Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Данилов Дмитрий Данилович

Дмитрий Данилович Данилов (1902 ҫулхи чӳкӗн 6-мӗшӗ, Енӗш Нӑрваш, Ҫӗрпӳ уесӗ, Хусан кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ — 1966 ҫулхи акан 28-мӗшӗ, Мускав, Раççей Федерациллĕ Социализмлă Совет Республики, СССР) — совет чӑваш литература тӗпчевҫи, литература критикӗ, прозаик, педагог, чӑваш театрӗн историкӗсенчен пӗрремӗшӗ. Филологи ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ (1934)[1][2]. 1934 ҫултанпа СССР ҫыравҫисен пӗрлешӗвӗн членӗ, Чӑваш АССРӗн искусствин тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ (1961)[1][2]. 1930-мӗш ҫулсенчи чӑваш литература юхӑмӗн организаторӗсенчен пӗри[1][2].

Кунҫулӗ

1902 ҫулхи чӳкӗн 6-мӗшӗнче Хусан кӗпӗрнин Ҫӗрпӳ уесӗнчи Енӗш Нӑрваш (хальхи вӑхӑтра Чӑваш Республикин Тӑвай районӗ) ялӗнче ҫуралнӑ[1][3].

1927 ҫулта Хусанти Тухӑҫ педагогика институчӗнче, 1934 ҫулта Мускаври Хӗрлӗ профессура институчӗнче вӗренсе тухнӑ[1][2].

1966 ҫулхи акаӑн 28-мӗшӗнче Мускавра вилнӗ[2].

Пултарулӑхӗ

Дмитрий Даниловӑн литература ӗҫӗ-хӗлӗ 1932 ҫулта «Марксист-ленин искусствоведенийӗ» журналта пичетленнӗ «Чӑваш литературинчи класла кӗрешу» обзор статьинчен пуҫланнӑ[2]. Каярахпа вӑл чӑваш театрӗ ҫинчен тата наци ӳнерӗ ҫинчен статьясем ҫырнӑ[2].

Данилов пултарулӑхӗнче чӑваш литературин историйӗ пысӑк вырӑн йышӑннӑ: вӑл чӑваш ҫыравҫисен — К. В. Иванов, С. В. Эльгер, Н. И. Шелеби, Ф. П. Павлов, П. П. Хузангай, П. Н. Осипов тата ыттисен пултарулӑхӗ ҫинчен статьясем ҫырнӑ. Уйрӑм енӗ — М. Сеспель пурнӑҫӗпе пултарулӑхне тӗпчени[2]. 1940 ҫулта Шупашкарта Дмитрий Даниловӑн К. В. Иванов ҫинчен уйрӑм ӗҫӗ тухнӑ — «К. В. Иванов: пурнӑҫӗпе пултарулӑхӗ»[4].

«Октябрь революцийӗ тата чӑваш литератури» (1933) ӗҫӗнче Дмитрий Данилов 1930-мӗш ҫулсенчи совет литература критики позицийӗнчен М. Сеспель пултарулӑхне хакланӑ. Вӑл поэт «чӑваш чӗлхине айӑна илсе ҫитернӗ сӑлтавсене класла тӗрӗс ӑнлантарса паман» тесе палӑртнӑ[5]. Михаил Сеспель ҫуралнӑранпа 40 ҫул ҫитнӗ май 1939 ҫулхи кӗркунне Дмитрий Данилов «Хӗрлӗ Чӑваш Ен» хаҫатӗнче виҫӗ статьяран тӑракан цикл пичетленӗ: «Сеспель Мишши: ҫуралнӑранпа 40 ҫул ҫитнӗ май. Биографи эскизӗсем» (1939 ҫулхи авӑнӑн 24-мӗшӗ), «Поэт тӗсӗ: ҫуралнӑранпа 40 ҫул ҫитнӗ май» (1939 ҫулхи юпан 16-мӗшӗ), «Сеспель — новатор: ҫуралнӑранпа 40 ҫул ҫитнӗ май» (1939 ҫулхи чӳкӗн 24-мӗшӗ), ҫавӑн пекех «Сунтал» журналта (1939, № 11, с. 3—4) «Ҫӗнӗ хӗвел юрӑҫи» статья[6].

1930-мӗш ҫулсенче Дмитрий Данилов Тутар пролетар ҫыравҫисен ассоциацийӗн чӑваш секцийӗн ертӳҫи пулнӑ тата «Утӑм» альманахӑн редакторӗ пулнӑ[2].

Педагог ӗҫӗ

1927—1930 ҫулсенче Дмитрий Данилов Хусанти чӑваш педагогика техникумӗнче вӗрентнӗ[1][2]. Каярахпа Чӑваш педагогика институчӗнче чӑваш литературине вӗрентнӗ[2].

1940 ҫултанпа пурнӑҫӗ вӗҫне ҫити Мускаври А. В. Луначарский ячӗллӗ Патшалӑх театр ӳнерӗ институчӗнче (ГИТИС) ӗҫленӗ — проректор, заведующи, чӑваш наци студийӗсен аслӑ преподавателӗ пулнӑ[1][2]. Унӑн хутшӑнӑвӗпе институтра 1947 тата 1961 ҫулсенче чӑваш актёрӗсем икӗ хутчен кӑларӑннӑ[7]. ГИТИСӑн пӗрремӗш чӑваш студийӗ 1947 ҫулта пулас СССР халӑх артисчӗ В. К. Кузьмина тата М. М. Тарханов вӗренекенӗсем — В. И. Родионов, Г. Т. Мадеева, Н. С. Степанов, П. И. Иванов вӗренсе тухнӑ[7]. ГИТИСӑн иккӗмӗш чӑваш студийӗ 1961 ҫулта СССР халӑх артисчӗ В. А. Орлов ертсе пынӑ, вӑл чӑваш театрне В. Н. Яковлев, Н. М. Яковлева, Н. Д. Григорьев тата ыттисене панӑ[7].

Дмитрий Даниловӑн ГИТИСри педагогика ӗҫӗн енӗсенчен пӗри — чӑваш студийӗн студенчӗсене чӑваш чӗлхине вӗрентни. Театр тӗпчевҫи Людмила Вдовцева палӑртнӑ тӑрӑх, Даниловӑн пӗрремӗш чӑваш студийӗн студенчӗсене вӗрентесси вырӑс актёрӗ Виктор Иванович Родионовӑн чӑваш чӗлхине алла илме пулӑшнӑ[8]. СССР халӑх артисчӗ Вера Кузьмина асӑннӑ тӑрӑх, 1943 ҫулта ГИТИСра вӗренӳ хӑйӗн майне пынӑ чухне проректор должнӗйӗнче Чӑваш Енӗнче ҫуралнӑ Дмитрий Данилович Данилов тӑнӑ[9].

Общество ӗҫӗ

Дмитрий Данилова 1934 ҫулта СССР ҫыравҫисен пӗрлешӗвӗнче йышӑннӑ[1]. 1934—1936 ҫулсенче «Хӗрлӗ Чӑваш Ен» хаҫатӑн редакторӗ пулнӑ[1][2]. Каярахпа Чӑваш АССР ҫыравҫисен пӗрлешӗвӗн правлени председателӗ пулса суйланӑ[2]. 1937—1938 ҫулсенче Чӑваш чӗлхе, литература, истори тата экономика ҫӗр-шыв тӗпчев институтӗнче ӑслӑх сотрудникӗ пулса ӗҫленӗ[1][2].

Ӑслӑх ӗҫӗсем

  • Данилов Д. Д. Совет Чӑваш Енӗ: Наци-культура тӑвӗ. — М.: Соцэкгиз, 1933. — 267 с.[10][11].
  • Данилов Д. Д. Октябрь революцийӗ тата чӑваш литератури. — М., 1933[5].
  • Данилов Д. Д. Сеспель Мишши: ҫуралнӑранпа 40 ҫул ҫитнӗ май. Биографи эскизӗсем // Хӗрлӗ Чӑваш Ен. — 1939. — 24 авӑн[6].
  • Данилов Д. Д. Поэт тӗсӗ: ҫуралнӑранпа 40 ҫул ҫитнӗ май // Хӗрлӗ Чӑваш Ен. — 1939. — 16 юпа[6].
  • Данилов Д. Д. Сеспель — новатор: ҫуралнӑранпа 40 ҫул ҫитнӗ май // Хӗрлӗ Чӑваш Ен. — 1939. — 24 чӳк[6].
  • Данилов Д. Д. Ҫӗнӗ хӗвел юрӑҫи: Ҫеҫпӗл Мишши ҫуралнӑранпа 40 ҫул ҫитнӗ май // Сунтал. — 1939. — № 11. — С. 3—4[6].
  • Данилов Д. Д. К. В. Иванов: пурнӑҫӗпе пултарулӑхӗ. — Шупашкар: ЧАССР Госиздачӗ, 1940. — 32 с.[4]
  • Данилов Д. Д. Октябрь революцийӗчченхи чӑваш илемлӗ литератури // Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институчӗн ӑслӑх архивӗ. Отд. V. Ед. хр. 817[12].

Хисепӗсем

  • Медаль «Мускава хӳтӗленӗшӗн»[2].
  • Медаль «Аслӑ Вăтаҫĕр вӑрҫинче 1941—1945 ҫҫ. хастар ӗҫленӗшӗн»[2].
  • Чӑваш АССРӗн Аслӑ Канашӗн Президиумӗн Хисеплӗ грамоти (1945)[1].
  • «Чӑваш АССРӗн искусствин тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ» хисеплӗ ят (1961) — чӑваш театр ӳнерне тата литературине аталантарнӑшӑн[1][2].

Астӑвӑм

Дмитрий Данилович Даниловӑн ячӗ К. В. Иванов ячӗллӗ Чӑваш академи драма театрӗ тата унӑн Мускаври наци студийӗсем ҫинчен истори очеркӗсенче асӑннӑ[8][7]. Даниловӑн Патшалӑх театр ӳнерӗ институтӗнче чӑваш актёрӗсемпе педагогика ӗҫӗ ҫинчен СССР халӑх артисчӗ Вера Кузьминична Кузьмина астӑвӑмӗсем упранса юлнӑ[9]. Данилов ӗҫӗсем хальхи ӑслӑх тӗпчевӗсенче чӑваш литературипе культурин историйӗпе усӑ кураҫҫӗ[10][5][12]. Даниловӑн М. Сеспель ҫинчен ҫырнӑ ӗҫӗсем ҫинчен библиографи хыпарӗсем Чӑваш Республикин Наци библиотеки хатӗрленӗ «Сеспель» библиографи указателӗнче пур[6]. Дмитрий Данилов ҫинчен биографи хыпарӗ Чӑваш Республикин Наци библиотеки тытса тӑракан Чӑваш Енӗн Литература карттин фондӗнче пур[2].

Ҫемьи

«Совет Чӑваш Енӗ» хаҫатӗнче пичетленнӑ астӑвӑмсем тӑрӑх, унӑн икӗ хӗрӗ пулнӑ[8].

Асӑрхавсем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 Данилов Дмитрий Данилович (выр.). Энциклопедия Янтиковского района. Портал «Наследие Чувашии». Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19 Данилов Дмитрий Данилович (выр.). Литературная карта Чувашии. Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  3. ^ с. Яншихово-Норваши (выр.). Официальный портал органов власти Чувашской Республики (29 ҫӑвӑн 2018). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  4. ^ 1, 2 Список изданий о К. В. Иванове, имеющихся в фонде Научной библиотеки Чувашского государственного университета имени И. Н. Ульянова (выр.). Научная библиотека Чувашского государственного университета имени И. Н. Ульянова]]. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  5. ^ 1, 2, 3 Сеспель Мишши: рождение современной чувашской литературы (выр.). Чувашский государственный институт гуманитарных наук. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  6. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 Сеспель: библиографический указатель (выр.). Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  7. ^ 1, 2, 3, 4 Сто лет, тысячи спектаклей, миллионы зрителей (выр.). Республика (19 раштавӑн 2015). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  8. ^ 1, 2, 3 Славное прошлое, большое будущее (выр.). Советская Чувашия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  9. ^ 1, 2 Вера Кузьминична Кузьмина — театральная актриса, народная артистка СССР, почётный гражданин Чувашской Республики (выр.). Чувашская республиканская общественная организация «Союз женщин Чувашии» (2022). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  10. ^ 1, 2 Вестник Чувашского университета. — 2019. — № 2 (выр.). Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова (2019). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  11. ^ Культурное строительство в Советской Чувашии в годы предвоенных пятилеток (1928—1941) (выр.). Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.
  12. ^ 1, 2 Диссертация Е. В. Родионовой (выр.). Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗ.

Литература

  • Данилов Дмитрий Данилович // Энциклопедия Янтиковского района. — Шупашкар: Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институчӗ.
  • Агаева Е. В., Данилова О. А., Михайлова Р. В. Становление и развитие театрального искусства в Чувашии в 20—30-е годы XX века // Вестник Чувашского университета. — 2019. — № 2.
  • Сеспель Мишши: рождение современной чувашской литературы. — Шупашкар: Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институчӗ.
  • Сеспель: библиографический указатель. — Шупашкар: Чӑваш Республикин Наци библиотеки.
  • Чӑваш энциклопедийӗ: 4 томлӑ. — Шупашкар: Чӑваш кӗнеке издательстви, 2006—2011.

Каҫӑсем

Категорисем