Пилотласа тӑракан космос карапӗ
Космос карапӗ — космос уҫлӑхӗнче ҫынсем вӗҫнине пурнӑҫлама тата, сӑмахран, ҫынсене космоса илсе хӑпартса Ҫӗр ҫине хӑрушлӑхсӑр таврӑнма (е урӑх планета /спутникла станци) хатӗрленӗ пилотласа тӑракан космос аппарачӗ.
Хӑйӗн 1924 ҫулхи «Космос карапӗ» ӗҫӗнче Константин Эдуардович Циолковский, ҫын космоса вӗҫме хатӗрленӗ аппарат пирки каласан, тӗпрен илсен, ӑна урӑхла ят панӑ: — тӳпери карап[1].
Пӗрремӗш космос карапӗ Восток-1 совет карапӗ пулса тӑнӑ, ун ҫинче Юрий Гагарин Ҫӗр тавра пӗрремӗш космос хӑвӑртлӑхӗпе пӗрремӗш тулли космос вӗҫевӗ тунӑ.
Асӑннӑ класлӑ космос аппарачӗсене конструкциленӗ чухне экипаж ҫӗр ҫине ҫунатсӑр антаракан аппарат е космоплан евӗр таврӑнмалли хӑрушсӑр, шанчӑклӑ тата тӗрӗс система туса хурасси тӗп проблемӑсенчен пӗри пулса тӑрать. Унсӑр пуҫне, ҫӗклекен ракетӑпа кӑларас ӗҫӗн пуҫламӑш тапхӑрӗнче авариллӗ ҫӑлӑнӑҫ системи пурри питӗ пӗлтерӗшлӗ уйрӑмлӑх пулса тӑрать. Пӗрремӗш ӑрури космос карапӗсен проекчӗсен тулли авариллӗ ҫӑлӑнӑҫ системи пулман — ун вырӑнне, яланхи пекех, экипаж креслисене катапультланипе усӑ курнӑ, ҫунатлӑ космоплансене те ятарлӑ авариллӗ ҫӑлӑнӑҫ системипе тивӗҫтермен. Ҫавӑн пекех космос карапне экипаж валли хатӗрленӗ пурнӑҫ тивӗҫтерӗвӗн системипе тивӗҫтермеллех пулнӑ.
Пилотланса тӑракан космос карапне тума пысӑк кӑткӑслӑхсем пуррине кура, вӗсем виҫӗ ҫӗршывӑн кӑна пур — СССР/Раҫҫей, АПШ, Китай. Ҫав вӑхӑтрах китай космос карапӗсем нумай чухне «Союз» совет космос карапӗ евӗрех.
2011—2020 ҫулсенче «Союз» серинчи космос карапӗсем ҫынсене МКС-а ҫитермелли пӗртен-пӗр мел шутланнӑ[2].
Ҫав шутра АПШпа СССРта кӑна пилотланса тӑракан космос карапӗ-космопланӗсемпе (хальхи вӑхӑтра эксплуатацирен кӑларнӑ) нумай хут усӑ куракан системӑсем йӗркеленӗ. Ҫавӑн пекех Инди, Япони, Европа/ЕКА, Иран, КХДР пилотланса тӑракан космос карапӗсем тума плансем пур.
Пилотласа тӑракан космос карапӗсем
- 1-мӗш ӑрури космос карапӗсем (вӗҫевсен шучӗ):
- 2-мӗш ӑрури космос карапӗсем:
- Союз (143 вӗҫев, 2 катастрофа, ҫӗклекен ракетӑн 3 аварийӗ, вилӗмсемсӗр (ҫав шутра 2 суборбиталлӑ вӗҫев), 6 татӑлнӑ вӗҫев; вӗҫевсем малалла пыраҫҫӗ)
- Л1/Зонд (проекта вӗҫленӗ)
- Л3 (проекта пилотсӑр вӗҫев тӗрӗслевӗсен стадинче чарнӑ)
- Аполлон (15 вӗҫев, 1 аварии вилӗмсемсӗр + старт тапхӑрӗнчи катастрофа, проекта вӗҫленӗ)
- ТКС — Снабжени транспорт карапӗ (проекта вӗҫленӗ)
- Шэньчжоу (13 вӗҫев, вӗҫевсем малалла пыраҫҫӗ)
- Гаганьян (проект хатӗрлев тапхӑрӗнче)
- Фудзи (проекта чарса лартнӑ)
- OV (проект хатӗрлев тапхӑрӗнче)
- CRV (пилотланса тӑракан ATV) (проект хатӗрлев тапхӑрӗнче)
- пилотланса тӑракан HTV (проект хатӗрлев тапхӑрӗнче)
- Нумай хут усӑ курмалли карап
- X-20 Dyna Soar (проекта пурнӑҫа кӗртмен)
- Спираль (проекта чарса лартнӑ)
- ЛКС (проекта пурнӑҫа кӗртмен)
- Спейс шаттл (135 вӗҫев, 2 катастрофа (ҫав шутра 1 стартра), проект вӗҫленнӗ)
- X-30 NASP (проекта чарса лартнӑ)
- VentureStar (проекта чарса лартнӑ)
- ROTON (проекта чарса лартнӑ)
- Delta Clipper (проект)
- Kistler K-1 (проекта чарса лартнӑ)
- Dream Chaser (пилотсӑр испытани шайӗнчи вӗҫевсен проекчӗ)
- Silver Dart (проект)
- Заря (проекта чарса лартнӑ)
- Буран (1 пилотсӑр вӗҫев, проекта чарса лартнӑ)
- Гермес (проекта чарса лартнӑ)
- Зенгер-2 (проекта чарнӑ)
- HOTOL (проекта чарнӑ)
- HOPE (проекта чарнӑ)
- ASSTS (проекта чарнӑ)
- Канко-мару (проект)
- Шэньлун (проект хатӗрлев тапхӑрӗнче)
- МАКС (проекта чарнӑ)
- Клипер (проекта чарнӑ)
- SpaceX Starship (прототипсен атмосфера тӗрӗслевӗнчи тапхӑрӗ)
- Пайӑн нумай хут усӑ курмалли космос карапӗсем:
Ҫавӑн пекех пӑхӑр
Ӑнлантарусем
- ^ Труды по космонавтике. Исследование мировых пространств реактивными приборами. К. Э. Циолковский; Под ред. и М. К. Тихонравова — М.: Машиностроение, 1967. — 376 с.
- ^ Российские «Союзы» — единственное средство доставки экипажей на МКС (выр.). www.i-mash.ru (3 ҫӑвӑн 2012). Пӑхнӑ кун: 2018 ҫулхи кӑрлачӑн 21-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
Каҫӑсем
- Отечественнӑй пилотланса тӑракан космонавтика аталанӑвӗн историйӗ / под ред. О. Н. Остапенко. — "Столица энциклопедийӗ" издательство ҫурчӗ, 2015. — Т. 2. — 752 с. — ISBN 978-5-903989-27-0.