Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Аруй Михаил Филиппович

Акимов Михаил Филиппович (псевдоним Аруй; 1895 ҫулхи утӑн 14-мӗшӗ е 1895 ҫулхи утӑн 2-мӗшӗ, Çĕнĕ Эйпеç, Пӑва уесӗ, Чӗмпӗр кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ — 1972 ҫулхи кӑрлачӑн 12-мӗшӗ, Çĕнĕ Эйпеç, Улатăр районĕ, Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики, Раççей Федерациллĕ Социализмлă Совет Республики, СССР) — чăваш драматургĕ, прозаикĕ, педагогĕ. Чăваш драматургинче сцена ҫине кӑларнӑ пĕрремĕш пьесăсен авторĕсенчен пĕри[3].

Кун-çулĕ

1895 çулхи утă уйăхĕн 2-мĕшĕнче (кивӗ стильпе — 14-мĕшĕнче) Чӗмпӗр кӗпӗрнин Пӑва уесӗнчи (халӗ — Чӑваш Республикин Улатӑр муниципаллӑ округӗ) Çĕнĕ Эйпеç ялĕнче çуралнă[4][3][5].

Хурăнварти икĕ класлă шкулта вӗреннӗ. Кайран Пӑвари вĕрентекенсен семинариĕнчен (1914), Чулхула педагогика институтӗнчен (1932, куҫӑн мар мелпе) вĕренсе тухнă[3].

Пĕрремĕш тĕнче вăрçине (1914–1918), Граждан вăрçине (1918–1920) тата Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине (1941–1945) хутшăннă. Çапăçура палӑрнăшăн орденсемпе медальсемпе чысланă[3][4].

Ĕпхӳ кĕпӗрнин Ҫӗньял шкулĕнче тата тăван Çĕнĕ Эйпеç шкулĕнче ачасене чӗлхепе литература вĕрентнĕ, шкул директорӗ тата вӗренӳ енӗпе директор ҫумӗ пулнӑ. Хусанта тухакан «Канаш» хаçатăн литература сотрудникĕ пулса ĕçленĕ[3][4][6].

Тӑван ялӗнчех 1972 çулхи кăрлачăн 10-мĕшĕнче вилнĕ.

Пултарулăх

М. Ф. Акимов 1919 çулта хăйĕн пĕрремĕш драмине — «Вăхăтсăр вилĕм» — çырнă. Ку пьесăна чăваш сцени çинче лартнă чи малтанхи драмӑсенчен пĕри тесе шутлаççĕ[3][4].

Пултарулăхĕн тĕп теми — чăваш ялĕнчи пурнăç улшăнăвĕсем, çĕнĕ пурнăç йĕркине йышăнни. Вӑл пьесисенче ялти çынсен пурнăçне, вĕсен кулленхи тăрăшăвĕсене, çĕнĕ йĕркесене хăнăхнине кăтартнă. Çаплах тĕрлĕ хумханусем ҫинчен те çырнă[3][6].

1920–1930 çулсенче çырнӑ пьесӑсен хушшинче:

  • «Вăхăтсăр вилĕм» (1919) — чăваш драматургин пĕрремĕш пьесисенчен пӗри;
  • «Илюк» (1920) — пурнăçран илнĕ драма;
  • пĕр актлă комедисем: «Хăма тавра», «Çӳретпĕр-çӳретпĕр те...»;
  • «Тĕнче çаврăннă чух» (1940) — ялти пурнăç улшăнăвĕсем пирки[3][4][6].

Пьесăсене чăваш театрĕсенче лартнă. 1930-мĕш çулсенче унăн ĕçĕсене Шупашкарти театрта, çаплах ялти пултарулӑх кружокĕсенче вылянă[3][5].

Хăшпĕр пьесисемпе калавĕсем чăваш журналĕсенче («Сунтал», «Капкăн») пичетленнĕ. Унăн пьесисен тата калавĕсен пĕр пайĕ пичетленсе тухнă пулин те, хăшпĕр ĕçĕсем алçырăвĕсенче çеç юлнă[3][6].

Кӗнекисем

  • Акимов-Аруй, М. Вӑхӑтсӑр вилӗм ; Илюк : драмӑсем: аслӑ ҫулхи шкул ачисем валли / Михаил Акимов-Аруй. — Ш., 1979. — 72 с.
  • Акимов, М. Ф. Вӑхӑтсӑр вилӗм : 4 пайлӑ драма, 5 картинкӑллӑ = (Преждевременная смерть) : драма в 4 действиях, в 5 картинках / М. Ф. Акимов. — Симбирск : Типография № 1-й Губсовнархоза, 1919. — 52 с.
  • Акимов, М. Ф. Илюк : 4 пайлӑ драма / М. Ф. Акимов. — Хусан, 1920. — 50 с.

Хисепӗсем

  • «Хисеп палли» орден;
  • медальсем[3].

Астӑвӑм

  • 2019 ҫулта тӑван ялӗнче асану хӑми уҫнӑ[7].
  • Драматурга асӑнса пултарулӑх каҫӗсем, куравсем ирттереҫҫӗ[8].

Ӑнлантарусем

  1. ^ https://наследиечувашии.рф/russian/акимов-аруй-михаил-филиппович-драмат/?ysclid=mseenwbd8n130945403
  2. ^ https://chuvenc.ru/show_Person/316
  3. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 Акимов Аруй Михаил Филиппович (выр.). Наследие Чувашии. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.
  4. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Акимов Михаил Филиппович (выр.). Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.
  5. ^ 1, 2 Акимов Михаил Филиппович (выр.). Виртуальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.
  6. ^ 1, 2, 3, 4 Чăваш литературин антологийĕ (PDF). Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.
  7. ^ А. Никитина. Помним талантливых земляков (выр.). Алатырский муниципальный округ Чувашской Республики (15 чӳкӗн 2019). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.
  8. ^ Новость (выр.). Муниципальное бюджетное учреждение «Централизованная библиотечная система» Чебоксарского муниципального округа Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Акимов (Аруй), Михаил Филиппович // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2006. — Т. 1. — С. 48.
  • Артемьев, Ю. М. Акимов Михаил Филиппович // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001. — С. 62.
  • Юрьев, М. И. Михаил Акимов (Аруй) // Чăваш литературин антологийĕ. — Шупашкар, 2003. — С. 122–125.
  • Родионов, В. Г. Чăваш драматургийĕн историйĕ. — Шупашкар, 1982. — С. 45–52.

Каçăсем

Категорисем