Айтар (драма)

Айтар
Айтар
Жанр	историпе легенда драми
Автор	Пётр Николаевич Осипов
Оригинал чӗлхи	чӑваш чӗлхи
Ҫырнӑ	1924
Пӗрремӗш хут вырнаҫтарнӑ	1924

«Айтар» (выр. Айдар) — тӑватӑ пайлӑ тата ултӑ картинӑллӑ, прологлӑ историпе легенда драми. Ӑна чӑваш драматургӗ Пётр Николаевич Осипов 1924 ҫулта ҫырнӑ. Пьесӑна чӑваш поэзийӗн классикне Константин Васильевич Иванова халалланӑ^[1]. Ку хайлав чӑваш драматургийӗн ылтӑн фончӗ шутне кӗрет, ӑна наци ӳнерӗн гимнӗ пек хаклаҫҫӗ^[2].

Сюжечӗ

Пьесӑри ӗҫсем Раҫҫейре XVIII ӗмӗрте пулса иртеҫҫӗ^[3]. Сюжет никӗсӗнче — чӑваш халӑхӗн феодалсемпе крепостла йӗрке пусмӑрне хирӗҫ кӗрешни^[4].

Тевлет ятлӑ революционер патша тӗрминчен хӑйӗн тӑван ялне тарать, унта вӑл пытанмалли вырӑн тата юратнӑ хӗрне тупасшӑн. Анчах та пурнӑҫ ун пек пулмасть, Тевлет хӑйӗн ял ҫыннисемпе хирӗҫсе каять те ӑна вӗлереҫҫӗ. Унӑн вил тӑпри ҫине вара хура юпа лартаҫҫӗ^[2].

Драмӑн тӗм сюжечӗ Сентиер каччӑпа унӑн ҫураҫнӑ хӗрӗн Пинерпин синкер юратӑвӗн историйӗпе ҫыхӑннӑ. Вӗсем усал кӑмӑллӑ Айтар кулакӑн тыткӑнне лекеҫҫӗ. Айтара II Екатерина императрица пӑлхавҫӑсене пусарма пулӑшнӑшӑн преми панӑ, ҫавӑнпа вӑл хӑйне тӗнче хуҫи пек туять. Драмӑра ҫав вӑхӑтри ҫынсен пурнӑҫне, йӑли-йӗркисене тӗрӗс кӑтартнӑ, ӗҫсем халӑх юрри-ташшипе, музыкӑпа пуянланнӑ^[2].

Историйӗ тата постановкисем

Пьесӑна 1924 ҫулта ҫырнӑ. Унӑн пӗрремӗш постановки 1924 ҫултах Хусанти педагогика техникумӗн драма кӗтесӗнче иртнӗ^[1].

Иккӗмӗш постановкӑна 1927 ҫулхи раштавӑн 7-мӗшӗнче Чӑваш патшалӑх драма театрӗнче лартнӑ. Ку спектаклӗн режиссёрӗ Пётр Николаевич Осипов хӑй пулнӑ. Тӗп рольсене ҫак актёрсем вылянӑ^[1]:

Айтар — И. И. Илларионов;
Пинерпи — Ф. Д. Дмитриева;
Сентиер — Г. В. Парне.

1934 ҫулта П. Н. Осипов пьесӑн ҫӗнӗ вариантне хатӗрленӗ, малалла вара пур театрсем те ҫак варианта тӗпе хурса постановкӑсем лартнӑ^[1].

Ҫеҫпӗл Мишши ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх ҫамрӑксен театрӗн паллӑ постановкисем:

1956 ҫулта — пьесӑн иккӗмӗш варианчӗн постановки;
2006 ҫулхи раштавӑн 19-мӗшӗнче — спектаклӗн ҫӗнӗ постановки;
2012 ҫулхи авӑнӑн 18-мӗшӗнче — тепӗр хут ҫӗнетнӗ постановка^[5].

Пӗлтерӗшӗ

«Айтар» драма чӑваш литературин чи паллӑ хайлавӗсенчен пӗри шутланать^[6]. Пьесӑна нумай чӗлхесене куҫарнӑ, ҫав шутра^[2]^[1]:

вырӑс чӗлхи;
тутар чӗлхи;
удмурт чӗлхи;
ирҫе чӗлхи.

Ӑнлантарусем

^ ¹^,²^,³^,⁴^,⁵ Т.Ф. Кашаева. Айдар (паллӑ мар). Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.
^ ¹^,²^,³^,⁴ В Чувашском драмтеатре отметили 125-летие со дня рождения Петра Осипова (паллӑ мар). Советская Чувашия (31 раштавӑн 2019). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.
^ Айдар (текст пьесы) (паллӑ мар). Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.
^ 125 лет со дня рождения чувашского драматурга и режиссера Петра Осипова (паллӑ мар) (12 кӑрлачӑн 2025). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.
^ Айдар — Чувашский государственный театр юного зрителя им. М. Сеспеля (паллӑ мар). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.
^ Писатели : Осипов Петр Николаевич (паллӑ мар). Культурное наследие Чувашии. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.

Каҫӑсем

«Айтар» драмӑн тексчӗ

[chuvenc_aydar-1] ¹^,²^,³^,⁴^,⁵ Т.Ф. Кашаева. Айдар (паллӑ мар). Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.

[sovch-2] ¹^,²^,³^,⁴ В Чувашском драмтеатре отметили 125-летие со дня рождения Петра Осипова (паллӑ мар). Советская Чувашия (31 раштавӑн 2019). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.

[elbib-3] Айдар (текст пьесы) (паллӑ мар). Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.

[nashteatr-4] 125 лет со дня рождения чувашского драматурга и режиссера Петра Осипова (паллӑ мар) (12 кӑрлачӑн 2025). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.

[quick-5] Айдар — Чувашский государственный театр юного зрителя им. М. Сеспеля (паллӑ мар). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.

[nasledie-6] Писатели : Осипов Петр Николаевич (паллӑ мар). Культурное наследие Чувашии. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 24-мӗшӗ.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]