1816 ҫулта Синод умӗнче хӑйне Пекинра тепӗр 10 ҫуллӑха хӑвармашкӑн ыйтма хистенӗ. Иркутск кӗпӗрнаттӑрӗ патне те вӑл ҫапла ыйтса янӑ. Ҫак плансене мисси пайташӗсем те, Питӗрти ертӳлӗх те ырламан. Анчах та ҫӗнӗ Вуннӑмӗш мисси йышне 1818 ҫулта ҫеҫ йӗркелеме пуҫланӑ, Иакинф вара Китайӑн тӗп хулинче 1821 ҫулхи ҫу уйӑхӗччен юлнӑ.

Иакинф Пекинри «Учение небесного разума» секта (1813 ҫулхи юпа) пӑлхавне сӑнанӑ, ун пирки 1819 ҫулта Петербургра тухнӑ статьяра ҫырса кӑтартнӑ, хӑй ун чухне Китайра пулнӑ. Ку Иакинфӑн пӗрремӗш публикацийӗ пулнӑ. 1816 ҫулта Иакинф Тунчжоу хулинче (ун чухне Пекинран — 20 ҫухрӑмра) Британи элчипе Амхерстпа тӗл пулма хӑтланнӑ. Е. Ф. Тимковский пӗлтернӗ тӑрӑх, Иакинф Серафим иеромонахпа тата Сипаков студентпа пӗрле китайла тумланса британсем вырнаҫнӑ ҫӗре кӗме хӑтланнӑ, анчах Амхерст вӗсене те, нимӗнле хыпара та йышӑнма хушман.

Раҫҫее таврӑнни

Синод ертӳлӗхне мисси пуҫлӑхӗн востоковедени енӗпе тунӑ ҫитӗнӗвӗсем сахал кӑсӑклантарнӑ, анчах чиркӳ-миссионер службине ним вырӑнне хуманшӑн пӑшӑрханнӑ. Иркутск кӗпӗрнаттӑрӗ 1814 ҫултах Иакинфа срок пӗтиччен каялла тавӑрма сӗннӗ, 1816 ҫулта Кяхта таможнин пуҫлӑхне П. Ф. Голяховские Китай чиновникӗсенчен мисси пайташӗсемпе унӑн архимандричӗн ӗҫ-хӗлне тӗпчесе пӗлме хушнӑ. 1817 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 17-мӗшӗнчи донесенире Китай ҫыннисем Иакинф ӗҫӗ-хӗлне начар хакланине пӗлтернӗ. Кӗпӗрне ертӳлӗхӗ отчета Ҫӗпӗр генерал-кӗпӗрнаттӑрне — ун чухне вӑл М. М. Сперанский пулнӑ — ярса панӑ, кун хыҫҫӑн донесенисем Петербурга ҫитнӗ. Вуннӑмӗш мисси пуҫлӑхне тӗн званине илнӗ ахаль ҫынна лартма йышӑннӑ: Китайра 15 ҫул пурӑннӑ Павел Иванович Каменские (Пётр архимандрит) суйланӑ.

Вуннӑмӗш мисси ҫурла уйӑхӗн 31-мӗшӗнче Кяхтӑран тухса 1820 ҫулхи раштавӑн 1-мӗшӗнче Пекина ҫитнӗ. Иакинф вӗсене чаплӑ кӗте илнӗ. Икӗ миссин пӗрлехи ӗҫӗ 5 уйӑха тӑсӑлнӑ. Пётр архимандрит чиркӳ ҫурчӗсемпе мӑнастир хуҫалӑхӗ юхӑннинчен, миссионер ӗҫӗ чарӑнса ларнинчен тӗлӗннӗ. Пачах тепӗр май, ӑслӑлӑх кӑтартӑвӗсем питӗ пысӑк пулнӑ. Иакинф Пекинран 15 тӗве ҫине тинӗ, пӗтӗмпе 400 пӑта яхӑн (6,5 т) тайнӑ библиотека илсе кайнӑ. Унӑн пӗр транспортировки Раҫҫей чиккине ҫити 750 тенке кайса ларнӑ.

Иакинф ертсе пынӑ Тӑххӑрмӗш мисси пайташӗсем Пекинран 1821 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 15-мӗшӗнче тухса кайнӑ. Ҫулла Гоби пуш хирӗ урлӑ каҫасси питӗ йывӑр пулнӑ, вӑл ҫӗртмен 14-мӗшӗнчен пуҫласа утӑн 10-мӗшӗччен пынӑ. 1821 ҫулхи ҫурлан 1-мӗшӗнче, ҫул ҫинче 76 кун ирттернӗ хыҫҫӑн, мисси Кяхтӑна ҫитнӗ. Унта пӗр уйӑха яхӑн тытӑнса тӑнӑ, мӗншӗн тесен Петербург ертӳлӗхӗ малалла кайма ирӗк паман. Укҫа-тенкӗ енчен япӑх пулнӑ: Иакинф Кяхта таможнин директорӗнчен 2000 тенкӗ кивҫен илнӗ, Иркутскран тепӗр 1500 тенкӗ ярса янӑ. Миссионерсем кӗркуннене Иркутскра ирттернӗ, унта Иакинф влаҫ представителӗсемпе хутшӑнма ытлашши тӑрӑшман. Тӗпрен илсен, унта вӑл ӑслӑлӑх ӗҫӗпе аппаланнӑ, купсасемпе кӗнекесемпе алҫырӑвӗсене Петербурга илсе килесси пирки калаҫса татӑлнӑ. Иркутскран Петербурга ҫитни пирки документлӑ свидетельствӑсем упранса юлман. Хӑш-пӗр автор (П. Г. Григорьев) ҫирӗплетнӗ тӑрӑх, Иакинф Хусана кӑна кӗрсе тухман, вӑл тӑван ялне те ҫитнӗ, унта темиҫе кун пурӑннӑ. 1822 ҫулхи кӑрлачӑн 17-мӗшӗнче миссионерсем Петербурга ҫитнӗ, вӗсене Александр Невский лаврин келйисене вырнаҫтарнӑ.

Суд тата ссылка

Иакинф Петербурга таврӑннӑ тӗле унӑн тахҫанхи хӳтӗлевҫи Амвросий митрополит вилнӗ ӗнтӗ, Синодри ҫӗнӗ ҫын — Аракчеевӑн ставленникӗ Серафим (Глаголевский) митрополит — 1822 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче «иртӗхнӗ тата аскӑнла хӑтланнӑ» тесе ахимандрит тата Тӑххӑрмӗш мисси пайташӗсем тӗлӗшпе суд ӗҫне пуҫарнӑ. Ӗҫе Ҫӗпӗр генерал-кӗпӗрнаттӑрӗ И. Б. Пестель, Иркутск кӗпӗрнаттӑрӗ Н. И. Трескин тата Вуннӑмӗш мисси архимандричӗ Пётр (Каменский) донесенийӗсене тӗпе хурса пуҫарнӑ. Император хушнипе ӗҫе Петербургри тӗн консисторине пӑхса тухма панӑ, вӑл вунӑ пунктпа айӑпланине пӑхса тухнӑ хыҫҫӑн Иакинфа «хӑйӗн санӗпе кӑна килӗшсе тӑракан ӗҫсемпе аппаланма», «мӑнастир пурнӑҫӗн пӗтӗм уставне сӑмахсӑрах пурнӑҫлама» Троица-Сергиев пушхирне пӗр ҫуллӑха яма йышӑннӑ. 1823 ҫулхи нарӑсӑн 19-мӗшӗнче Синод приговор ытла ҫемҫе, «вӗрентме юрӑхсӑр» тесе ӑна пӑрахӑҫланӑ. Иакинфа архимандрит тата священник санӗсӗр хӑварса, анчах тӗн званийӗнчен кӑлармасӑр Соловки мӑнастирне ӗмӗрлӗхех ссылкӑна яма йышӑннӑ. Миссин ытти пайташӗсем шар курнӑ — Серафим иеромонаха 4 ҫуллӑха Валаам мӑнастирне, Аркадий иеромонаха Введени-Остров мӑнастирне пӗр ҫуллӑха янӑ. Мисси студенчӗсем Зимайловпа Сипаков шар курман, мӗншӗн тесен вӗсене Ази департаментне китай тата маньчжур чӗлхисен куҫаруҫисем пек кӗртнӗ.

1823 ҫулхи ҫурлан 23-мӗшӗнче Синод указне тӳрлетӳсем кӗртсе I Александр ҫирӗплетнӗ: Иакинфа Соловки вырӑнне Валаама ӑсатнӑ. Ҫурлан 24-мӗшӗнче архимандрит пулнӑскере указпа паллаштарнӑ, текех иеромонах тата архимандрит пулмастӑп, священник ӗҫне тумастӑп, пил памастӑп тесе унран расписка илнӗ. Ӑна ҫав кунах консистори хуралҫипе Петербургран ссылкӑна ӑсатнӑ.

Следстви пынӑ вӑхӑтра Иакинф, килти арестра пулсан та, ӑслӑлӑх ӗҫне малалла тӑсма пултарнӑ, «Ҫӗпӗр хыпарҫи» журналта автор ятне кӑтартмасӑр Китай ҫинчен темиҫе статья пичетлесе кӑларнӑ. Ҫав тапхӑртах вӑл П. Л. Шиллингпа (вӑл Иакинф тусӗ тата хӳтӗлевҫи пулса тӑнӑ), Зинаида Волконская княгиньӑпа паллашнӑ. Библиотекӑпа архивӑн пысӑк пайне М. Д. Сипакова упрама панӑ.

Ссылкӑри малтанхи ҫул Иакинфшӑн, ҫула тухас умӗн хӑйӗн «История Тибета и Тангута» алҫырӑвне Кушелёв графа 1000 тенкӗпе сутнӑ пулсан та, укҫа-тенкӗ енчен йывӑр килнӗ. Мӑнастир влаҫӗ манах пурнӑҫне ҫирӗп сӑнаса тӑнӑ, анчах та вӑл ҫивӗч хирӗҫӳсенчен пӑрӑнма тӑрӑшнӑ, ҫавӑнпа Валаам мӑнастирӗн манахӗсен 1823—1825 ҫулсенчи ведомоҫӗсенче «Тыткаларӑшӗ» графара пӗр улшӑнмасӑр «питӗ аван» е «ретлӗ ҫын» тесе ҫырнӑ. 1824 ҫулхи юпан 21-мӗшӗнче Синод ертӳлӗхӗ Иакинфа миссионерла ӗҫшӗн 4100 тенкӗ тӳлеме йышӑннӑ. Мӑнастир игуменне Иоанафана ссылкӑна янӑскере 100 тенкӗ пама, ытти укҫана «ӑна тӗрлӗ вак-тӗвек япаласем илсе пама, кӗнеке туянма» тесе процентсем тӳлемелле банка хума хушнӑ. Синод питӗ хытӑ ыйтнӑ пулсан та Иоанафан архимандрит питӗ ырӑ кӑмӑллӑ ҫын пулнӑ, ҫапла Иакинф мӑнастир уставӗн йӗркисене пачах пурнӑҫламасӑр та пултарнӑ; Е. Ф. Тимковский палӑртнӑ тӑрӑх, тӗн миссийӗн пуҫлӑхӗ пулнӑскер чиркӳ кӗллисене те ҫӳремен, игумена хӑйне те «ҫак ҫылӑх хӑйӗн ҫинче ҫичӗ ҫул ытла пулман» тесе каланӑ.

Ссылкӑн малтанхи кунӗсенче (1824 ҫулхи кӑрлачӑн 23-мӗшӗнче) Иакинф тӗп хулана темле «унӑн шӑпине лайӑх витӗм кӳме пултаракан пысӑк ҫынна» пама ҫыру янӑ. Ахӑртнех, ҫавӑнпа «Румянцев кружокӗн» пайташӗсем унпа интересленме пуҫланӑ. Коммерци министрӗ (1802—1811 ҫулсенче), кайран Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерствин управляющийӗ (1807 ҫулхи ҫурла уйӑхӗн 30-мӗшӗнчен пуҫласа), унтан ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министрӗ (канцлер званийӗнче) пулнӑ Н. П. Румянцев граф Иакинфа Пекина ӑсатассипе тӳрремӗн ҫыхӑннӑ. Отставкӑна тухнӑ хыҫҫӑн вӑл 1814 ҫулта кружок йӗркеленӗ, унта паллӑ ӑсчахсем кӗнӗ: Х. Д. Френ востоковед академик, Ф. И. Круг историк академик, О. И. Сенковский профессор востоковед, Я. И. Шмидт тибетолог тата монголовед, пӗрремӗш вырӑс индологӗ Г. С. Лебедев тата ыттисем. Ази департаменчӗ ҫумӗнчи тухӑҫ чӗлхисен вӗренӳ уйрӑмӗн пуҫлӑхӗ Ф. П. Аделунг та, Иакинфпа пӗрле Пекинран килнӗ Е. Ф. Тимковский те кружок пайташӗ пулнӑ.

Иакинфпа тӗл пулассине А. М. Шёгрен урлӑ йӗркеленӗ, мӗншӗн тесен унӑн лингвистика экспедицийӗсен маршручӗсем Валаам мӑнастирӗ ҫывӑхӗнчен иртнӗ. Н. П. Румянцев ссылкӑна янӑ китаеведран унӑн алҫырӑвӗсен шӑпи ҫинчен тата вӗсене Румянцев библиотеки валли туянма май пурри пирки ыйтса пӗлме хушнӑ. Тӗл пуличченех Шёгрен мӑнастире ҫыру янӑ, ӑна Иакинф Китайра хӑй мӗн-мӗн туни ҫинчен кӗске отчет туса хуравланӑ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

Милостивый государь мой Андрей Михайлович! Много благодарю Вас за письмо из Сердоболя. <…> Вот мои переводы:

1. Летопись Китайской империи, называемая Цзы-чжи тхун-цзянь ган-му, в 8 томах;
2. История династии Мин, в одной книге;
3. География Китайской империи, заключающая землеописание Китая, Кореи, Маньчжурии, Монголии, Цзюньгарии, Вост. Туркестана, Хухунора и Тибета. 2 тома с большою картою на российском языке;
4. История первых четырёх ханов из дома Чингис-ханова, в одной книге;
5. Сышу или Четырекнижие с пространным толкованием, в двух томах;
6. Описание Тибета и Тангута, в одной книге;
7. Описание Тибета в настоящем состоянии, в одной книге;
8. Описание монголов за два века до Р. Х., в одной книге;
9. Описание Цзюнгарии и Восточного Туркестана Малой Бухарии за 150 лет до Р. Х., в одной книге;
10. Описание сих же земель в настоящем состоянии, в одной книжке; Описание Пекина, с большим планом;
11. Описание монголов до Р. Х., в одной книжке;
12. Трактат о прививке оспы, в одной кн.;
13. Китайская судебная медицина, в одной кн.;
14. Система мироздания, в одной книжке;
15. Об укреплении Жёлтой реки, в одной книжке;
16. Монгольское уложение, в одной книжке;
17. Китайский словарь, переведённый на российский язык, в 6 томах.

Нужным считаю присовокупить, что большая часть сих переводов вчерне. По возвращении в Отечество я не имел ещё времени, ни способов к окончательному изготовлению оных не было. Впрочем, не теряю надежды, быть некогда полезным Отечеству через свои труды. <…> Остаюсь Вашим покорнейшим и усерднейшим слугою монах Иакинф. Ноября 10, 1824, Валаам

Манӑн ырӑ кӑмӑллӑ государь Андрей Михайлович! Сердобольтен янӑ ҫырушӑн сире нумай хут тав тӑватӑп. <…> Акӑ манӑн куҫарусем:

1. Китай империйӗн летопиҫӗ, Цзы-чжи тхун-цзянь ган-му ятлӑскер, 8 томлӑ;
2. Мин династийӗн кун-ҫулӗ, пӗр кӗнекере;
3. Китай империйӗн географийӗ, унта Китай, Корей, Маньчжури, Монголи, Цзюньгари, Тухӑҫ Туркестан, Хухунор тата Тибет ҫӗр ҫӗрӗсем ҫинчен ҫырнисем кӗреҫҫӗ. Раҫҫей чӗлхипе ҫырнӑ пысӑк карттӑллӑ 2 том;
4. Чингисхан килӗнчи малтанхи тӑватӑ хан кун-ҫулӗ, пӗр кӗнекере;
5. Сышу е Четырекнижи тӗплӗн каласа панинче, икӗ томпа;
6. Тибетпа Тангут ҫинчен ҫырса кӑтартни, пӗр кӗнекере;
7. Хальхи Тибет ҫинчен ҫырса кӑтартни, пӗр кӗнекере;
8. Монголсем пирки Христос ҫураличченхи икӗ ӗмӗр маларах ҫырса кӑтартни, пӗр кӗнекере;
9. Кӗҫӗн Бухарири Цзюнгари тата Тухӑҫ Туркестан пирки Христос ҫураличчен 150 ҫул маларах ҫырса кӑтартни, пӗр кӗнекере;
10. Ҫав ҫӗрсем пиркиех хальхи вӑхӑтрине ҫырса кӑтартни, пӗр кӗнекере; Пекин пирки ҫырса кӑтартни, пысӑк планпа;
11. Монголсем пирки Христос ҫураличчен ҫырса кӑтартни, пӗр кӗнекере;
12. Шатра прививки пирки трактат, пӗр кӗн.;
13. Китай суд медицини, пӗр кӗн.;
14. Тӗнче тытӑмӗ, пӗр кӗнекере;
15. Сарӑ юхан шыва ҫирӗплетени ҫинчен, пӗр кӗнекере;
16. Монгол пуххи, пӗр кӗнекере;
17. Раҫҫей чӗлхи ҫине куҫарнӑ Китай словарӗ, 6 томпа.

Ҫакна палӑртмалла тесе шутлатӑп: ҫак куҫарусен пысӑк пайӗ малтанлӑха тунисем кӑна. Тӑван ҫӗршыва таврӑнсан вӗсене хатӗрлесе ҫитерме манӑн вӑхӑт та, майсем те пулман-ха. Тепӗр тесен, хӑҫан та пулин хамӑн ӗҫсемпе Тӑван ҫӗршывшӑн усӑллӑ пуласса шанчӑка ҫухатмастӑп. Сире пӑхӑнакан, шанчӑклӑ тарҫӑ пулса юлакан Иакинф манах. Чӳк, 10, 1824, Валаам.

Ахӑртнех, Иакинфӑн ҫак ҫырӑвӗ 1825 ҫулта Ф. П. Аделунгпа Я. И. Шмидт Петербургри «Journal de S.-Petersbourge» (француз чӗлхипе) хаҫатра пичетленӗ статья валли никӗс пулса тӑнӑ. Унта алҫырусен списокне ҫав йӗркепех ҫырнӑ. Хаҫат Раҫҫей тата ют ҫӗршыв общественноҫне илӗртнӗ, ҫавна май Шёгрен мӑнастирте патша хаярӗ ӳкнӗ китаеведпа курнӑҫма пултарнӑ. Анчах Румянцев граф 1826 ҫулхи кӑрлачӑн 3-мӗшӗнче вилнӗ хыҫҫӑн йӑлтах чарӑнса ларнӑ. 1825 ҫулта «Ҫурҫӗр архивě» журнал Иакинфӑн 1816 ҫулта Китайра пулнӑ акӑлчан посольствине халалланӑ статйине пичетлесе кӑларнӑ, унта ҫак сӑлтавпа Китай правительстви кӑларнӑ 11 указӑн куҫарӑвӗ кӗнӗ. Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министрӗ К. В. Нессельрод граф Иакинфа специалист пек хаклама тытӑннӑ, вӑл ҫӗнӗ императора I Николая архимандрит пулнӑскере Ази департаменчӗ шутне кӗртме ыйтнӑ. Ҫак ӗҫе ҫавӑн пекех П. Л. Шиллингпа Е. Ф. Тимковский хутшӑнма пултарнӑ. Сӑваплӑ Синодӑн обер-прокурорӗ П. С. Мещерский 1826 ҫулхи юпан 20-мӗшӗнче патша императорӗ Иакинфа Александр Невский лаврине куҫарма хушнине пӗлтернӗ, юпан 26-мӗшӗнче кун пек хушӑва Петербургри тӗн консисторийӗ те кӑларнӑ. Иакинфӑн ссылки виҫӗ ҫул та икӗ уйӑха тӑсӑлнӑ: 1823 ҫулхи ҫурлан 25-мӗшӗнчен пуҫласа 1826 ҫулхи чӳкӗн 1-мӗшӗччен.

1826—1829 ҫулсенчи ӗҫӗ-хӗлӗ

Ирӗке тухсан Иакинф Александр Невский лаврӗн манахӗ пулса юлнӑ, анчах Ази департаменчӗ шутне кӗнӗ Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерствинчен пурӑнма укҫа илсе тӑнӑ . Императорӑн 1827 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 13-мӗшӗнчи указӗпе Иакинфа ҫулталӑкне 1200 тенкӗ тӳлеме йышӑннӑ, кунсӑр пуҫне тӑлмач ӗҫӗпе ӗҫлеме кирлӗ ҫыру хатӗрӗсем валли тепӗр 300 тенкӗ уйӑрнӑ. Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерстви хавхалантарас тесе хӑш чухне ӑна преми панӑ, унӑн виҫи самаях пысӑк пулнӑ: 1829 ҫулта вӑл 1500 тенкӗ илнӗ, 1838 ҫулта вара — 4000. Бичурин хӑй ҫырнӑ тӑрӑх, унран манах санне илес ыйтӑва 1826 ҫултах, ӑна унӑн пуҫлӑхӗ, ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерӗ К. В. Нессельроде (вӑл ӑсчах-манаха ирӗке кӑларас ҫӗре хастар хутшӑннӑ) пуҫарнипе Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерствине ӗҫе илнӗ чухнех, сӳтсе явнӑ (Н. Я. Бичурин К. В. Нессельроде патне ҫырнӑ ҫыру, Кяхта, 1830 ҫулхи авӑнӑн 13-мӗшӗ).

«Тибет пирки ҫырнин» хуплашки тепӗр енче А. С. Пушкин валли ҫырни. 1828 ҫулхи акан 26-мӗшӗ

Манах пулсан та Иакинф ахаль пурнӑҫпа пурӑннӑ, Ази департаменчӗ, Ӑслӑлӑхсен академийӗ, Халӑх библиотеки, журналсен редакцийӗсен ҫумӗнче йӗркеленнӗ салонсемпе кружоксене ҫӳренӗ. Унӑн пӗлӗшӗсен хушшинче А. С. Пушкин, А. А. Краевский, В. Ф. Одоевский, И. А. Крылов, И. И. Панаев, А. В. Никитенко тата ытти нумай литератор пулнӑ. Службӑра вӑл сайра хутра ҫеҫ курӑнкаланӑ, яланхи пекех Лаврӑра хӑйӗн келйинче ӗҫленӗ, ҫулла Выборг енӗнче дача тара илнӗ, 1840-мӗш ҫулсенче вара Муринӑри тӑванӗсен именине кайнӑ. Н. С. Моллер ҫырса хӑварнисем тӑрӑх, Иакинфӑн келйи собор ҫывӑхӗнче вырнаҫнӑ, унта икӗ пӳлӗм пулнӑ. Пӗринче, ҫурмалла пӳлнӗскерте, кухня (унта тара тытнӑ лакей пурӑннӑ) тата хӑна пӳлӗмӗ вырнаҫнӑ. Ииккӗмӗшӗнче пӳлӗм, ҫывӑрмалли пӳлӗм пулнӑ, унтах Китай библиотеки упраннӑ.

Иакинфӑн пултарулӑхӗ чи ҫӳле ҫӗкленнӗ вӑхӑт — 1827—1834 ҫулсем, ун чухне вӑл тӗпчев программине туллин пурнӑҫласа 10 монографи кӑларӑмӗ пичетлесе кӑларнӑ. Ун пирки вӑл 1842 ҫулта ҫапла ҫырнӑ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

…Цель всех, досель изданных мною разных переводов и сочинений, в том состояла, чтобы предварительно сообщить некоторые сведения о тех странах, через которые лежат пути, ведущие во внутренность Китая. Порядок требовал прежде осмотреть Тибет, Тюркистан и Монголию, то есть те страны, которые издавна находятся в тесных связях с Китаем и через которые самый Китай имеет связи с Индией, Средней Азией и Россией. Надлежало прежде обозреть географическое положение и политическое состояние помянутых стран, и отсюда вывести политические виды Китая на оные.

…Эпӗ кӑларнӑ тӗрлӗ куҫарусемпе сочиненисен тӗллевӗ — Китая илсе ҫитерекен ҫулсем ҫинче тӗл пулакан ҫӗршывсем пирки малталӑха хӑш-пӗр сведение пӗлтересси. Йӗрке чи малтан Тибет, Тюркистан тата Монголи таврашне, урӑхла каласан, ӗлӗкренпех Китайпа тачӑ ҫыхӑнура тӑракан, вӗсем урлӑ Китай Индипе, Вӑтам Азипе тата Раҫҫейпе ҫыхӑну тытакан ҫӗршывсене, пӑхса тухма хушнӑ. Малтан асӑннӑ ҫӗршывсен географиллӗ лару-тӑрӑвне, политикӑлла тӑрӑмне тишкерме тивнӗ, ҫакӑнтан Китайӑн политикӑлла курӑмӗсене кӑлармалла пулнӑ.

— Бичурин Н. Я. Китай империйӗн статистикӑллӑ сӑнлавӗ. 2-мӗш издани. Тухӑҫ Ҫурчӗ, 2002. — С. 31.

Ирӗке тухсан Иакинф ҫутта кӑларнӑ пӗрремӗш публикаци «Вирст г. Крузенштерна Китай тӗлӗшпе сӗннӗ ыйтусен хуравӗсем» пулнӑ, ӑна 1827 ҫулта «Ҫурҫӗр архивӗсӗнче» пичетленӗ, ҫавӑн чухнех уйрӑм брошюрӑпа тухнӑ. Пӗрремӗш вырӑс тавра курӑм экспедицине каяс умӗн унӑн пуҫлӑхне И. Ф. Крузенштерна Китайӑн социаллӑ тата экономика аталанӑвӗ пирки 27 пункт кӗртнӗ анлӑ тематика ыйтӑвне панӑ. Энциклопеди пӗлӗвӗпе пуян Иакинф кӗске, ҫав вӑхӑтрах ытти тӗнчешӗн хупӑ ҫӗршывӑн уҫӑмлӑ характеристикине панӑ.

«Тибет пирки ҫырнинче» пичетленнӗ Лхаса планӗ. 1828 ҫул

1828 ҫулта Иакинф Пекинра хатӗрленӗ, Валаамра ссылкӑра пулнӑ вӑхӑтра пичете хатӗрленӗ темиҫе монографие ҫутта кӑларнӑ. Пӗрремӗшӗ «Тибета хальхи унӑн тӑрӑмӗнче ҫырса кӑтартни» пулнӑ, унӑн никӗсӗнче Вэйцзан туши (китай 衛藏圖識) Китай сочиненийӗн куҫарӑвӗ пулнӑ — 1786 ҫулта служба ӗҫӗсемпе Тибета кайнӑ чиновниксен ҫырӑвӗсен кӑларӑмӗсем. Ҫак кӗске ҫырусене Иакинф тепӗр хут ҫырса Пекина килнӗ тибетсенчен е ҫӗнӗ Китай ҫӑлкуҫӗсенчен илнӗ хӑш-пӗр сведение хушнӑ. «Тибет пирки ҫырни» З. Волконская княгиньӑна халалласа тухнӑ — вӑл пичетлеме пулӑшнӑ. Мӗншӗн тесен цензура 1826 ҫулхи акан 29-мӗшӗнче, автор Валаамра пулнӑ чухне, ирӗк панӑ. Тӗпчевҫӗсен шухӑшӗпе, алҫырӑвне Петербурга ӑнӑҫлӑ парса янӑ, княгиня вара кирлӗ укҫа-тенке панӑ.

Иакинфӑн пӗрремӗш кӗнеки Раҫҫейри вӗреннӗ халӑха тӳрех кӑсӑклантарнӑ, мӗншӗн тесен унӑн рецензийӗсене мӗн пур паллӑ журнал пичетленӗ: «Московский вестник», «Сын Отечества», «Московский телеграф». О. Сенковский «Северная пчела» хаҫатра кӗнекене мухтаса отзыв ҫырнӑ: асӑннӑ ӗҫ вырӑс литературине чыс кӳнине, анчах та ҫавӑн пекех «пӗтӗмӗшле Европа сӑмахлӑхӗ» те пулнине палӑртнӑ. Ют ҫӗршывра чи малтан вӑл вӑхӑтра паллӑ тухӑҫ тӗпчевҫи-универсал пулнӑ Ю. Клапрот сасӑ панӑ, унпа Иакинф 1807 ҫулта Иркутскра паллашнӑ. Клапрот 1829 ҫулта «Тибет ҫинчен ҫырнине» французла куҫарнӑ.

А. С. Пушкина парнелесе ҫырнӑ «Троеслови» хуплашки

Ҫав 1828 ҫулах «Монголи пирки ҫырнисем» икӗ томпа тухнӑ, унта картта тата этнографи ӳкерчӗкӗсен тӗслӗ альбомӗ кӗнӗ. Иакинф кун кӗнекисене Китай ҫӑлкуҫӗсем тӑрӑх тӗрӗслесе пичете хатӗрлессипе Валаамра ӗҫленӗ, ҫакна А. М. Шёгрен палӑртнӑ. Алҫырӑвне ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министрне К. В. Нессельродене кӑтартнӑ, вӑл ӑна пысӑк хак панӑ; вӑл ҫак кӗнекене хысна шучӗпе кӑларасси пирки правительствӑпа калаҫнӑ. 1828 ҫулхи пуш уйӑхӗн 10-мӗшӗнче Иакинфа 900 тенкӗ субсиди уйӑрса панӑ, юпа уйӑхӗнче икӗ томлӑ кӗнеке Карл Край типографийӗнче кун ҫути курнӑ. Ҫак кӗнекере Иакинф монголсем халӑх пек пулса кайнӑ ыйтӑва пӗрремӗш хут хускатнӑ, Клапротпа тавлашса этнос мӗнле пулса кайнине этноним мӗнле пулса кайнипе пӗрпеклетмелле мар тенӗ. Унӑн шухӑшӗпе, монголсем сахалтан та пирӗн эрӑчченхи XXV ӗмӗртен пуҫласа пӗр ятлӑ ҫӗршывӑн автохтонлӑ халӑхӗ шутланать, анчах та истори тӑршшӗпе ятне улӑштарнӑ. Ҫапла вара сюнну, сяньби, татани, кидани, уйгурсем тата ыттисем — пӗр халӑхах. Ҫак теорие Иакинф пурнӑҫӗ тӑршшӗпех тытса пынӑ, ӑна хӑйӗн мӗн пур этнографиллӗ тата историллӗ ӗҫӗсенче тенӗ пек ҫирӗплетнӗ.

«Монголи пирки ҫырнисен» хастар пропагандисчӗ Ази департаменчӗ пулса тӑнӑ. Унӑн пуҫлӑхӗ К. К. Родофиникин асӑннӑ сочиненин 26 экземплярне Халӑх ҫутӗҫ министерствине ваккӑн сутмалли 15 тенкӗ вырӑнне 10 тенкӗпе панӑ. Министерство пуҫлӑхӗ К. А. Ливен хушӑвӗпе вӗренӳ округӗсен попечителӗсене асӑннӑ кӑларӑма вӗренӳ заведенийӗсенчи библиотекӑсем валли туянма сӗннӗ. Вӗреннӗ общественноҫ та кӗнекене тимлӗх уйӑрнӑ. Сӑмахран, «Северные цветы» альманахӑн ӗҫченӗ О. М. Сомов питӗ лайӑх рецензи пичетлесе кӑларнӑ.

1828 ҫулхи раштавӑн 17-мӗшӗнче Иакинфа Ӑслӑлӑхсен академийӗн литература тата аваллӑх енӗпе ӗҫлекен пайташ-корреспондентне суйланӑ. Унпа пӗр вӑхӑтрах П. Л. Шиллинга тата О. И. Сенковские суйланӑ. 1829 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче Халӑх библиотекин директорӗ А. Н. Оленин кӗнекесене китай тата маньчжур чӗлхисемпе суйласа илес тӗллевпе Иакинфа хисеплӗ библиотекарьсен йышне кӗртме, султалӑкне 600 е 700 тенкӗ шалу пама ыйтса халӑх ҫутӗҫӗн министрӗ патне ходатайство ҫырнӑ.

1829 ҫулта Иакинф тӑватӑ пысӑк сочинени пичетлесе кӑларнӑ. «Чжуньгарие тата Тухӑҫ Туркестана сӑнлани» ятлине цензура 1828 ҫулхи акан 20-мӗшӗнчех пичетлеме ирӗк панӑ, анчах та Ӑслӑлӑхсен академийӗ ӑна пӗр ҫултан кӑларнӑ. Хальхи вӑхӑтри ҫынсене ку сочиненире Раҫҫей ҫинчен ҫырнӑ Китай сведенийӗсем илӗртнӗ. Халӑх ҫутӗҫ министерстви ҫак кӗнекене гимнази тата университет библиотекисенче йӳнӗ хакпа сарма сӗннӗ — экземпляршӑн 5 тенкӗ. Хусанти вӗренӳ округӗ Иакинф ӗҫӗн 10 экземплярне туяннӑ, ҫав шутра Шупашкар тата Ҫӗрпӳ уесӗсен училищисем валли те.

Пӗр вӑхӑтрах 1788 ҫулхи Китай ҫул пуҫне тӗпе хурса тата Иакинфӑн харпӑр сӑнавӗсемпе ҫырнӑ «Пекина сӑнлани» пичетленсе тухнӑ. Кӗнекере тӗплӗ карттӑ пулнӑ, ӑна хӑй вӑхӑтӗнче архимандрит ҫулталӑк хатӗрленӗ. Иакинф хӑйӗн тӗпчев программине малалла тӑсса ҫавӑн пекех «Чингисхан йӑхӗнчи пӗрремӗш тӑватӑ хан историне» кӑларнӑ, ӑна «Юань ши» тата «Тун цзянь ган му» историсенчи куҫарусене тӗпе хурса хатӗрленӗ. Халӑх ҫутӗҫ министерстви ҫак кӗнекесене те, икӗ сочинение, 23 тенкӗ те 50 пуспа сарма сӗннӗ.

Юлашкинчен, 1829 ҫулта Иакинф Сань цзы цзина (китай 三字經) — «Виҫӗ иероглиф канонӗ» — литографи кӑларӑмне пичетлесе кӑларнӑ. Вӑл — Сун ӗмӗрӗнчи Ван Инлин ӑсчах хатӗрленӗ вӗренӳ кӗнеки ((китай 王應麟, 1223—1296). Кивӗ Китайӑн вӗрентӳ системинче ку текстпа Конфуцин этикӑпа политика вӗрентӗвӗн малтанхи пособийӗ пек усӑ курнӑ. Иакинф ҫак текста кӗскетсе илемлӗ куҫарса «Троеслови» ят панӑ. Кӑларӑма «Московский телеграф», «Северная пчела» тата «Атеней» журналсен, ҫавӑн пекех «Литературная газета» рецензенчӗсем асӑрханӑ. Кӗнеке кун ҫути курнӑ хыҫҫӑнах Иакинф унӑн экземплярне А. С. Пушкина парнеленӗ.

1829 ҫулта Иакинф Ю. И. Венелинпа паллашнӑ, вӑл унӑн «Авалхи тата хальхи пӑлхарсем» кӗнекипе рецензи ҫырнӑ, ӑна «Литература хаҫатӗнче» пичетлесе кӑларнӑ. Отзывра синолог тӗрлӗ халӑхӑн этнос историне пӗрлӗхлӗ методологие тӗпе хурса хатӗрлеме чӗнсе калани те палӑрать. Кунтах этнос тӑванлӑхне уйрӑм сӑмахсемпе ятсем ӑнсӑртран пӗр килнине тӗпе хурса ҫеҫ йӗркелеме пултарайманнине ӗненмелле кӑтартнӑ. П. Л. Шиллинг пулӑшнипе 1829 ҫулхи ака—ҫу уйӑхӗсенче Иакинф А. Гумбольдтпа паллашнӑ. Гумбольдт Иакинф ӗҫӗсене Франци синологне С. Жюльена сӗннӗ.

Тӗп кӗнекисемпе статйисене французла куҫарнине пула Иакинф 1831 ҫулхи пуш уйӑхӗн 7-мӗшӗнче Парижри Ази пӗрлӗхӗн хисеплӗ ют ҫӗршыв пайташне суйланнӑ.

Байкал леш енне ҫул ҫӳренисем

1830—1832 ҫулсенчи экспедици

1830 ҫулта П. Л. Шиллинг Раҫҫей-Китай чикки патӗнчи халӑх мӗнле пурӑннине тата суту-илӳ епле пынине тишкерме Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерствин экспедицине ертсе пынӑ. Унсӑр пуҫне Тухӑҫ Ҫӗпӗрти ламаистсен духовенствин лару-тӑрӑвне тӗпчеме тата унпа политика тӗллевӗсемпе усӑ курма устав хатӗрлеме палӑртнӑ — «буддизмӑн ют ҫӗршыв центрӗсемпе» ҫыхӑну тытма. Иакинфа экспедици йышне ӑслӑлӑх эксперчӗ пек кӗртнӗ. А. С. Пушкин хутшӑнасса та шаннӑ, анчах ӑна император ирӗк паман; ӗҫлӗ производствӑшӑн командӑра поэтӑн тусӗ В. Д. Соломирский литератор яваплӑ пулнӑ. Синод ертӳлӗхӗ хирӗҫҫине пула синолог Ҫӗпӗре каясси те чылай вӑхӑт татӑлман ыйту пулнӑ, 1830 ҫулхи нарӑсӑн 19-мӗшӗнче кӑна Иакинф Петербургран кайнӑ. Вӑл Ази департаментне ҫырнӑ служба ҫырӑвӗнчен занятисен программи питӗ нумай енлӗ пулни паллӑ. Вӗсен йышне китай чӗлхин грамматикине тума Кяхтӑра китайсемпе калаҫнине, китай-вырӑс словарьне ключпа ҫырса илнине, Китай империне сӑнлама ҫӗнӗ литература илнине, вырӑс-китай чикки мӗнле лару-тӑрура пулнине вырӑс тата китай карттисем тӑрӑх тӗрӗсленине кӗртнӗ. Ҫул ҫинчи сӑнавсене синолог кун кӗнекине ҫырса пынӑ, хӑйӗн шухӑшӗпе чи кӑсӑклӑ материалсене вара «Литература хаҫатне» тата «Мускав телеграфне» оперативлӑ пичетлеме ярса панӑ.

Иркутскра Иакинф монгол чӗлхине пӗлекен А. В. Игумновпа каллех хутшӑнма пуҫланӑ, Шиллинг барон унӑн монгол кӗнекисемпе алҫырӑвӗсен пуян пуххине туяннӑ. Унтах синолог икӗ паллӑ востоковедпа — Хусан университечӗн сотрудникӗсемпе О. М. Ковалевскипе тата А. В. Поповпа — тӗл пулнӑ. Ковалевский ун чухне хӑйне Китая каякан Вунпӗрмӗш тӗн миссине ҫыруҫӑ вырӑнне кӗрттерсе Пекина кайма пултарнӑ, унта 8 уйӑха яхӑн пурӑннӑ. Иакинф ӑна Китай реалисенче консультаци панӑ. Ковалевский кайсан (1830 ҫулхи ҫурлан 30-мӗшӗ) Шиллингпа Иакинф хӑйсен программине пурнӑҫлама тытӑннӑ.

Кяхтӑра Иакинф 18 уйӑх пурӑннӑ, анчах та хӑйӗн ӑслӑлӑх ӗҫӗсем ҫинчен ҫак тапхӑрта питӗ сахал ҫырнӑ. Экспедици пуҫлӑхӗ П. Л. Шиллинг Ази департаментне ҫырнӑ донесенисенче нумайрах информаци пур. Вӑл пӗлтернӗ тӑрӑх, Иакинф Кяхтӑра Тибет историне тӗппипех вӗҫленӗ, «монгол алфавичӗпе вырнаҫнӑ» Саньхэ бяньлянь (китай 三合便覽) китай-монгол-маньчжур словарьне куҫарнӑ . Виҫӗ чӗлхеллӗ словарӗн алҫырӑвӗн шӑпи уҫӑмлах мар, Н. П. Шастина шутланӑ тӑрӑх, Иакинф словаре монгол чӗлхине вӗренмелли пособи пек экспедицие хутшӑннӑ бурят Ринчин Ванчиков пулӑшнипе хатӗрленӗ. 1849 ҫулта словаре Хусанти тӗн академийӗн ытти алҫырӑвӗпе пӗрле панӑ, анчах халӗ Хусан тата Питӗр архивӗсенче ҫук.

«Истории Тибета и Хухунора с 2282 года до Р. Х. по 1227 год по Р. Х. с картою на разные периоды сей истории» алҫырӑвне Шиллинг Ӑслӑлӑхсен академине пичетлеме ярса панӑ. Ӑслӑлӑхсен академийӗ ырланӑ тата П. Н. Фусс пичете алӑ пуснӑ хыҫҫӑн ӑна 1833 ҫулта академи типографийӗ пичетлесе кӑларнӑ. Ку кӗнеке пӗрремӗш хут хирӗҫле шухӑшсем ҫуратнӑ. О. Сенковский «Северная пчела» хаҫатра кӗнекен тытӑмне те, куҫарусен стильне те критикленӗ. Критик авалхи Китайри историллӗ ҫӑлкуҫсене ҫаврӑнӑша кӗртнине тиркесе ҫапла ҫырнӑ: «Ку Ази историйӗ тесен те ҫитет. Ҫакӑн пек истори содержанине вуламасӑрах маларах каласа пама пулать». Сенковскисӗр пуҫне В. В. Григорьев та хак панӑ, вӑл хирӗҫле шухӑшсене тытса пынӑ, ҫавӑнпа та, тӗпрен илсен, ӑна критикленӗ.

Иакинф Кяхтӑра пулнӑ чухне Н. Игумнов купсапа пӗрле китай чӗлхин шкулне йӗркелеме сӗннӗ. Чи малтанах вӑл уйрӑм ҫын заведенийӗ шутланнӑ, унта Иакинф пӗрремӗш преподаватель, вӗренӳ программин тата вӗренӳ пособийӗсен авторӗ пулса тӑнӑ. Занятисем, ахӑртнех, 1830 ҫулхи юпа е чӳк уйӑхӗнче пуҫланнӑ. Пӗрремӗш ҫулхине шкула пӗтӗмпех Иакинф тытса тӑнӑ, тӗпчевсемпе ӗҫленине тата чирленине пӑхмасӑр вӗренекенсемпе тӳлевсӗрех ӗҫленӗ. Пысӑк ҫитӗнӳсем тусан та шкула официаллӑ майпа уҫасси вӑраха тӑсӑлнӑ. 1832 ҫулхи чӳкӗн 28-мӗшӗнче кӑна Китай чӗлхин училищи Финанс министерствин тулашри суту-илӳ Департаменчӗн патроначӗпе уҫӑлнӑ, Кяхта таможнине пӑхӑнса тӑнӑ.

Манахлӑхран тухма хӑтланни

Байкал леш енче пурӑннӑ чухне Иакинф манах званийӗнчен тухма хӑтланнӑ, ҫав вӑхӑталла вӑл ку ятпа 30 ҫул ытла ҫӳренӗ. Ҫак ыйтӑва тишкернӗ совет тӗпчевҫисем палӑртнӑ тӑрӑх, синолог кун пек татӑклӑ утӑма декабристсемпе (чи малтанах — Н. А. Бестужевпа) хутшӑннӑ хыҫҫӑн тума йышӑннӑ. Ҫапах та архивсенче Иакинфран манах ятне илес шухӑш чи малтан Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерствинчен тата К. В. Нессельродерен тухнине ҫирӗплетекен документсене тупма май килнӗ. Иакинф вице-канцлер патне 1830 ҫулхи авӑнӑн 13-мӗшӗнче ҫыру янӑ, унта ҫапла каланӑ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

…Четырёхлетний опыт доказал мне, что никакие усилия не могут превозмочь общепринятого образа мыслей, а потому я не столько заботясь о себе, сколь о святости иноческого сана, коего обеты в самом глубоком уединении столь трудно выполнять, решился просить Ваше Превосходительство о исходатайствовании мне перемены звания, тем более, что я, учёными трудами своими, смею надеяться, уже доказал, что я ни в каком месте не могу служить Отечеству с большею пользой, чем при Министерстве иностранных дел

...Тӑватӑ ҫулхи опыт мана йышӑннӑ шухӑшсен пӗтӗмӗшле сӑнарне нимӗнле вӑй та ҫӗнтерме пултарайманнине ҫирӗплетсе пачӗ, ҫавӑнпа та эпӗ хамшӑн мар, манах санӗн сӑваплӑхӗшӗн пӑшӑрханса, сӑмах панине тытма йывӑр мана, сирӗн Превосходительствӑран манӑн звание улшӑтармашкӑн ыйтма шут тытрӑм. Ситменнине, эпӗ, хамӑн ученӑй ӗҫӗмсемпе, шанма хӑятӑп, ҫакна ҫирӗплетсе патӑм ӗнтӗ: эпӗ урӑх ниҫта та мар, Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерстви ҫумӗнче кӑна Тӑван ҫӗршывшӑн ытларах усӑ кӳме пултаратӑп.

Ҫав вӑхӑтрах П. Л. Шиллинг та ҫакӑн пек прошени янӑ, вӑл Иакинф тӗн званийӗнчен тухсан тӑван ҫӗршыв ӑслӑлӑхне нумайрах усӑ пама пултарнине палӑртнӑ. Прошение илнӗ хыҫҫӑн Нессельроде министр 1831 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 29-мӗшӗнче Мещерский обер-прокурора Иакинфран манах санне илме май пуррипе ҫуккине тӗпчесе пӗлме ыйтнӑ, мӗншӗн тесен «ҫын хӑйӗн вӑйсӑрлӑхне пула манах сӑмахне тӳрӗ кӑмӑлпа тытма пултараймасть, ҫак сан ӑна шаннӑ тивӗҫсене ирӗклӗн пурнӑҫлама чӑрмав кӳрет».

Обер-прокурор Петербург консисторине тата Александр Невский лаврине чӗнӳ янӑ хыҫҫӑн ҫакӑ палӑрнӑ: Иакинфа тахҫанах пӑхса тӑма пӑрахнӑ, мӑнастир наместникӗ вара Иакинф 1829 ҫул хыҫҫӑн ӑҫта пулнине те пӗлмен. Синод ыйтнине вӑл ҫапла хуравланӑ: Иакинф лаврӑра пурӑннӑ чухне «хӑйне пур енчен те ырӑ кӑмӑллӑ тытнӑ». Серафим митрополит обер-прокурор ыйтнипе килӗшнӗ, ҫапла 1831 ҫулхи утӑн 19-мӗшӗнче Шиллинг барона Иакинфран манах санне илме чӑрмав ҫуккине, унӑн хӑй ыйтса ҫырни ҫеҫ кирлине пӗлтернӗ. 1831 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗнче Иакинф Троицкосавскра ҫак заявление ҫырнӑ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

Числясь по сану в звании монашеском, а по должности в службе гражданской, я в необходимости бываю как по учёным занятиям, так и поручениям от начальства, находиться в долговременных отлучках от монастыря, что при всей благовидности причин противно приличию, а потому и для общего мнения соблазнительно. Сверх того, как сие звание препятствует мне в полном удовлетворении обязанностям по службе, так, напротив, и пребывание в мире по делам службы отвлекает меня от упражнений духовных; слабости же, свойственные мне как человеку, поставляют меня в невозможность соблюдать обеты монашества во всей чистоте их. В сей причине, к несчастию, я убеждён долголетним опытом своей жизни. Почему для успокоения совести я обратился к последнему средству всепокорнейше просить Святейший Синод снять с меня с монашеским саном те обязанности, выполнять кои с точностью и по совести я не в состоянии, и дозволить мне провести остаток дней в светском звании при тех должностях, к которым по своим способностям уже призван волею правительства

Санпа манах званийӗнче, должноҫпе вара граждан службинче тӑнӑ май, эпӗ ӑслӑлӑх ӗҫӗсемпе те, пуҫлӑх хушнӑ ӗҫсемпе те мӑнастиртен нумай вӑхӑтлӑха каятӑп, ку вара килӗшӳллех мар, ҫавӑнпа халӑха та калаҫтарать. Кунсӑр пуҫне ку звани мана службӑри тивӗҫсене туллин пурнӑҫлама чӑрмантарать, служба ӗҫӗсемпе тухнӑ чухне, пачах тепӗр май, тӗн ӗҫӗсенчен аяккала сирет; вӑйсӑрлӑха пула вара мана манах сӑмахӗсене пӗтӗм тасалӑхпа тытса пыма чӑрмав кӳрет. Ҫак сӑлтава, инкеке, эпӗ хамӑн пурнӑҫри нумай опытпа ҫирӗплетрӗм. Ҫавӑнпа хамӑн совеҫе лӑплантарас тесе Сӑваплӑ Синода манран манах санӗпе пӗрле тӳрӗ кӑмӑлпа тата совеҫпе пурнӑҫласа пырайман тивӗҫсене илме, юлнӑ кунсене ахаль званипе правительство ирӗкӗпе йышӑннӑ должноҫсенче ирттерме ыйтса ҫыратӑп.

Сӑваплӑ Синод Иакинфӑн манахлӑхне Чулхула архиепископне илме хушнӑ тесе П. Л. Шиллинга официаллӑ ҫырупа пӗлтернӗ. Унпа барон ҫийӗнчех ҫыру урлӑ ҫыхӑннӑ, Ҫӗпӗртен Петербурга каялла таврӑннӑ чухне Чулхулара синологран манахлӑха илме ыйтнӑ. Анчах та 1832 ҫулхи кӑрлачӑн 2-мӗшӗнче Синод ертӳлӗхӗ Иакинфа ниҫта та чарӑнса тӑмасӑр тӳрех тӗп хулана килме хушнӑ. 1832 ҫулхи пушӑн 1-мӗшӗнче Синод ларӑвӗнче Иакинфа хӑйӗн йышӑнӑвне пӑрахӑҫламашкӑн ӳкӗтлеме йышӑннӑ. Ҫав ҫулхи ҫу уйӑхӗн 12-мӗшӗнче кӑна Синод манах санӗнчен хӑтарма ирӗк паракан указ кӑларнӑ. Ҫу уйӑхӗн 20-мӗшӗнче указа императора ҫирӗплетме панӑ, ҫу уйӑхӗн 21-мӗшӗнче Иакинфа «манахлӑхран тухма ирӗк памасӑр» унчченхи пекех Александр Невский лаврӗнчех тытма хушнӑ. Иакинфпа П. Л. Шиллинга ку та тытса чарман, барон 1832 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче каллех К. В. Нессельродене император умӗнче хута кӗме ыйтнӑ. Иакинф хӑйӗн ходатайство проектӗнче манарх йышӑнӑвӗпе килӗшменнине палӑртнӑ. Вице-канцлер ку документсене ҫул паман.

Декабристсем. Европа Раҫҫейне таврӑнни

Иакинф тӗрмере ларакан тата ссылкӑна янӑ декабристсемпе тӗл пулни ҫинчен документлӑ свидетельствӑсем ҫук, анчах та ҫакӑн пек хутшӑну пулни XIX ӗмӗртех иккӗлентермен. Ҫакна чи малтанах Н. А. Бестужев подрясник тӑхӑннӑ синологӑн портрене акварельпе ӳкерни ҫирӗплетет (1922 ҫулта ӑна Кяхтӑри таврапӗлӳ музейне парнеленӗ). Бичуринпа Бестужев 1822—1823 ҫулсенче Петербургра е Ҫӗпӗрти Петровск заводӗнче (вӑл вӗсен тӗл пулмалли пӗртен-пӗр вырӑн пулма пултарнӑ) паллашма пултарнӑ. Петровск заводне 1831 ҫулхи пуш уйӑхӗнче, Хори ӑрачӗсен дацанӗсене ҫитсе ҫаврӑннӑ чухне, е ҫав ҫулах ҫулла, Иакинф Туркинскоери вӗри ҫӑлкуҫсенче сипленнӗ чухне, кайма пултарнӑ. П. Е. Скачков Иакинф Н. А. Бестужевпа 1830 ҫулта паллашнӑ, каярахпа та, 1835—1837 ҫулсене ҫула тухсан, ҫыхӑну тытнӑ тесе татӑклӑн ҫирӗплетет. Н. С. Моллер аса илнӗ тӑрӑх, Бестужев Иакинфа хӑй кандалсенчен туса тӑхӑнса ҫӳренӗ тимӗр чёткине парнеленӗ.

1831 ҫулхи кӗркунне тӗлне Шиллинг экспедицийӗ палӑртса хунӑ пӗтӗм программӑна пурнӑҫланӑ. Байкал леш енчи ламаизм буддизмне тӗплӗн тишкернӗ, дацансенчи кӗнеке управӗсене ҫырса кӑтартнӑ, бурят-монгол тӗнӗн уставне (1832 ҫулта йышӑннӑ) хатӗрленӗ, анлӑ этнографи коллекцине пухнӑ. Ази департаменчӗ Шиллингпа Иакинфа Петербурга таврӑнакан Вуннӑмӗш тӗн миссине кӗтсе илме, ӑна тӗп хулана ҫити ӑсатма хушу панӑ. Мисси Пекинран Кяхтӑна 1831 ҫулхи авӑнӑн 3-мӗшӗнче ҫитнӗ. Иакинф мисси пайташӗсемпе тачӑ хутшӑннӑ, вӑл сӗннипе Кондрат Крымский студента Кяхтӑри китай чӗлхин училищин преподавателӗ пулма ҫирӗплетнӗ. Даниил аттепе те, Хусан университечӗн китай чӗлхин пӗрремӗш профессорӗпе, туслӑ ҫыхӑнусем йӗркеленнӗ. Каялла таврӑннӑ чухне Раҫҫей империйӗпе Китайӑн анӑҫ чиккине те тӗрӗслемелле пулнӑ; экспедици пуҫлӑхӗ чирленине пула ҫак миссие Иакинф пурнӑҫланӑ. Вӑл хӗлле Томскран Змеиногорск урлӑ Семипалатинска кайса килнӗ, 3796 ҫухрӑм парӑнтарнӑ. Вӑл тӑван тӑрӑхӗнче тытӑнса тӑмасӑр Ӗренпур тата Хусан урлӑ Атӑлҫине таврӑннӑ. Мускава Иакинф 1832 ҫулхи пушӑн 9-мӗшӗнче таврӑннӑ.

Петербург, 1832—1835 ҫулсем

1834 ҫулхи кӑларӑм хуплашки. Палӑртмалла, автор ятӗнче «ѳ» мар, «ф» сас палли ҫырнӑ

Петербурга таврӑнсан Иакинф Ази департаментне Синьцзян чиккинче ятарлӑ тӗпчевсем йӗркелеме ыйтса ходатайство ҫырнӑ. Вӑл икӗ служба ҫырӑвӗ тӑратнӑ: «Раҫҫейпе Китай суту-илӗвӗн лару-тӑрӑвӗ пирки» тата «Акӑлчансен Вӑтам Азири суту-илӗвӗ пирки». Министерство ку енпе ӗҫлени кирлӗ тесе шутламан, Иакинфа Вӑтам Азие экспедицие кайма ирӗк паман. Ҫӗнӗ кӗнекесем кӑларасси те вӑраха тӑсӑлнӑ. 1835 ҫулта кӑна Ӑслӑлӑхсен академийӗ Иакинфа «Ойратсене е калмӑксене XV ӗмӗртен пуҫласа хальхи вӑхӑт таран истори тӗлӗшӗнчен тишкерни» (1834) сочиненишӗн тулли Демидов премийӗпе чысланӑ. Ку ӗҫпе Пушкин «Пугачёв историйӗн» пӗрремӗш сыпӑкне ҫырнӑ чухне усӑ курнӑ, ҫакна чылай тӗпчев ҫирӗплетет.

Петербургра 1833 ҫулта Иакинф Библие маньчжур чӗлхине куҫарас ӗҫпе Раҫҫее килнӗ британ ҫулҫӳревҫипе Джордж Борроупа (1803—1881) паллашнӑ. 1821 ҫултах Ази департаменчӗн тӑлмачӗ С. В. Липовцов Раҫҫей библи пӗрлӗхӗ хушнипе ӑна куҫарма пуҫланӑ. Ҫӗнӗ Халалӑн пӗр пайӗ Петербургра кун ҫути курнӑ, анчах та пӗтӗм текста пичетлесе кӑларни тавлаштарнӑ, ҫавна май 1826 ҫулта алҫырӑвне Британири Библи пӗрлӗхне янӑ. Унсӑр пуҫне Шиллинг аллинче Франци иезуичӗ Пьеро маньчжурла куҫарнӑ Библи пулнӑ. П. Л. Шиллинг тухӑҫ ҫырулӑхӗсен литографи ҫыравне ӑнӑҫлӑ пурнӑҫланӑ пирки Лондонра маньчжур Библине Раҫҫейре кӑларни вырӑнлӑ тесе шутланӑ. Борроу хӑйӗн ҫырӑвӗнче Иакинфран китай чӗлхин урокӗсене илнине, ун вырӑнне ӑна акӑлчанла вӗрентнине асӑннӑ. Ҫакна та палӑртмалла: акӑлчан чӗлхине вӗренессинче синологӑн прогресс пулманпа пӗрех .

1834 ҫулхи кӑрлачӑн 11-мӗшӗнче Кяхта таможнин ертӳлӗхӗ Ази департаментне китай чӗлхин шкулӗнче вӗренӳ ӗҫне йӗркелемешкӗн Иакинфа «хӑть икӗ ҫуллӑха» яма ыйтнӑ. Ҫав ҫырурах вырӑнти купсасем Китай грамматикин кӑларӑмне (ӑна цензура 1834 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче ырланӑ, анчах кӑларас ӗҫ типографи йывӑрлӑхӗсене пула тытӑнса тӑнӑ) кӑлармашкӑн укҫа тӳлеме хатӗррине пӗлтернӗ. 1835 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче император килӗшнипе Иакинфа Кяхтӑри китай чӗлхин шкулӗн учительне лартнӑ, вӑл тӳрех Ҫӗпӗре тухса кайнӑ.

Кяхтӑна иккӗмӗш хут кайни

Ир ӑшӑтнӑран Ҫӗпӗре каясси йывӑр килсе тухнӑ. Новгород хыҫҫӑн шыв-шур пуҫланнӑ та Чулхулана ҫитичченех, 800 ҫухрӑм, ҫапла пулнӑ. Хусантан Иакинф Шиллинг патне (1835 ҫулхи пушӑн 1-мӗшӗ) ҫырнӑ тӑрӑх, сехетре 3 ҫухрӑмран ытларах хӑвӑртлӑхпа каяйман, Хусантан юлашки станцире лав тӗпӗ путса нумай япала ҫухалнӑ, васкавлӑ юсав 70 тенке кайса ларнӑ. Хусанта Иакинф университета ҫитсе А. В. Попов монголоведпа калаҫнӑ. Хулара вӑл пурӗ те пӗр кун ҫеҫ пулнӑ; иккӗмӗш кӗске вӑхӑтлӑх чарӑнӑва синолог Иркутскра тунӑ. Кяхтӑра чӗрӗ китай чӗлхин училищине иккӗмӗш хут официаллӑ майпа 1835 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 16-мӗшӗнче уҫнӑ.

Иакинф китай чӗлхине вӗренмелли 4 ҫуллӑх программа хатӗрленӗ, вӑл Раҫҫейре вӗренмелли методика никӗсӗ пулнӑ. Программа ӑнлантарма пултаракан тата кӗнеке чӗлхин никӗсӗсене пӗлӗкен купсасемпе коммерци куҫаруҫисене вӗрентмелли пулнӑ. Кяхтӑри училищӗне мӗн пур сословири вырӑсла вулама-ҫырма тата арифметикӑн пуҫламӑш правилисене пӗлекен ҫынсене тӳлевсӗр йышӑннӑ. Иакинф абитуриентсене Турӑ Саккунне, вырӑс чӗлхипе арифметикӑна вӗрентнӗ, куншӑн ӑна тӳлемен. Синолог Ази департаментне ҫырнӑ рапортра палӑртнӑ тӑрӑх, пӗрремӗш ҫулхине 7-21 ҫулсенчи 22 «купса тата мещен ачисене» йышӑннӑ. Чӗлхене вӗренессинче палӑрнисене ҫар тивӗҫӗнчен хӑтарнӑ.

Ҫӗпӗрте иккӗмӗш хут вӑрах пурӑннӑ. Ази департаменчӗпе ҫыру ҫӳретнинчен синолог 1836 ҫул пуҫламӑшӗнчех Петербурга таврӑнасшӑн пулни паллӑ. Кӑрлачӑн 10-мӗшӗнче ертӳлӗх ӑна ҫулталӑк вӗҫлениччен училищӗре юлма хушнӑ. Анчах ӑна укҫа ярса парасси пирки никам та шутламан; Иакинф 1835 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗнчен пуҫласа 1836 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗччен ӑна тӳлемелли шалӑва Кяхтӑна чӗрӗ укҫан ярса пама хушнӑ. Ҫав ыйтнинченех вӑл «Китай грамматикин» иккӗмӗш пайне вӗҫлени паллӑ. Вырӑнти купсасем тата тепӗр икӗ ҫуллӑха юлма ыйтсан та Иакинф часрах Петербурга таврӑнма шут тытнӑ та тивӗҫлӗ заявлени ярса панӑ.

Иакинф ходатайствине тивӗҫтермен: 1836 ҫулхи раштавӑн 26-мӗшӗнче вӑл «пӗр сӑмахсӑрах пӑхӑнса» Кяхтӑра тата тепӗр ҫулталӑклӑха юлма килӗшсе Ази департаментне ҫырнӑ. Тепӗр тесен, хӑйӗн ҫырӑвӗсенче вӑл вӑхӑта сая янӑшӑн ытлашши кулянни курӑнман, пачах урӑхла, ӑслӑлӑх ӗҫӗпе тата нумайрах ӗҫленӗ. «Автобиографи ҫырӑвӗнчен» вӑл «Китай саккунӗсен тулли системине» хатӗрлени паллӑ. 1837 ҫулхи юпан 9-мӗшӗнче «Аслӑ Цинь ҫирӗплетнӗ саккунӗсен пуххин» (Да Цин хуэй дянь китай 大清會典) кӗскетнӗ куҫарӑвӗн виҫӗ томне Ази департаментне ярса панӑ. Ҫак ӗҫӗн темиҫе пайне периодика кӑларӑмсенче пичетленӗ. Тӗслӗхрен, французла куҫарнӑ «Китай ҫинчен ҫырнӑ статистикӑлла сведенисем» 1837 ҫулхи юпа уйӑхӗнче Ӑслӑлӑхсен академийӗн бюллетенӗнче кун ҫути курнӑ, вырӑсла вара «Халӑх ҫутӗҫ министерствин журналӗнче» пичетленнӗ.

1837 ҫулхи ҫулла Иакинф Туркинскоере минерал шывӗсемпе сывлӑхне ҫирӗплетнӗ, ҫав вӑхӑтрах Селенга тата Чикой айлӑмӗсенче пурӑнакан халӑха этнографи сӑнавӗ тунӑ, уйрӑмах куҫса килнӗ вырӑссен пурнӑҫӗпе тата вӗсем куҫса ҫӳрекен бурятсене мӗнле витӗм кӳнипе кӑсӑкланнӑ. Этнографи заметкисен пӗр пайӗ 1841 ҫулта пичетленсе тухнӑ.

Байкал леш енне ҫӳренӗ чухне Иакинф ссылкӑна янӑ декабристсем патне темиҫе хутчен те ҫитнӗ, И. И. Пущинпа паллашнӑ. Вӗсем синологран тӗн санне илес ыйтӑва та сӳтсе явнӑ. 1837 ҫулхи раштав уйӑхӗнче Иакинф Ази департаменчӗ ирӗк панипе Кяхта шкулӗнчи ӗҫсене К. Г. Крымские панӑ та Петербурга кайнӑ, унта 1838 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче ҫитнӗ.

Кайранхи ҫулсем

Петербург. «Китай грамматики»

Петербургра Иакинф хӑнӑхнӑ пурнӑҫа таврӑннӑ, каллех чиркӳпе ҫыхӑнман, ӑслӑлӑхпа литература салонӗсене ҫӳреме пуҫланӑ. Аса илнӗ тӑрӑх, уйрӑмах вӑл Е. А. Карлгоф-Драшусова литература салонне час-часах кайнӑ, унта яланах ҫӳрекенсен йышӗнче И. А. Крылов, Н. А. Полевой, Н. В. Кукольник, К. П. Брюллов пулнӑ. Салон хуҫи ҫапла аса илнӗ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

…Он пятнадцать лет прожил в Китае и так сроднился с этой страной, так полюбил её, так изучил, что сам сделался похожим на китайца. Физиономия его решительно носила выражение, какое имеют китайцы. Он не был строгим монахом, кушал скоромное, без устали играл в карты, любил хорошее вино, весёлую беседу, и хотя жил в Александро-Невской лавре, но пользовался на особых правах большою свободой и часто возвращался домой, когда благочестивая братия шла к утренним молитвам

…Вӑл Китайра вун пилӗк ҫул пурӑннӑран ҫав ҫӗршывпа ҫав тери тӑванлашнӑ, ӑна ҫав тери юратнӑ, питӗ тӗпченӗ, ҫавӑнпа хӑй те китаец пек пулса тӑнӑ. Унӑн сӑн-пичӗ китаецсенни пекех. Вӑл ҫирӗп манах пулман, нумай ҫимен, ывӑнма пӗлмесӗр картла вылянӑ, лайӑх хӗрлӗ эрех, хаваслӑ калаҫу юратнӑ, Александр Невский лавринче пурӑннӑ пулсан та хӑйне уйрӑм йӗркепе ирӗклӗ тытнӑ, час-часах, манахсем ирхи кӗлле кайнӑ чухне, вӑл киле таврӑннӑ.

1838 ҫулта «Китай грамматики» пичетленнӗ, ӑна 1828 ҫултах кӑларма пуҫланӑ. Типографи тата корректура йывӑрлӑхӗсене пула тӑкак нумайланнӑ, ҫавна май палӑртнӑ 600 экземпляр вырӑнне 360 ҫеҫ тухнӑ. Тӗпрен илсен, Иакинф ӑна хатӗрленӗ чухне Китай филологи ӗҫӗсемпе, ҫавӑн пекех Китай чӗлхин вӗренӳ кӗнекисемпе, католицизм тата протестантизм миссионерӗсен грамматикисемпе усӑ курнӑ. Прессӑра грамматикӑна пысӑк хак панӑ, 1839 ҫулхи акан 17-мӗшӗнче унӑн авторне Демидов премийӗпе иккӗмӗш хут чысланӑ. Чылай хушӑ вӑл Раҫҫейре китай чӗлхин пӗртен-пӗр грамматики пулнӑ, унпа XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче те вӗренӳре усӑ курнӑ.

1838 ҫултах Иакинф «Китай укҫи пирки ҫырса кӑтартнин» алҫырӑвӗпе паллаштарнӑ. Вӑл — япун каталогӗн куҫарӑвӗ, унта тӗрлӗ саманари 183 китай укҫи пирки ҫырса кӑтартнӑ. Раштав уйӑхӗнче алҫырӑвне императора кӑтартнӑ, К. В. Нессельроде Ӑслӑлӑхсен академийӗн президентне С. С. Уварова кӑларӑм валли укҫа уйӑрма ыйтнӑ. Уваров ыйтнине тивӗҫтермен, алҫырӑвне Ӑслӑлӑхсен академине упрамашкӑн пама хушнӑ.

1839 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗнче Ӑслӑлӑхсен академийӗн конференцийӗ Иакинфа пурнӑҫран уйрӑлнӑ П. Л. Шиллинг пуххинчен Академи библиотекине килнӗ маньчжур, китай тата яппун кӑларӑмӗсем пирки ҫырса кӑтартма, каталог тума ыйтнӑ. Синологӑн библиографи ӗҫӗнче опыт пулнӑ ӗнтӗ: 1829 ҫултах вӑл Халӑх библиотекин фончӗсенчи китай тата маньчжур кӗнекисен «Реестрне» тунӑ, каярахпа вӑл тухӑҫ кӗнекисен пичет каталогӗн никӗсӗ пулнӑ. Каталог тунӑшӑн 1840 ҫулхи юпан 30-мӗшӗнче Иакинф кӗмӗлпе 200 тенкӗ преми илнӗ. Унӑн каталогне тӗпе хурса М. И. Броссе академик хӑйӗн пичет каталогне хатӗрленӗ, ку ӗҫшӗн ӑна орденпа чысланӑ. Иакинф тарӑхнине 1845 ҫулта ҫыру ҫӳретнӗ чухнех палӑртнӑ.

Ази департаменчӗн тӑлмачӗ пулнӑ май Иакинф Вуниккӗмӗш Пекин миссийӗн ӗҫтешӗсемпе чӗлхе хатӗрленӗвӗ ирттернӗ, вӗсен шутӗнче В. П. Васильев, В. В. Горский тата И. И. Захаров пулнӑ . Горский аса илнӗ тӑрӑх, «питӗ ансат та уҫӑмлӑ вӗрентеҫҫӗ, ачасем те йӑлтах ӑнланнӑ пулӗччӗҫ; тунмастӑп, Иакинф атте хӑйӗн предметне 2-мӗш класс учителӗ пек мар, ӑсчах профессор пек ертсе пырӗ пуль тесе шутланӑччӗ» . Иакинф хӑйӗн хваттерӗнче китай чӗлхипе эрнере виҫӗ заняти ирттернӗ.

1835—1838 ҫулсенче Кяхтӑна служба командировкине кайни Иакинф ҫӗршыва юлашки хут тухса ҫӳрени пулман. 1840 ҫулта вӑл пуҫлӑхсем патне «Мускав, Воронеж тата Киев хулисене сывлӑхне ҫирӗплетме тата ҫветтуй турӑсене пуҫҫапма каймашкӑн отпуска виҫӗ уйӑхлӑха яма» ыйтса ҫырнӑ. Ӑна ирӗк панӑ, анчах унта кайни ҫинчен документсенче даннӑйсем тупӑнман.

1840 ҫулсенчи синологи ӗҫӗсем

1838—1840 ҫулсенче Иакинф Китая халалланӑ ӗҫсене хатӗрлеме тата кӑларма пуҫланӑ. «Отечественные записки» журналта кӑна вӑл 1839—1845 ҫулсенче тӗрлӗ тематикӑллӑ 9 статья пичетлесе кӑларнӑ. Маларах журналсенче пичетленнӗ статьясене вӑл 1840 ҫулта кӑларнӑ «Китай. Унӑн ҫыннисем, йӑлисем, ҫутта тухни» кӗнекере пӗрлештернӗ. Ӑна вӑл иккӗмӗш сыпӑкри тӑванӗн хӗрӗ С. А. Мицикова, ачалӑхри тусӗн А. В. Карсунскин хӗрӗ, укҫан пулӑшнипе кӑларнӑ. Асӑннӑ ӗҫе хальхи вӑхӑтри ҫынсем тӗрлӗрен хакланӑ. Ф. Менцов содержанине кӑна пӑхса тухнӑ, О. Сенковский кӗнеке вӗренмен ҫынсем валли кӑна, специалист унта ним ҫӗннине те тупаймӗ тесе ҫырнӑ. Иакинф ку рецензисем хуравланине тивӗҫлӗ мар тенӗ.

1841 ҫулта Иакинф Франци синологӗпе С. Жюльенпа куҫӑн мар майпа паллашнӑ. Вӑл вырӑс ӑсчахӗнчен Г. Потьепе Инди ҫинчен китайла ҫырни пирки тавлашнинче арбитр пек пулӑшма ыйтнӑ. Жульен хӑйӗн «Exercices pratiques d’analyse, de syntaxe et de lexicographie chinoise» кӗнекинче Иакинфӑн 1841 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗнчи ҫырӑвне йӑлтах ҫырнӑ.

1842 ҫулта «Китай империйӗн статистикӑлла ҫырса кӑтартни» кун ҫути курнӑ. Кӗнекене кӑларасси майӗпен тата йывӑррӑн пынӑ: автор йывӑр чире чӑтса ирттернӗ, алҫырӑвне вара хӑйӗн укҫипе пичетлеме тивнӗ, икӗ томлӑ кӑларӑм 7000 тенке кайса ларнӑ. Кӑларӑм валли ҫырӑнтарупа укҫа пухма хӑтланнӑ, анчах пӗтӗм империйӗпе те 1 ҫын кӑна (Варшавӑра) ҫырӑннӑ. 1841 ҫулхи акан 9-мӗшӗнче алҫырӑвне Ӑслӑлӑхсен академийӗн конференцинче пӑхса тухнӑ, ӑна Демидов премине илмешкӗн тӑратма ирӗк панӑ, ку вара кӗнекене кивҫенле пичетлеме май панӑ. Малтан рецензи паракансенчен пӗри Хусан университечӗн профессорӗ Даниил (Сивиллов) пулнӑ, ӑна кура кӗнекешӗн Демидов премин ҫуррине тивӗҫнӗ. Ӑслӑлӑх критики ҫак кӗнекене шута хуман. Вӑл питӗ япӑх сутӑннӑ: 1844 ҫул тӗлне пурӗ те 30 экземпляр кӑна кайнӑ.

Ҫавнашкалах критика 1844 ҫулта тухнӑ «Китайри ҫӗр ӗҫӗ» пысӑках мар монографие те шута илмен. Ҫапла синолог 1840 ҫулта Китай ҫинчен ҫырнӑ кӗнекине ҫӗнетме шут тытнӑ, 1845 ҫул тӗлне Цензура комитетне икӗ ӗҫ тӑратнӑ: «Китай граждан тата ӑс-хакӑл тӑрӑмӗнче» тата «Ӑсчахсен тӗнӗ пирки ҫырни». Малтан алҫырӑвӗсене Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерствине ярса панӑ, анчах каллех кӑларӑма хӑйӗн укҫипе кӑларасси пӗртен-пӗр перспектива пулнӑ. 1845 ҫулхи чӳкӗн 30-мӗшӗнче цензура «Китай граждан тата ӑс-хакӑл тӑрӑмӗнче» алҫырӑва хӑйӗн витӗр кӑларнӑ, вӑл 1848 ҫулта кӑна Ф. В. Базунов издатель пулӑшнипе кун ҫути курнӑ.

Иакинф 1841 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗнче С. Жюльен патне ҫырнӑ ҫыру автографӗ. Француз чӗлхипе

Ӑслӑлӑхпа литература критики Иакинфӑн ҫак ӗҫӗпе питӗ интересленнӗ. Ӑна ӑслӑлӑхра та сӳтсе явнӑ, литература журналӗсенче тӳрех ҫивӗч тавлашу ҫуралнӑ, ӑна тӗрлӗрен хакланӑ. Ӗҫе Ӑслӑлӑхсен академийӗ Демидов премине илме тӑратнӑ, ҫавна май Хусан университечӗн профессорӗ О. М. Ковалевский тӗплӗ тишкерӳ тунӑ. Ковалевскин ырлавӗ академиксен шухӑшӗпе пӗр килмен: ҫиччӗшӗ ырласа сасӑланӑ, вуннӑшӗ хирӗҫленӗ. Ҫапла Демидов премине тивӗҫмен, анчах Академи конференцийӗ ӗҫе лайӑх отзывпа палӑртнӑ .

Литература журналӗсенче А. Ф. Вельтман («Москвитянин») тата А. А. Краевский («Отечественные записки») лайӑх отзывсем хӑварнӑ. Краевский шухӑшӗпе, ыйту-хурав формипе ҫырнӑ кӗнеке тытӑмӗ ӑнӑҫлах мар, ку системӑллӑ изложение аркатать. О. Сенковский «Библиотека для чтения» журналӑн икӗ номерӗнче анлӑ рецензи кӑларнӑ, унта вӑл Иакинфа Китайӑн обществӑпа политика стройне ытлашши идеализациленӗшӗн ӳпкеленӗ, Китайпа Европӑна танлаштарнине вара «киревсӗр» тесе палӑртнӑ. Ҫав вӑхӑтрах рецензире синологӑн ӗҫӗсем Раҫҫейре кӑна мар, Европӑра та Китай ҫинчен пӗлме пӗлтерӗшӗ пулни пирки хавхаланса ҫырнисем пулнӑ. Ҫакӑ кӑсӑклӑ: О. Сенковский Европӑра Иакинф ӗҫӗсене мӗншӗн сахал пӗлни ҫинчен ыйту панӑ та ҫапла пӗтӗмлетӳ тунӑ: айӑпӗ — «унӑн сочиненийӗсем ытлашши китай формиллӗ пулни», интереслӗ ҫырса кӑтартманни.

Ҫавӑн пекрех шухӑшсене В. Г. Белинский хӑйӗн рецензийӗнче палӑртнӑ, вӑл «Современник» журналта ятсӑр пичетленнӗ. Белинский ҫырнӑ тӑрӑх, «Иакинф Китая ытларах официаллӑ, мундирпа тата йӑлапа кӑтартать». Пуринчен ытла вӑл китаецсен кӑмӑл-сипетпе ӑс-хакӑл сӑн-сӑпачӗ пирки тиркенӗ, «Китай йӑлисене» тата прогресс ҫуккине питленӗ. Синолог Сенковскипе Белинскин лайӑх мар рецензийӗсене хуравламасӑр хӑварма пултарайман. «Москвитянинӑн» кӗркунне тухнӑ икӗ номерӗнче пысӑк статья кун ҫути курнӑ, ҫаплах ят панӑ— «Иакинф атте». Синолог критиксене Китая идеализациленӗ пек туйӑнни специалистӑн йӗркеллӗ реакцийӗ тесе татӑклӑн пӗлтернӗ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

…Я первый раскрыл неверность сведений и неосновательность мнений о сём государстве, укоренённых в Европе, и несправедливо думает тот, кто это раскрытие считает защищением. Надобно ещё присовокупить, что во всех изданных мною сочинениях я представлял Китай точно в том виде, в каком он ныне существует в гражданском и нравственном состоянии: и то, что я писал о сём государстве, написано и в свет издано самим китайским правительством, а мною лично проверено и с точностью передано в переводе. Предоставляю благомыслящим читателям самим судить, до́лжно ли это считать пристрастием к Китаю?

… Европӑра тымар янӑ ҫак патшалӑх ҫинчен калакан сведенисен тӗрӗс марлӑхне тата тӗплӗ марлӑхне эпӗ чи малтан уҫса патӑм, ҫак уҫӑма хӳтӗлев тесе шутлакан ҫын тӗрӗс мар шухӑшлать. Тата ҫакна та палӑртмалла: эпӗ хам кӑларнӑ пур сочиненире те Китая шӑп та шай унӑн хальхи гражданла тата ӑс-хакӑл тӑрӗмӗнчи пек сӑнарланӑ: эпӗ ҫак патшалӑх ҫинчен мӗн ҫырнине Китай правительстви хӑй те ҫырса ҫутта кӑларнӑ, эпӗ вара хам тӗрӗсленӗ, куҫарура тӗп-тӗрӗссине пӗлтернӗ. Ырӑ шухӑшлӑ вулакансене хӑйсене шутлама май паратӑп: ҫакна Китая юратнипе ҫыхӑнтарни тӗрӗс-и?

«Авалхи вӑхӑтра Вӑтам Азире пурӑннӑ халӑхсем пирки ҫырнӑ сведенисен пуххи»

Иакинфӑн юлашки пысӑк синологи ӗҫӗ «Авалхи вӑхӑтра Вӑтам Азире пурӑннӑ халӑхсем пирки ҫырнӑ сведенисен пуххи» пулса тӑнӑ. Вӑл унӑн калӑпӑшӗпе чи пысӑк ӗҫ те шутланать: усӑ курнӑ документлӑ ҫӑлкуҫсен шучӗпе те, истори ыйтӑвӗсене ҫутатса парассипе те, Китай тексчӗсене куҫарассипе те. Хӑйӗн ӗҫӗнчи «Предуведомленире» автор Пекинран таврӑннӑ хыҫҫӑн 25 ҫул хушши «Китай ӗлӗк-авал чикӗллӗ патшалӑхсемпе хутшӑнни» пирки ҫырнӑ. М. П. Погодин академик патне янӑ ҫырура тӗпчевҫӗ пысӑк ӗҫе 1846 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗнче ҫырма тытӑннине ҫирӗплетнӗ. Вӑл тӳрех пулас кӑларӑма кӑлармалли укҫа-тенкӗ пирки шутлама тытӑннӑ, Ӑслӑлӑхсен академийӗн секретарӗнчен П. Н. Фуссран пулӑшу ыйтнӑ, Академин историпе филологи уйрӑмне Коканд пирки Китай хыпарӗсен сӑнав шайӗнчи куҫарӑвне пӑхса тухма панӑ. Куҫарӑва М. И. Броссе лайӑх отзыва панӑ. Иакинфӑн ҫырусен еткерӗ тӑрӑх, алҫырӑвне 1847 ҫулхи раштав уйӑхӗ тӗлне вӗҫленӗ.

Пӗрремӗш кӑларӑм хуплашки. Палӑртмалла, ун ҫине «История о народах…» тесе ҫырнӑ, титул лисчӗ ҫине вара — «Собрание сведений…»

1848 ҫулхи кӑрлачӑн 7-мӗшӗнче Ӑслӑлӑхсен академийӗн конференцийӗ Хусан университечӗн профессорне О. М. Ковалевские алҫырӑвне отзыв пама хушнӑ. Ковалевский палӑртнӑ тӑрӑх, Иакинфӑн ӗҫӗ пичетленсе тухни «востоковедени ӑслӑлӑхӗ валли ҫитӗнӳ» пулать. Ҫавӑнтах рецензент синолог Китай династи историйӗсен материалӗсене критиклеменнине, ҫавӑн пекех танлаштаруллӑ тӗпчев валли грек тата арап-перс ҫӑлкуҫӗсене явӑҫтармаллине палӑртнӑ. Иакинф хӑй Ковалевский эрудицине пысӑка хурса хакланӑ, 1849 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗнче ҫырнӑ ҫырура ӑна ятарласа ӗҫри ҫитменлӗхсем пирки асӑрхаттарма ыйтнӑ. Хӑш-пӗр асӑрхаттарӑва тӳрлетнӗ, анчах тӗп сӗнӳ тӗлӗшпе Иакинф 1851 ҫулта «Москвитянинра» ятарлӑ статья-реферат пичетлесе кӑларнӑ, унта вӑл антика ҫӑлкуҫӗсенче нимӗнле хаклӑх та курманнине, унран та ытларах, вӗсене хӑйсене тӗплӗ тӗпчемеллине пӗлтернӗ. Ҫавӑн евӗртерех вӑл хӑйӗн ӗҫӗн умсӑмахӗнче те ҫырнӑ.

1849 ҫулхи акан 17-мӗшӗнче Ӑслӑлӑхсен академийӗ Иакинфа тулли Демидов премине тата ӗҫне пичетлеме 1000 тенкӗ кӗмӗлпе панӑ. Текста пичете хатӗрлесси ӑсчах ҫӗртме уйӑхӗнче холерӑпа чирленӗрен вӑраха тӑсӑлнӑ, ҫапах та вӑл сывалма пултарнӑ, кун пирки П. Н. Фусс 1849 ҫулхи утӑн 27-мӗшӗнче ҫырнӑ. Цензура алҫырӑвне 1849 ҫулхи юпа уйӑхӗнче ырланӑ, анчах та ҫарпа вӗренӳ заведенийӗсен типографийӗ вӑрах наборланӑ тата карттӑсен литографине питӗ майӗпен тунӑ. 1851 ҫулхи пуш уйӑхӗнче кӑна виҫӗ томник «Халӑхсем пирки ҫырнӑ истори …» ятпа кун ҫути курнӑ.

Рецензентсен шухӑшӗсем каллех пайланнӑ. Сӑмахран, Н. С. Щукин «Халӑх ҫутӗҫ министерствин журналӗнче» мухтав сӑмахне шеллемен, «ҫӗршыв ӑслӑлӑхӗнче паллӑ пулӑм» пулни ҫинчен каланӑ. «Москвитянин» тата «Современник» журналсенче пичетленнӗ отзывсен анонимлӑ авторӗсем те ун майлӑ шӑлнӑ. Петербург университечӗн профессорӗ А. К. Казем-Бек Иакинф ӗҫне ҫирӗп критикленӗ. 1852 ҫулта «Отечественные записки» журналта кун ҫути курнӑ рецензийӗнче вӑл Китай тулашӗнче пурӑнакан халӑхсем ҫинчен ҫырнӑ Китай ҫӑлкуҫӗсен тӗрӗслӗхӗпе пахалӑхне самай япӑх хак панӑ. Казем-Бек синолога Китай ҫӑлкуҫӗсене критикӑллӑ хак паманшӑн, ҫавӑн пекех анӑҫ китаевечӗсен шухӑшӗсене пӗр ӗнентермесӗр хирӗҫленӗшӗн ӳпкеленӗ.

Чирлени тата вилни

Ӑсчах сывлӑхӗ 1840 ҫулсен тӑршшӗпех япӑхланса пынӑ. 1848—1850 ҫулсенче унӑн кашни ҫуллана Александр Невский лаврӗн чирлӗ тата хавшак манахӗсен Киновейӑри заведенийӗнче ирттерме тивнӗ. Н. С. Моллер аса илнӗ тӑрӑх, 1851 ҫул хыҫҫӑн вӑл питӗ вӑйлӑ ватӑлнӑ тата хавшанӑ, пуҫлӑхсем ӑна тӑванӗсем патне ҫуллахи канӑва ярасшӑн та пулман. Чунӗ хавшани палӑрма тытӑннӑ: сапаланчӑк пулнӑ, манса кайнӑ. Н. С. Щукин, Иакинф патне ыттисенчен ытларах ҫӳрекенскер, ҫакна палӑртнӑ: «пурнӑҫӗн юлашки икӗ ҫулӗнче вӑл автомат пек ҫапкаланса ҫӳренӗ, хӑш чухне каять те чарӑнаймасть, кӑмӑлӗ тӑрук улшӑнса тӑнӑ, тахҫанхи пулӑмсене кӑна астунӑ. Вӑл хӑй миҫе ҫултине пӑтраштарма тытӑннӑ, 1851 ҫулта ҫуралнӑ кунне уявланӑ вӑхӑтра пӗрисене — 80 ҫул, теприсене 75 ҫул тултарнине каланӑ.

Санкт-Петербургри Александр Невский лаврӗнчи Бичуринӑн вилтӑпри. 2008 ҫулхи сӑнӳкерчӗк

Ҫавӑн пекех ӑнланмалла мар пулӑм пулса иртнӗ, кун пирки Н. С. Моллер асаилӗвӗсенче ҫырнӑ. Муринӑра дачӑра пулнӑ чухне Иакинф «Чёртово болото» ятлӑ вырӑна тӗпчеме шут тытнӑ. 1851 ҫулхи ҫурлан 25-мӗшӗнче ирхи апат хыҫҫӑн пӗчченех уҫӑлса ҫӳреме кайсан вӑл ҫухалнӑ, ӑна тепӗр кун тул ҫутӑлсан тин тупнӑ. Ватӑ ӑсчах тӑнсӑр пулнӑ, ӑна йывӑҫ ҫумне ҫыхса хунӑ, уринчен аттине хывнӑ, анчах ылтӑн вӑчӑрипе сехетне тата 300 тенкӗ выртнӑ бумажникне тӗкӗнмен. Иакинф каланӑ тӑрӑх, «ӑна усал вӑй ертсе ҫӳренӗ, йывӑҫ ҫумне арҫури ҫыхса лартнӑ». Ку вӑйлах витӗм кӳнӗ: вӑл час-часах тӑнне ҫухатнӑ, ҫывӑх ҫыннисене аран-аран палланӑ, пӗччен юлма шикленнӗ. 1852 ҫул пуҫламӑшӗнче вӑйлӑ приступ пулнӑ хыҫҫӑн тӑванӗсем ӑна мӑнастире ӑсатнӑ. Ҫав ҫулхи ҫулла Киновейӑра вӑл кӑштах сывалнӑ, анчах 1852 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗнче М. П. Погодин патне янӑ ҫырура хӑйӗн ҫуралнӑ кунне, миҫе ҫултине маннӑ тесе автобиографиллӗ ҫырӑвне ярса пама ыйтнӑ. 1852 ҫулхи кӗркуннерен чир ҫӗнӗрен вӑй илнӗ, Иакинф текех хӑйӗн келйинчен тухман. Н. С. Моллер аса илнӗ тӑрӑх, мӑнастирти манахсем хӑйсен йӗркесӗр ӗҫтешӗшӗн тӑрӑшман; чирлӗ манаха пӑхнӑ ҫын ӑна нумайлӑха питӗрсе хӑварма пултарнӑ; кайран пачах та пӑхма пӑрахнӑ, «ӑна тӳпери апат кӗтет» тесе апат та паман.

Ӑсчах 1853 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 11-мӗшӗнче ирхи пилӗк сехетре манахсен куҫӗ умӗнче вилнӗ. Тепӗр кунне Александр Невский лаврӗн канцелярийӗ вӑл вилни ҫинчен Ази департаментне пӗлтернӗ, Н. С. Щукин ҫу уйӑхӗн 13-мӗшӗнче «Северная пчела» хаҫатра пысӑках мар некролог пичетленӗ. Тӑванӗсем вӑл вилни пирки некрологран кӑна пӗлнӗ, ҫав кун пытарнӑ ҫӗрте 4 ҫын кӑна пулнӑ. Лаврӑн тӗн соборӗ пахарах япаласене сутма, кӗнекисемпе алҫырӑвӗсене мӑнастир библиотекине пама йышӑннӑ. Иакинф келйи тата библиотекӑн пӗр пайӗ наместнике, Пекинри Вунпӗрмӗш тӗн миссийӗн архимандричӗ пулнӑ Вениамина (Морачевич) — куҫнӑ.

Лазарев ҫӑви ҫинчи Иакинфӑн вилтӑприне малтанхи вӑхӑтра ним ҫырмасӑр ахаль йывӑҫ хӗреспе кӑна палӑртнӑ. 1866 ҫулта тусӗсемпе ӑна сума сӑвакансем ятне тата пурӑннӑ ҫулӗсене ҫырнӑ хура гранит палӑк лартнӑ, вӗсен хушшине Аввакум атте китаевед сӗннӗ эпитафие ҫырнӑ: 無时勤勞垂光史册|无时勤劳垂光史册|wúshí qínláo chuíguāng shǐcè, палл. уши циньлао чуйгуан шицэ   — «Канӑҫа пӗлмесӗр тӑрӑшса ӗҫленӗ, истори анналӗсене ҫутӑ кӗртнӗ».

Уйрӑм ҫын

Иакинф Китай тумӗпе. Тушьпе паллӑ мар художник ӳкернӗ

Иакинф сӑн-сӑпачӗн характеристикине чи малтан Н. С. Щукин биограф панӑ:

Иакинф атте вӑтам пӳрен ҫӳллӗрех, типшӗмрех, сӑнӗнче унӑн ази тӗсӗ пулнӑ: сухалӗ сайра, савӑл пек, ҫӳҫӗ тӗксӗм ҫырӑ, куҫӗсем хӑмӑр, питҫӑмартисем путса кӗнӗ, пит шӑммисем кӑштах палӑраҫҫӗ. Хусан наречийӗпе о-па калаҫнӑ; кӑмӑлӗ кӑштах кӑра та вӑрттӑн. Занятисем вӑхӑтӗнче ҫывӑха яман: ун патне вӑл мӗн те пулин тунӑ вӑхӑтра килекенсемшӗн инкек пулнӑ. Ӗҫченлӗхӗ унӑн ҫав тери пысӑк пулнӑ, калаҫӑва та пустуй ирттернӗ вӑхӑт тесе шутланӑ. Чикӗ леш енче нумай вӑхӑт пурӑнни ӑна мӑнастир йӗркисене пӑхӑнассинчен пистернӗ, тепӗр тесен, манах та вӑл чун ыйтнипе мар, ахаль кӑна пулнӑ.

Манах пурнӑҫне аса илтерекен пур япала ҫине те вӑл сиввӗн пӑхнӑ. Иакинф нихӑҫан та типӗ тытман; типӗ вӑхӑтӗнче Мициковсен килӗнче пулсан ун валли уйрӑм апат-ҫимӗҫ хатӗрленӗ. Пекинра пурӑннӑ вӑхӑтранпа вӑл нихӑҫан та чиркӗве ҫӳремен, кӗлӗре пулман. Тен, вӑл атеизм енне сулӑннӑ, унпа пӗр вӑхӑтра Валаамра пулнӑ Н. Малиновский аса илнӗ тӑрӑх, Иакинф «чун вилӗмсӗрлӗхӗнче иккӗленнӗ».

Иакинф Пекинра чухнех тӗрлӗ япаласем курма хӑнӑхнӑ, анчах Петербургра, театра питӗ юратнӑ пулсан та, унта уҫҫӑнах ҫӳреймен. Н. С. Моллер аса илнӗ тӑрӑх, чапа тухнӑ балеринӑна Тальоние курас килнӗрен Иакинф купса пек тумланнӑ, ҫӳҫне сӑрланӑ, куҫлӑх тӑхӑннӑ. Ҫавӑн пек майпах вӑл Итали оперине кайма пултарнӑ.

Синолог пирки 1820— 1850 ҫулсенче ҫырса кӑтартнисем пурте вӑл Китай ҫине уйрӑмах тимлӗ пӑхнине аса илнӗ. Сӑмахран, вӑл нихӑҫан та тӗн кӗпине тӑхӑнман, Петербург тӑрӑх Китай вӑрӑм халатне тӑхӑнса ҫӳренӗ. Пурнӑҫӗ вӗҫӗнче пӗтӗм китайлине юратни шӳт патнех илсе ҫитнӗ:

…Если ему не нравилось чьё-либо мнение, он, горячась, говорил:
— Да что с вами толковать! Вы судите по-европейски! А, чёрт! прибавит он с раздражением и махнёт рукой. Потом, закурив сигару, замолчит надолго.
Напротив же, если ему нравилось чьё суждение, он оживлялся и с восторгом восклицал:
— Прекрасно, превосходно! Это совершенно по азиатски! У вас такой же здравый взгляд, как и у азиата.
Или же:
— Лучше нельзя рассудить! Это совершенно согласно с мнением китайцев! Да! Вы судите верно; вы судите вполне по азиатски!
Выше этой похвалы, по его мнению, ничего не могло быть; не было у него также и осуждения ниже:

— Да это всё европейское! Вы настоящий европеец и вздор городите европейский!

Нихӑҫан та ҫемьеллӗ пулман манах иккӗмӗш сыпӑкри пиччӗшӗпе А. В. Карсунскипе (вӑл 1827 ҫулта 48-та чухне вилнӗ) тата унӑн арӑмӗпе Т. Л. Саблуковӑпа ҫыхӑну тытнӑ. Татьяна Саблукова 1840 ҫулта вилсен Иакинф унӑн хӗрӗпе С. А. Мициковӑпа ҫывӑх туслашнӑ, ҫулсеренех унӑн Петербург ҫывӑхӗнчи ҫемье именийӗнче каннӑ. С. Мицикова хӗрӗ Н. С. Моллер ӑсчаха «асатте» тесе чӗннӗ. Иакинф 1843—1847 ҫулсенче кампа хутшӑннисене упранса юлнӑ алфавит кӗнеки пӗлме май парать, унта вӑл тусӗсемпе пӗлӗшӗсенне кӑна мар, ытти ҫын ячӗсемпе хушамачӗсене те палӑртнӑ, ҫырусене, ӗҫлӗ распискӑсемпе квитанцисене ҫӗлесе хунӑ. Кӗнекерен вӑл И. А. Крыловпа, А. А. Краевскипе, В. Ф. Одоевскипе, А. В. Никитенкӑпа, А. С. Норовпа тата ыттисемпе ҫыхӑну тутни курӑнать. Ку йышра тӗн ҫыннисем ҫукпа пӗрех. Тӑванӗсене илес тӗк, вӑл ҫамрӑклах тӑлӑха юлнӑ йӑмӑкӗпе Татьянӑпа ҫыру ҫӳретнӗ, унӑн хӗрӗ патне укҫа ярса тӑнӑ, унӑн ывӑлне удел училищине кӗртнӗ. Шӑллӗпе Илья Фениксовпа вӑл пачах хутшӑнман.

Еткер, астӑвӑм

Ӗҫӗсене кӑларни

Хусанта китаеведени аталанассине шанса ӑсчах 1843 ҫултах Хусанти тӗн академине хӑйӗн 12 кӗнекине тата ориенталистикӑпа ытти ӑсчах сочиненийӗсене панӑ (пурӗ 17 том) . 1849 ҫулта вӑл академие 136 кӗнеке (219 том), 16 алҫырӑвӗ парнеленӗ, ҫав шутра «Цзычжи тунцзянь ганмунь» тата 15 тӗрлӗ картта. Хусанта Иакинфӑн алҫырӑвӗсен пуххине чи малтан Санкт-Петербург университечӗн Хӗвелтухӑҫ факультечӗн приват-доценчӗ А. Е. Любимов тишкерме хӑтланнӑ. Унӑн статйине 1908 ҫулта «Вырӑс археологи пӗрлӗхӗн Хӗвелтухӑҫ уйрӑмӗн ҫырӑвӗсенче» пичетленӗ. Санкт-Петербург, Мускав тата Хусан архивӗсенчи алҫырусене 1920 ҫултанпа совет тӗпчевҫисем тишкернӗ. Вӗсен шутӗнче — А. Е. Любимов, С. А. Козин, А. А. Петров, Д. И. Тихонов, П. Е. Скачков, З. И. Горбачёва, Л. И. Чугуевский.

«Цзычжи тунцзянь ганмунь» палӑка темиҫе хутчен те куҫарма хӑтланнӑ, унӑн алҫырӑвне Хусантан 1936 ҫулта СССР Ӑслӑлӑхсен академийӗн Востоковедени институтне панӑ. Ҫак ӗҫе Л. И. Думан пуҫӑннӑ, 1938 ҫулта унта В. Н. Кривцовпа З. И. Горбачёва хутшӑннӑ, анчах вӑрҫа пула ӑна вӗҫне ҫитереймен. 1951—1953 ҫулсенче СССР Ӑслӑлӑхсен академийӗн востоковедени институчӗн тухӑҫ алҫырӑвӗсен секторӗнче ӗҫлекенсем (халӗ вӑл РАН ИВР) «Цзычжи тунцзянь ганму» 16 томне кӑларма, ун патне асӑрхаттарусем хатӗрленӗ. Кӑларӑма В. М. Алексеев академикӑн, С. П. Толстовӑн, Н. В. Кюнерӑн тата Б. И. Панкратовӑн пӗтӗмӗшле редакцийӗпе 1953 ҫулта ӑсчах вилнӗренпе ҫӗр ҫул ҫитнӗ тӗле кӑларма планланӑ. Умӗнхи статьяна Н. И. Конрад академикӑн ҫырмалла пулнӑ. Анчах та паллӑ мар сӑлтавсене пула ӗҫ пичетленсе тухман.

1950—1953 ҫулсенче СССР Ӑслӑлӑхсен акакдемийӗн Этнографи институчӗ «Авалхи вӑхӑтра Вӑтам Азире пурӑннӑ халӑхсем пирки ҫырнӑ сведенисен пуххине» виҫӗ томпа ҫӗнӗрен пичетлесе кӑларнӑ. Кӑларӑма кӗнеке кун ҫути курнӑранпа — ҫӗр ҫул, Н. Я. Бичурин вилнӗренпе ҫӗр ҫул ҫитнине халалланӑ. Н. Бернштампа Н. В. Кюнер ҫырнӑ умӗнхи статьяра кӗнекене ӑслӑлӑх тӗлӗшӗнчен хак панӑ. 1960 ҫулта Шупашкарта «Тухӑҫ тата Вӑтам Азири историллӗ географипе пухнӑ сведенисен пуххи» пичетленсе тухнӑ, ӑна Л. Н. Гумилёвпа М. Ф. Хван хатӗрленӗ. Ку Тутарстанри Тӗп архив пуххинчи виҫӗ алҫырӑвӗн кӑларӑмӗ пулнӑ: «Китай империйӗн ҫӗрӗ пирки ҫырса кӑтартни», «Китайри кӗпернесемпе хуласен алфавичӗ» тата «Китайри 13 кӗперне пирки ҫырса кӑтартнӑ». Авторӗ вӗсем пичетленессе шутламан та. Ҫавӑн пекех 1991 ҫулта Шупашкарта Иакинфӑн публицистика тата поэзи хайлавӗсен «Ӗмӗрлӗх астӑвӑмшӑн» пуххи кун ҫути курнӑ.

Н. Я. Бичурин ӑслӑлӑх еткерне сӑнласа парас тата унӑн биографийӗпе архив материалӗсене тупас тӗлӗшпе Пётр Емельянович Скачков (1892—1964) нумай ӗҫ тунӑ. Н. Я. Бичурин ҫуралнӑранпа 200 ҫул ҫитнине халалланӑ конференци материалӗсем тӑрӑх А. Н. Хохлов икӗ пайлӑ «Н. Я. Бичурин тата вӑл вырӑс востоковеденине хывнӑ тӳпе» сборник хатӗрлесе редакциленӗ. 1997 тата 2007 ҫулсенче Шупашкарта П. В. Денисовӑн биографиллӗ тӗпчевӗсем тухнӑ, унта Иакинфӑн пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ пирки ҫырса кӑтартнӑ мӗн пур паллӑ ҫӑлкуҫа шута илнӗ темелле.

XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Иакинф еткерӗпе кӑсӑкланасси ҫӗнӗрен чӗрӗлнӗ. 2002 ҫулта «Тӑван ҫӗршыв тата ют ҫӗршыв востоковеденийӗн классики» кӗнеке ярӑмӗнче «Китай империйӗ пирки статистикӑлла ҫырса кӑтартни» тата «Китай гражданла тата ӑс-хакӑл тӑрӑмӗнче» энциклопеди ӗҫӗсене ҫӗнӗрен пичетлесе кӑларнӑ, вӗсенче А. Н. Хохлов умсӑмах ҫырнӑ. 2008 ҫулта «Монголсен историйӗ» сборникра «Чингисхан йӑхӗнчи пӗрремӗш тӑватӑ хан историйӗ» пичетленсе тухнӑ. 2009 ҫулта Чжоу Дуньи ҫырнӑ «Чертёж первого начала» трактат куҫарӑвне ҫӗнӗрен кӑларнӑ. 2010 ҫулта Самарта «Монголи ҫинчен ҫырнисене» ҫӗнӗрен пичетлесе кӑларнӑ, Петербургра вара «О народах, обитающих по берегам Амура от реки Уссури до устья его, по всему берегу Восточного моря от пределов Кореи до границы Российской и по всем островам вдоль сего берега лежащим» этнографи альбомне пӗрремӗш хут кӑларнӑ. Иакинф ӑна Китайра хатӗрленӗ.

Ӗҫ-хӗлне хаклани

Ӑслӑлӑх ӗҫне хаклани

В. С. Мясниковпа И. Ф. Попова академик шухӑшӗпе, Иакинф Бичурин тӗнче синологийӗнче пӗтӗм тӗнче историне тӗпчеме Китай ҫӑлкуҫӗсем пӗлтерӗшлӗ пулнине пӗрремӗш хут кӑтартнӑ тата Раҫҫей китаеведенийӗн аталанӑвне нумай вунӑҫуллӑх маларах комплекслӑ дисциплина пек палӑртнӑ. Ҫавӑн пекех вӑл маньчжур ҫӑлкуҫӗсемпе мар, шӑпах Китай ҫӑлкуҫӗсемпе ӗҫленӗ пӗрремӗш вырӑс синологӗ пулнӑ, унччен тӗнче синологийӗнче Китай истори ҫӑлкуҫӗсемпе ҫав тери пысӑк калӑпӑшпа никам та усӑ курман.

Тӗнче ӑслӑлӑхӗнче пӗрремӗш хут вырӑс ӑсчахӗ Китай ӑнлавӗсен пӗлтерӗшне ытти чӗлхесене куҫарма йӗркеллӗ терминологи тӑвас ыйтӑва хускатнӑ. Куҫарусен текстӗнче Иакинф ӑнлантаруллӑ сӑмахсенчен пӑрӑннӑ, Китай литература чӗлхин ритмне упраса хӑварма тӑрӑшнӑ. «Бичурин ӗҫӗсенче Европа ӑслӑлӑхӗн ҫитӗнӗвӗсем пӗрремӗш хут Китай ӑслӑлӑхӗн ҫитӗнӗвӗсемпе пуянланнӑ. Вӑл материала май килнӗ таран туллин ҫавӑрса илнине тата факта чылай ӗмӗр тӑршшӗпе Китай историографийӗн тӗп принципӗсем пулса юлнине хакланӑ. Вӑл рационализмпа Китай истори ҫыравӗнчи практицизма тухӑҫри танлаштаруллӑ мелпе ҫыхӑнтарма пултарнӑ. Вӑл Китай гуманитари ӑслӑлӑхӗн чӑн пӗлтерӗшне ӑнланнӑ, ӑна тухӑҫрипе пӗр тан тесе йышӑннӑ Европӑри пӗрремӗш ӑсчах пулнӑ». Бичурин анӑҫ синологӗсенчен чи малтан Китай историйӗпе культурине вӗренмешкӗн Китай комментатор литературин пӗлтерӗшне хакланӑ, «Четверокнижири» Чжу Си философӑн кӑтартӑвӗсен системине палӑртакан комментарисен куҫарӑвне кӑларма палӑртнӑ. «Чӗрӗк кӗнеке» патне пичетлеме шутланӑ (1130—1200). Куҫарӑва паянхи кунччен те пичетлесе кӑларман.

Иакинфӑн куҫару мелӗсем хӑйне евӗр пулнӑ: вӑл хӑй умне филологи-лингвистика планӗн тӗллевне лартман, ҫавӑнпа куҫарнӑ чухне терминсемпе сӑмах ҫаврӑнӑшӗсене унификацилеме пултарнӑ. Тӗслӗхрен, Китай оригиналӗнче тӗпленнӗ халӑхсем тӗлӗшпе ҫырнӑ мӗн пур термина «хула» тесе кӑна куҫарнӑ, чи анлӑ сарӑлнӑ Китай терминӗ чэн (кит. 城 пиньинь chéng) вара тӗрлӗ историллӗ саманара тӗрлӗ содержаниллӗ пулнӑ. Ку Авалхи Китай ҫӑлкуҫӗсенче усӑ курнӑ выльӑх-чӗрлӗх тата лаша ӑрачӗсен ячӗсене те пырса тивет (Иакинф Вӑтам Азири кирек хӑш лашана та «аргамак» тесе куҫарнӑ). Географи ячӗсене куҫарас тата уйӑрас тӗлӗшпе тунӑ унификацие ҫапла ӑнлантарнӑ: Иакинф Монголи территорийӗнче пурӑннӑ пур авалхи халӑх та хальхи вӑхӑтчен этнос енчен пӗр евӗрлӗ пулнӑ тесе шутланӑ. Урӑхла каласан, вӑл тӗрӗксен «монголлатнӑ» — уйрӑмах вӑтам ӗмӗрсенчи туцзюэсемпе уйгурсене; кунсӑр пуҫне вӑл монгол ячӗсен тата географи ячӗсен этимологийӗпе кӑсӑкланнӑ. Ытти уйрӑмлӑхсем те тӗл пулнӑ: вӑл Ханьхай (кит. 瀚海 пиньинь Hànhǎi}}) оронима Байкалпа танлаштарнӑ,Китай ҫӑлкуҫӗсем вара ҫапла Гоби пушхирне каланӑ. А. Н. Бернштам шухӑшӗпе, ҫак «историе хирӗҫле курӑм» вӑл тӗн пӗлӗвне илнипе, хӑй ӗҫлеме пурӑннӑ тавралӑх витӗмӗпе ҫыхӑннӑ.

Иакинф Китай чӗлхипе пӗрремӗш ҫӑлкуҫсене питӗ лайӑх пӗлнӗ пулин те унӑн ӑслӑлӑхпа литература ӗҫӗсенче ытти ҫитменлӗхсем те пулнӑ. С. Л. Тихвинский академик ҫапла ҫырнӑ: «Вырӑс вулаканӗ валли Китайӑн пуян та хӑйне евӗр культурине, йӑли-йӗркине пӗрремӗш уҫнӑ Иакинф кӑсӑкланӑвӗ хӑш-пӗр ӗҫӗнче Китайӑн обществӑпа политика пурнӑҫӗн уйрӑм енӗсене, патшалӑх стройне тата маньчжур манархийӗн саккунӗсене идеализацилесси, ҫавӑн пекех хушӑран Европӑпа Китай хушшинчи сӑлтавсӑр параллельсем тӑвасси патне илсе ҫитернӗ». В. Г. Дацышен шухӑшӗпе, Иакинф, вырӑс китаеведенине «чи ҫӳллӗ шая» ҫӗклесе хӑйӗн ӗҫӗсенче XVIII ӗмӗрти пӗтӗмӗшле гуманитари йӗрне, «обывателе ӑнланмалласкере», малалла тӑснӑ, мӗншӗн тесен вырӑс патшалӑхӗн ҫивӗч ыйтӑвӗсене сӳтсе явнӑ чухне Китай уншӑн ырӑ тӗслӗх пулнӑ.

Православи историографийӗнче

Историксем Иакинфӑн пурнӑҫӗ пирки ҫырнисенче ӑна чиркӳ ҫынни пек хаклама пӑхнӑ. XIX ӗмӗртех Николай (Адоратский) иеромонах, тӗрӗссипе хӑйне хӑй хирӗҫлесе, ҫапла ҫырнӑ: «Иакинф атте тӗн сӑпачӗ пек, ним иккӗленмелли те ҫук, тӗнре ӑс-хакӑл пулӑшӑвӗ шыраса ӑна тивӗҫнӗ. Ҫакӑ лайӑх: вӑл, сансӑр тӑрса юлсан та, ӗмӗр тӑршшӗпех хӑйӗн сочиненийӗсен айне алӑ пуснӑ пек«Иакинф атте» юлнӑ». Иакинф вилнӗренпе ҫӗр ҫул ҫитнӗ тӗле, 1953 ҫулта, ун ҫинчен А. И. Макаровский профессор статья ҫырнӑ, анчах та ӑна вӑл вилнӗренпе 150 ҫул ҫитнӗ тӗле ҫеҫ пичетленӗ. Статьяра Иакинфӑн миссионерла ӗҫӗсен ӑнӑҫсӑрлӑхӗсене миссин укҫа-тенкӗ енчен йывӑрлӑхсем пулнипе ҫыхӑнтарнӑ, ҫакӑн пек пӗтӗмлетӳ тунӑ: «Вырӑс Чиркӗвӗпе вырӑс тӗн шкулӗн тӗн шкулӗнчен тухнӑ,Вырӑс Чиркӗвӗнче манах санӗпе Китай православи миссийӗн пуҫлӑхӗ пулнӑ паллӑ ӑсчаха тата патриота кӗлӗ туса асӑнма хӑйсен ирӗк пур. Манахсен пурнӑҫӗн йӗркисене ирӗклӗн пӑхӑннӑ, анлӑ тӗн курӑмлӑ ҫын, ҫапах та Иакинф аттене кирек мӗнле пулсан та тӗнпе ҫыхӑнман шухӑшлавҫӑсем шутне ҫеҫ кӗртеймӗн». О. Гринцевичӑн 2010 ҫулта пичетленсе тухнӑ статйинче Иакинф-миссионер ӗҫӗ-хӗлӗпе ҫветтуй Стефан Пермский еткерлӗхӗ хушшинчи параллельсене илсе кӑтартнӑ.

Астӑвӑм

А. И. Кобзев палӑртнӑ тӑрӑх, «Н. Я. Бичуринӑн, ытти синологпа танлаштарсан, паллӑ пулӑмсемпе тулли биографийӗ историксене кӑна мар, беллетристсене те кӑсӑклантарнӑ». 1955 ҫулта А. Таланов Н. Ромовӑпа соавтор пулса «Друг Чжунго» кӗнеке кӑларнӑ (Детгиз конкурсне тӑратнӑ). С. Н. Марков «Ывӑнма пӗлмен Иакинф Бичурин» кӗске очерка «Ӗмӗрхи йӗрсем» (1973) кӗнекене вырнаҫтарнӑ. Wayback Machine онлайн-архивра манах-китаевед сӑн-сӑпатне В. Н. Кривцовӑн 1978, 1984 тата 1988 ҫулсенче кун ҫути курнӑ «Иакинф атте» историпе документлӑ дилогийӗнче 2013 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 15-мӗшӗнче ҫӗнетсе кӑларнӑ. Автор, хӑй те синолог пулнӑ май, нумай ҫӑлкуҫа тишкернӗ, унӑн геройӗ пурӑннӑ, ӗҫленӗ мӗн пур вырӑнта тенӗ пек, ҫав шутра Пекинра та, пулса курнӑ. Иакинф В. С. Пикуле те кӑсӑклантарнӑ, вӑл 1987 ҫулта «Тимӗр чётки» миниатюра пичетлесе кӑларнӑ.

Чӑваш Енре Иакинфа пӗрремӗш тата чи пысӑк ӑсчах-чӑваш тесе сума сӑваҫҫӗ. Шупашкарта тӑтӑшах ӑслӑлӑх конференцийӗсем иртеҫҫӗ, «Бичуриниана» вара вырӑнти ӳнерҫӗсемпе ҫыравҫӑсен пултарулӑхӗнче тема пулса тӑнӑ. Шупашкарта Бичурин урамӗ, ӑна халалланӑ икӗ палӑк пур. Шупашкар районӗнчи Кӳкеҫ поселокӗнче «Бичурин тата хальхи самана» музей пур, унӑн тӑван кӗтесӗнче те — Сӗнтӗрвӑрри районӗнчи Шӗнерпуҫ ялӗнче — музей уҫнӑ.

Пӗлтерӗшлӗ кӗнекисемпе статйисем (тепӗр хут кӑларнисемпе)

Примечание: библиографическая информация дана по списку, помещённому в издании Бичурин Н. Я. Китай в гражданском и нравственном состоянии. — М., 2002. — С. 409—413, с небольшими дополнениями.

• Записки о Монголии, сочинённые монахом Иакинфом. С приложением карты Монголии и разных костюмов. Т. 1—2 . — СПб., 1828. , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи авӑнӑн 21-мӗшӗнчи копийӗ

  Бичурин Н. Я. Записки о Монголии / Предисл. Р. Б. Рыбакова, А. Н. Хохлова; Вступит. ст., коммент., словарь А. Н. Хохлова; Институт востоковедения РАН. — Изд. 2-е. — ИД «Агни», 2010. — 404 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-89850-154-9. (в пер.)

• Описание Тибета в нынешнем его состоянии. , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи авӑнӑн 20-мӗшӗнчи копийӗ С картою дороги от Чэн-ду до Хлассы. Перевёл с китайского монах Иакинф. — СПб., 1828.
• История первых четырёх ханов из дома Чингисова. — СПб., 1829.

  В кн.: История монголов , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ. — М., 2008.

• Описание Пекина, с приложением плана сей столицы, снятого в 1817 г. , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 15-мӗшӗнчи копийӗ Переведено с китайского монахом Иакинфом. — СПб., 1829.

  2-е изд. — Пекин, 1906.

• Описание Чжунгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии. Переведено с китайского монахом Иакинфом. Ч. I—II. — СПб., 1829.
• Сань-цзы-цзин, или Троесловие с литографированным китайским текстом. — СПб., 1829.
• Изображение первого начала, или о происхождении физических и нравственных законов // Московский телеграф. — 1832. — Ч. 48. — № 21, с. 3 — 33; № 22, с. 157—193; № 23, с. 285—316.

  Чжоу Дуньи. Изображение Первого начала, или О происхождении физических и нравственных законов (с суждениями Чжу Си) / Пер. с китайского и толкования Н. Я. Бичурина // Чжоу Дуньи и ренессанс китайской философии. — М., 2009. — С. 85—111.

• История Тибета и Хухунора с 2282 года до Р. Х. до 1227 года по Р. Х. с картою на разные периоды сей истории. Переведено с китайского монахом Иакинфом Бичуриным. Ч. I—II. — СПб., 1833. , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи авӑнӑн 21-мӗшӗнчи копийӗ
• Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Сочинено монахом Иакинфом. — СПб., 1834. , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи авӑнӑн 21-мӗшӗнчи копийӗ

  2-е изд. , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ / Предисл. В. П. Санчирова. — Элиста, 1991.

• Взгляд на просвещение в Китае // Журнал Министерства народного просвещения. — 1838. — Ч. XVIII, № 5, с. 324—366 , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ; № 6, с. 568—595 , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ.
• Хань-вынь-ци-мынь. Китайская грамматика, сочинённая монахом Иакинфом. Напечатана по высочайшему повелению. Ч. I—II. — СПб., 1838.

  2-е изд. — Пекин, 1906.

• Забавные известия о России в китайской географии // Санкт-Петербургские ведомости. — 1840. — № 186.
• Китай, его жители, нравы, обычаи, просвещение. Сочинение монаха Иакинфа , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗнчи копийӗ. — СПб., 1840.

  Бичурин Н. Я. Неизвестный Китай. Записки первого русского китаеведа / Предисл. Б. Б Виноградского. — Эксмо, 2017. — 352 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-699-86140-8.

• Отрывки из путешествия по Сибири , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ // Русский вестник. — 1841. — Т. 4, № 10. — С. 74—94.
• Статистическое описание Китайской империи. Сочинение монаха Иакинфа. Т. I—II. — СПб., 1842.

  2-е изд. Под науч. ред. К. М. Тертицкого , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 15-мӗшӗнчи копийӗ. — М., 2002.

• Замечания на статью под заглавием: «Шесть сцен Онокского пастуха» , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ // Москвитянин. — 1844. — Ч. 2, № 4. — С. 330—337.
• Земледелие в Китае. С семидесятью двумя чертежами разных земледельческих орудий. — СПб., 1844. , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи авӑнӑн 20-мӗшӗнчи копийӗ
• Сведения о Европе, сообщённые китайцам католическими вероисповедниками // Отечественные записки. — 1845. — Т. XL, № 6. — Отд. Смесь. — С. 91 — 97.
• Китай в гражданском и нравственном состоянии. Сочинение монаха Иакинфа в четырёх частях. СПб., 1848.

  2-е изд. — Пекин, 1911—1912.

  3-е изд. Под науч. ред. К. М. Тертицкого , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ. — М., 2002.

• Кто таковы были монголы , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ // Москвитянин. — 1850. — Ч. IV. — С. 85 — 92.
• Географический указатель мест на карте к истории древних среднеазийских народов. Сочинение монаха Иакинфа. — СПб., 1851.
• Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. В трёх частях с картою на трёх больших листах. Сочинение монаха Иакинфа, удостоенное императорской Академией наук Демидовской премии. — СПб, 1851. Часть I. , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи авӑнӑн 20-мӗшӗнчи копийӗ Часть II и III. , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи авӑнӑн 20-мӗшӗнчи копийӗ

  2-е изд. Под науч. ред. А. Н. Бернштама и Н. В. Кюнера , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 15-мӗшӗнчи копийӗ. — М., Л., 1950—1953.

  Переиздания в Казахстане (Алматы): 1992, 1998, 2000.

• Описание религии учёных. С приложением чертежей, жертвенного одеяния, утвари, жертвенников, храмов и расположения в них лиц, столов и жертвенных вещей во время жертвоприношения, составленное трудами монаха Иакинфа в 1844 г. — Пекин, 1906. , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи авӑнӑн 21-мӗшӗнчи копийӗ

  2-е изд. в кн.: Конфуций. Я верю в древность , Wayback Machine çинчи 2013 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ. — М., 1995; М., 1998. (Печаталось с сокращениями)

• Собрание сведений по исторической географии Восточной и Срединной Азии / Составитель Л. Н. Гумилёв, М. Ф. Хван. — Чебоксары, 1960.
• Ради вечной памяти: Поэзия, статьи, очерки, заметки, письма / Составитель и авт. предисл. В. Г. Родионов. — Чебоксары, 1991.
• «Первый альбом» о. Иакинфа (Н. Я. Бичурина): исследования и комментарии. Нетрадиционные источники по истории Китая династии Цин (1644—1911). Вып. 2.: Составитель О. В. Васильева. Науч. ред. В. С. Мясников. Вступ. ст., пер. с китайского и коммент. И. Ф. Поповой. — СПб., 2010.
• «Второй» и «Третий» альбомы О. Иакинфа (Н. Я. Бичурина) / Вступ. статьи В. С. Мясникова и О. В. Васильевой. Подгот. к изд. О. В. Васильевой. Серия: Нетрадиционные источники по истории Китая периода династии Цин (1644—1911). — СПб.: Российская национальная библиотека, 2012.

Комментарисем

Ӑнлантарусем

Вуламалли

• Адоратский Н. Отец Иакинф Бичурин (Исторический этюд) // Православный собеседник. — 1886. — № 1. — С. 164—180, 245—278; №. 2. — .
• Андреевская С. И. К вопросу о деятельности Н. Я. Бичурина (о. Иакинфа) — на посту главы IX Российской духовной миссии (1807—1821 гг.) // Вестник Бурятского университета. Сер. 4: История. — Улан-Удэ, 2002. — Вып. 4. — С. 123—128.
• Андреевская С. И. Описание хуннов Н. Я. Бичуриным в работе «Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древнее время» // Материалы научно-практической конференции преподавателей, сотрудников и аспирантов БГУ, посвящённой 5-летию университета / составитель И. И. Осинский. — Улан-Удэ, 2001. — Ч. 1. — С. 76—78.
• Белкин Д. И. А. С. Пушкин и китаевед о. Иакинф (Н. Я. Бичурин) // Народы Азии и Африки. — 1974. — № 6. — С. 126—131.
• Бернштам А. Н. Н. Я. Бичурин (Иакинф) и его труд «Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена» // Н. Я. Бичурин (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Т. I. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1950. — .
• Боннер А. Г. Иакинф Бичурин в Иркутске // Опыт работы библиотек вузов и техникумов зоны Восточно-Сибирского региона и Дальнего Востока. — 1974. — Вып. 1. — С. 56—64.
• Н. В. Веселовский. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — 1894. — Т. XIIIa. — С. 610.
• Н. В. Веселовский. Русский биографический словарь : в 25 томах. — 1897. — Т. 8: Ибак — Ключарев. — С. 153—155.
• Новый энциклопедический словарь: В 48 томах (вышло 29 томов). — 1914. — Т. 20. — С. 19—20.
• Денисов П. В. Слово о монахе Иакинфе Бичурине. Изд. 2-е, доп. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 2007. — 335 с.
• Димитриев В. Д. Бичурин и Чувашия //Известия Национальной Академии наук и искусств Чувашской Республики. — 1998. — № 1. — С. 21-52.
• Заятуев Г. Н. Н. Я. Бичурин и Д. Банзаров // Исследования по культуре народов Центральной Азии / отв. ред. Ш. Б. Чимитдоржиев. — Улан-Удэ, 1980. — С.161—165.
• Кривцов В. Н. Отец Иакинф. Роман / Послесл. Н. Федоренко. — Л.: Лениздат, 1988. — 632 с.
• Любимов А. О неизданных трудах о. Иакинфа и рукописях проф. Ковалевского, хранящихся в библиотеке Казанской духовной академии // Записки Восточного отделения Русского археологического общества. — 1908. — Т. XVIII, вып. 1. — С. 60—64.
• Миротворцев В. К. К биографии Иакинфа Бичурина // Православный собеседник. — 1886. — № 8. — С. 410—426.
• Моллер Н. С. Иакинф Бичурин в далёких воспоминаниях его внучки // Русская старина. — Т. 59, № 8. — 1888. — № 8. — С. 272—300. — № 9. — .
• Моллесон М. И. К пятидесятилетию смерти о. Иакинфа Бичурина // Труды Троицкосавско-Кяхтинского отделения императорского Русского Географического общества. — 1905. — Т. VII, вып. 1. — С. 73—77.
• Мясников В. С. Валаамская ссылка Н. Я. Бичурина // Проблемы Дальнего Востока. — 1986. — № 1, С. 113—121; № 2. — .
• Мясников В. С. Избрание отца Иакинфа (Бичурина) в Академию наук // Проблемы Дальнего Востока. — 1996. — № 5. — .
• Мясников В. С., Попова И. Ф. Вклад о. Иакинфа в мировую синологию. К 225-летию со дня рождения члена-корреспондента Н. Я. Бичурина // Вестник Российской Академии наук. — 2002. — Т. 72, № 12. — .
• Погодин М. П. Биография отца Иакинфа Бичурина, написанная в 1847 году // Беседы в Обществе любителей российской словесности при Московском университете. — 1871. — Вып. 3. — .
• Родионов В. Г. О прототипе одного героя водевиля «Натуральная школа» // Дружба: Литературно-художественный альманах. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1987. — № 2. — C. 236—241.
• Скачков П. Е. Очерки истории русского китаеведения. — Наука, 1977. — 505 с.
• Таланов А. В., Ромова Н. И. Друг Чжунго: (биографический роман о Н. Я. Бичурине). — Молодая гвардия, 1955. — 216 с.
• Тимковский Е. Ф. Путешествие в Китай чрез Монголию в 1820 и 1821 годах. — Часть 2: Пребывание в Пекине. — СПб.: Типография медицинского департамента Министерства внутренних дел, 1824. — 409 с.
• Тихвинский С. Л. Выдающийся русский китаевед Н. Я. Бичурин , Wayback Machine çинчи 2012 ҫулхи авӑнӑн 14-мӗшӗнчи копийӗ / С. Л. Тихвинский, Г. Н. Пескова // Новая и новейшая история. — 1977. — № 5. — С. 146—159.
• Усов В. Н., Хуан Лилян. О. Иакинф (Н. Я. Бичурин) — выдающийся русский китаевед // Чжоу Дуньи и ренессанс конфуцианской философии. Переводы и исследования. — М.: Стилсервис, 2009. — .
• Харченко Л. Н. Синолог о. Иакинф (Бичурин) — первый ректор Иркутской духовной семинарии // Историческое, культурное и природное наследие: состояние, проблемы, трансляция. — Улан-Удэ: Издательско-полиграфический комплекс ВСГАКИ, 2004. — Вып. IV. — .
• Хохлов А. Н. Н. Я. Бичурин и его труды о Монголии и Китае // Вопросы истории. — 1978. — № 1. — С. 55—72.
• Хохлов А. Н. Н. Я. Бичурин и Российская академия наук , Wayback Machine çинчи 2014 ҫулхи утӑн 13-мӗшӗнчи копийӗ // Вестник АН СССР. — 1978. — № 6. — С. 115—124.
• Хохлов А. Н. Н. Я. Бичурин и его труды о цинском Китае // Бичурин Н. Я. Статистическое описание Китайской империи. — М.: Восточный Дом, 2002. — .
• Хохлов А. Н. Свод законов маньчжурской династии Цин — документальная основа публикаций Н. Я. Бичурина о современном ему Китае // Бичурин Н. Я. Китай в гражданском и нравственном состоянии. — М.: Восточный Дом, 2002. — .
• Хохлов А. Н. . — М.: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия». — Т. XX. — С. 428-431. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 978-5-89572-036-3.
• Чимитдоржиев Ш. Б. Н. Я. Бичурин (Иакинф) // Российские монголоведы (XVIII — начало XX вв.) / составитель Ш. Б. Чимитдоржиев. — Улан-Удэ, 1997. — С. 10—18.
• Чугуевский Л. Н. Бичуринский фонд в архивах Института востоковедения // Проблемы востоковедения. — 1959. — № 5. — С. 136—147.
• Чугуевский Л. Н. Новое о рукописном наследии Н. Я. Бичурина // Народы Азии и Африки. — 1966. — № 3. — С.127—130.
• Щукин Н. С. Отец Иакинф Бичурин // Журнал Министерства народного просвещения. — 1857. — № сентябрь. — P. 111—126.
• Kim A. Life and works by N. Ia. Bichurin, a pioneer of Russian sinology : [англ.] // Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. — 2013. — Vol. 66, no. 2. — P. 163—178.

Каҫӑсем

• Кобзев А.И. Бичурин Никита Яковлевич (выр.). Синология.Ру. Пӑхнӑ кун: 2013 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ. Архивланӑ 2013 ҫулхи утӑн 19-мӗшӗ.
• Бичурин на vostlit.info (выр.) , Wayback Machine çинчи 2017 ҫулхи юпан 12-мӗшӗнчи копийӗ
• Собрание сочинений Бичурина (выр.)
• Биография (выр.) , Wayback Machine çинчи 2012 ҫулхи авӑнӑн 14-мӗшӗнчи копийӗ
• Бичуриана: всё о жизни и деятельности (выр.) , Wayback Machine çинчи 2008 ҫулхи чӳкӗн 9-мӗшӗнчи копийӗ
• Сочинения Бичурина на сайте Lib.ru: Классика (выр.) , Wayback Machine çинчи 2009 ҫулхи акан 14-мӗшӗнчи копийӗ
• Архимандрит Иакинф (Бичурин). «Церковный некрополь» (выр.) , Wayback Machine çинчи 2016 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗнчи копийӗ
• Непокорный монах Иакинф Бичурин (1985) (паллӑ мар). Свердловская студия кинохроники. Youtube. Пӑхнӑ кун: 2018 ҫулхи пушӑн 29-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи пушӑн 10-мӗшӗ.