Ыхра
Ыхра (лат. Állium satívum), выр. Чеснок)— сухан (Amaryllidaceae) йышшисен Allliaceae ҫемйинчи тӗсӗ, нумай ҫул ӳсекен курӑк евӗр ӳсентӑран. Пилӗк пин ҫул ытла тӑваҫҫӗ; анлӑн паллӑ пахча ҫимӗҫ культури тата кӑмӑл-туйӑмлӑ хивре шӑршӑллӑ тата ҫивӗч техӗмлӗ приправа, унпа тин ҫеҫ усӑ кураҫҫӗ тата ҫӗнӗрен туса хатӗрленӗ евӗр усӑ кураҫҫӗ. Халӑх медицининче ҫут ҫанталӑк антимикроблӑ, хирӗҫле тата кардиопротекторлӑ им-ҫампа усӑ кураҫҫӗ. Тирпейсӗрлӗхпе сивлеклӗх ӑна тӗрлӗ климат зонинче культивацилеме май параҫҫӗ. Пӗр ҫулхи культура пек ҫитӗнет. Вегетативлӑ майпа кӑна ӗрчеҫҫӗ: шӑлӗсемпе тата сывлӑш суханӗсемпе (бульбочкисемпе). Культурӑна ытларах тухӑҫлӑ, анчах та сахалтарах кӗрхи ыхра (кӗркунне кӑларса лартаҫҫӗ) ҫине уйӑраҫҫӗ, тата лайӑх упранакан ҫурхи (ҫуркунне лартаҫҫӗ).
Ӳсентӑран кун-ҫулӗ
Ыхрана усӑ курма ӳстересси 5 пин ҫула яхӑн каялла пуҫланнӑ[1]. Ӑна римлянсем, ассирисем, египтянсем, грексем, еврейсем тата арабсем питӗ кӑмӑлланӑ.
Чеснок авалхи египтянсен кулленхи рационӗн, уйрӑмах йывӑр ӗҫсем тӑвакан рабочисен, пирамидӑсем тӑвассин, чи кирлӗ элеменчӗ шутланнӑ. Ӑна вӑйне, чӑтӑмлӑхне ӳстерекен мел тесе шутланӑ. Истори факчӗ паллӑ: пирӗн эрӑччен 1600 ҫул тӗлнелле хӑйӗн ыхра паёкне илмен рабочисен пӑлхавӗ хыпса тухать. Обществӑн аслӑ сийӗсен пурнӑҫӗнчи ыхра пӗлтерӗшӗ пирки вӑл Тутанхамон фараонӑн тупӑкӗнче (п. эрч. Ыхра суханӗсем саркофагсен ӑшӗнче тата унӑн ритуал пӗлтерӗшне кӑтартакан мумисен вырӑнӗсенче те тупнӑ. Авалхи Египет медицини те ыхрапа анлӑн усӑ курнӑ — алҫырӑвӗсем тӑрӑх паллӑ 800 эмел хатӗрӗнчен 22-шне ӑна тӗпе хурса ӑсталанӑ.
Индие ыхрана арисем кӳрсе килнӗ. Кунта ӑна ытларах сиплев тӗллевӗсемпе усӑ курнӑ, анчах хивре шӑрша пула апатра усӑ курман. Китайра ыхрана сӗм авалтан тӑваҫҫӗ, ҫак вара китай азбукин авалхи символӗсем хушшинче унӑн ӳкерчӗкӗ пулса тӑрать.
Авалхи Грецире ыхра, ӑна культивациленӗ пулин те, ахаль халӑх апачӗ шутланнӑ, унӑн шӑрши — турӑсене кӳрентерекен шӑршӑ.
Авалхи Римра ӑна чухӑн ирӗклӗ граждансем хушшинче кӑмӑлланӑ, вӗсем унран паста хатӗрленӗ, пӑрӑҫпа, тӑварпа тата олива ҫӑвӗпе сӑтӑрнӑ, ҫӑкӑр ҫине сӗрнӗ. Ку рецепта каярах вӑтам ӗмӗрсенчи Европа куҫарнӑ.
Раҫҫей территоринче ыхра авалтанпах паллӑ. Ӑна асӑнни XIII ӗмӗрти палӑксенче тӗл пулать. Славянсем ӑна эрехе хушнӑ, хресченсем тӑварпа тата хура ҫӑкӑрпа ҫинӗ, ҫаплах уяв апачӗсенче, студень евӗрлисенче, усӑ курнӑ.
Чеснока Библире асӑннӑ (Чис. 11: 4—6) — израильтянсем пушхирте ҫӳренӗ чухне Египет апатне тунсӑхласа аса илеҫҫӗ, ҫав шутрах ыхра та. Ҫакӑ унӑн пӗлтерӗшӗ авалхи цивилизацисенчи апат-ҫимӗҫ пек пулнине ҫирӗплетет. Библи тата Коран ятлӑ-сумлӑ текстсенче ыхра питӗ пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулнине тӳрлетӳсем пек кӑна мар, авалхи тӗнчере сиплев хатӗрӗ пек те кӑтартса параҫҫӗ.
Ботаникӑра сӑнлани
Нумай ҫул ӳсекен курӑклӑ сухан ӳсентӑранӗ. Корневой система мочковатая. Тымарӗсем ҫирӗп, пружинӑллӑ: виҫи тата йышӗ лартмалли материал сортран тата пысӑкӑшӗнчен килет: пысӑк сухан хуппи 240 тымар таран пулма пултарать. Шӑтнӑ чухне вӗсем хӗлӗхлӗ, ҫӑра пайӑркаллӑ ӳсеҫҫӗ, 10—12 кунран тымар янӑ пӗрремӗшпе иккӗмӗш йӗркин тымарӗсем туса туратланма тытӑнаҫҫӗ. Тӗп масси суха сийӗнче (25—30 см) вырнаҫнӑ, анчах та витерӳ тарӑнӑшӗ 70 сантиметра ҫитет, сарӑлнин диаметрӗ — 50 сантиметр таран. Сухан хуппи пиҫнӗ тапхӑрта ҫӗнӗ «втявающие» тымарӗсем пулса тӑраҫҫӗ, вӗсем чӑмӑртанса сухан хуппине ҫӗре тӑсаҫҫӗ. Ҫулҫӑ типсен тымарсем пӗтеҫҫӗ.
Перкелешекен сортсен суханӗ (диаметрӗ 3—8 сантиметр, йывӑрӑшӗ 30—130 грамм); перкелешменнисен — лапчӑк пулма пултарать (диаметрӗ 3—4 см, масси 20—50 грамм). Типӗ хупписен тӗсӗ «кӗпе» (сортлӑ палли): шурӑ, сарӑрах, тӗксӗм-фиолет, кӗрен-фиолет, кӗмӗл-шурӑ. Хӗвӗсенче сухан хупписем типӗ ҫулҫӑсен тӗпӗсен хӗвӗнче ларакан папкасем-шӑлсем пулса тӑраҫҫӗ, вӗсенчен кашниех хытӑ хуппипе витӗннӗ. Шӑлсен шучӗ суханра пиҫет: сахал ӳсекен сортсен — 5—12, вӑтам туратлаканнисен — 15—30, туратсӑррисен пӗр шӑллӑ сухан (пӗр шӑллӑ) ҫаврака е тӑсӑлнӑ формӑллӑ массӑпа 15—50 грамм йӗркеленет. Шӑл ҫемҫи — шурӑ, ҫутӑ-е тӗттӗм-крем.
Чӑн-чӑн тунана донец кӑтартнӑ — кӗскетнӗ, курӑмлӑ туна, суханӑн аялти пайӗнче вырнаҫнӑ, ҫаврака, лаптак е кӑштах мӑкӑрӑлчӑк формӑллӑ, диаметрӗ 2—3 сантиметр таран. 15—-50 сантиметр ҫӳллӗш суя туна ҫулҫӑллӑ нӳрӗксен никӗсӗпе йӗркеленнӗ, вӗсем пӗр-пӗрне ҫавӑрса илеҫҫӗ. Ҫӗнӗ ҫулҫӑсем йӗркеленме пӑрахнипе вӑл тургора ҫухатать, ӳсен-тӑран пиҫсе ҫитнине кӑтартакан паллӑ пулса выртать.
Ҫулҫичес икӗ тӗрлӗ пулаҫҫӗ:
- ассимиляцилекенсем (фотосинтезлаканнисем) — лаптак (сантиметр сарлакӑш, метр тӑршшӗ), линиллӗ, тесьмовидлӑ, яка, ҫиелтен валак, аялтан килеватлӑ, вӗҫнелле шӗвӗртнӗ, цельнокрайлӑ, тӳрӗ е поникающие; йышра 10 таран (стрелокленекенсен) тата 20 таран (перкелешменнисен); ҫулҫӑллӑ пластинкӑран тата хупӑ нӳрӗкрен тытӑнса тӑраҫҫӗ (кашни хыҫҫӑнхи ҫулҫӑ унчченхи ӑшӗнче шӑтать, ҫирӗп суя туна туса хурать); шӑтсан шӑл хуппи тӗсӗпе килӗшсе тӑма пултараҫҫӗ, унтан симӗс тӗслӗ пулаҫҫӗ, хӑш чухне сӑрӑрах тӗсӗллӗ; кӑмрӑк айӗнче ӳсеҫҫӗ; 23—25°, 45° е 65—70° к суя туна (тӗкӗнмен сортсен час-часах спираль тӑрӑх вырнаҫнӑ, стрелкесен — тӑтӑшрах пӗр лаптакра); пиҫсе ҫитсен саралаҫҫӗ те типсе каяҫҫӗ;
- неассимиляющие (видоизменённые) — сӗтеклӗ хупӑ шӑла тата суханӑн типӗ хупӑ хупписене йӗркелеҫҫӗ.
Тӗл перекен сортсен донец варринче ҫулҫӑсӑр, ҫӳлте хӗсӗнекен чечек сӑмси (стрелка) 55 сантиметртан пуҫласа 200 сантиметр ҫӳллӗш чӗлӗм евӗр йӗркеленет (ҫӳллӗреххисем ункӑн-ункӑн кӑтраланма, унтан тӳрленме пултараҫҫӗ), вӑл соцветипе зонтик евӗр вӗҫленет; сухан хуппи пиҫнӗ чухне стрелка хытать те вилет. Стрелок пурри ӳсен-тӑран сипленессине ирттерет.
Соцветие () — стерильлӗ чечексенчен, сывлӑш сухан-бульбочкисенчен тата сӑмсине тӑсса хунӑ тачӑ пӗркенчӗкрен (обёрткӑран) тӑракан ансат шӑлавар евӗрлӗ зонтик. Чечекӗсем вӑрӑм ҫеҫкеллӗ, ахаль (урӑхла каласан, чаплашкапа венчет ҫине дифференциацисӗр) ултӑ ҫеҫкерен тӑракан венчет евӗрлӗ околоцвеник. Околоцвеник ҫеҫкисем шурӑ е шупка-хӑмӑр, пӗр шӑнӑрлӑ, яка, тӑршшӗ 3 мм яхӑн. Пин те улттӑ.
Ҫимӗҫӗ — курупка. Вӑрлӑх ыхра памасть темелле. Пӗр соцветире, сортне кура, 5—30 (шултрисем, 1—4 шт/г) пуҫласа 200450 (вӗттисем, 100 шт/г таран) бульбочкӑсем пулаҫҫӗ, вӗсем ыхра вегетативлӑ ӗрчевӗн органӗсем шутланаҫҫӗ: вӗсене аксан севок илеҫҫӗ — пӗр шӑллӑ сухансем (ыхра севокӗ) диаметрпа пулаҫҫӗ. 0,3—1,5 сантиметр, массӑпа 0,1—6,5 грамм. Бульбочкӑсем тӑрӑхла е ҫаврака формӑллӑ, ҫавӑн пекех, аналогилле шӑллӑ, нарастани конусӗ, тутлӑхлӑ тата хупӑ.
Хромос хисепӗ: 2n = 16,48.
Сарӑлни тата экологи
Тӑван ҫӗр-шыв Вӑтам Ази шутланать. Ыхра авалтанпах неолит ӳстерни Афганистанран тата Тибетӑн ҫурҫӗр-анӑҫӗнчен Раҫҫейӗн кӑнтӑр чиккисене тата Китайӑн анӑҫ чиккине ҫити анлӑ сарӑлнӑ. Тискер сӑн-сӑпатпа вӑл ҫак пысӑк территорире пур ҫӗрте те тӗл пулнӑ. Унтан ӳсентӑран, Арктикӑпа экватори джунглӗсемсӗр пуҫне, пур регионта та та хӑйне евӗрлӗ пурӑнма пултарнине пула, пӗтӗм тӗнчипе тенӗ пекех сарӑлнӑ. А. И. Введенский: ыхра вӑрӑм шӗвӗр вӗҫлӗ ухӑран () пулса кайнӑ, вӑл Туркменири ту хушӑкӗсен тӗпӗнче, Тянь-Шань тата Памиро-Алара. Кайранхи тӗпчевсем ҫакна тӗрӗс тунине ҫирӗплетсе ыхра генетика тӗлӗшӗнчен вӑрӑм шӗвӗр вӗҫлӗ суханран уйрӑм маррине кӑтартнӑ. Ыхра культури Таджикистанри, Туркменистанри, Узбекистанри, Иранӑн ҫурҫӗрӗнчи, Афганистанри тата Пакистанри ту районӗсенче пулса иртнӗ.
Таксономи
XX ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринчи филогенетика системисенче, сӑмахран, Кронквист системисем (1988) тата Тахтаджян, ыхра тата мӗнпур сухан шутне кӗрекен йӑх ҫемьене кӗнӗ. Каярах филогенетика тӗпчевӗсен кӑтартӑвӗсем тӑрӑх ӑна Луковые () уйрӑм кил-йышне (APG II система) уйӑрнӑ. Каярахри APG III (2009) системинче ҫак йыша кӗнӗ несӗлсене кил-йыша кӗртнӗ. Ҫапла вара ыхра суханӑн ҫеҫ мар, нарцисс, юр айӗпе амариллисӑн ҫывӑх тӑванӗ пулса тӑрать. APG IV системипе килӗшӳллӗн ыхрана Allieae кӗҫӗн йыш Allioideae трибине кӗртнӗ, вӑл"луковымисла" (аллиумлӑ) текен ӳсентӑрансенчен чылайӑшне пӗрлештерет, вӗсемшӗн спецификӑлла шӑршӑ тата соцветие-зонтик характерлӑ.
Ыхра икӗ тӗрлӗ пулать:
- акмалли ыхра (Allium sativum var. sativum) — чи анлӑ сарӑлнӑ форма, вӑл чечек йӗпписем (перкелешекен формӑсем пур пулин те) туса хумасть, ҫемҫе ыхра сорчӗсен ытларахӑшӗ шутне кӗрет;
- ыхра — офиоскородон, е Рокамболь (Allium sativum var. ophioscorodon) — перкелешекен формӑсене пӗрлештерет тата ыхра слоновийӗ текеннине, юлашкин таксономийӗ дискусси япали пулсан та.
Ҫарӑмсан рокамболь шутне кӗрет тени йӑнӑш шухӑш пур. Путаница пӗр пекрех тутӑллӑ тата шӑршӑллӑ пулнӑран сиксе тухать. Черемша та, ыхра та пӗр евӗрлӗ эфир ҫӑвӗсем тата кӳкӗрт пӗрлешӗвӗсем пур, вӗсем вӗсене характерлӑ шӗвӗр, «ысночный» техӗмлӗх параҫҫӗ. Ку вӑл ҫывӑх тӑванлӑха кӑтартни мар, биохими шайӗнчи конвергентлӑ пӗрпеклӗх. Allium sativum var. ophioscorodon — Allium sativum (ака сухан, вӑлах ыхра) тӗсӗн ӑшӗнчи тӗсӗ. Ҫарӑмсана хӑй тӗсӗпе ҫыхӑннӑ тискер ӳсентӑрансем кӑтартаҫҫӗ: Ухӑҫӑ (Allium ursinum, Европӑра тата Кавказра сарӑлнӑ тӗс) тата Лук ҫӗнтерӳҫӗ (Allium victorialis, тӗсӗ Ҫӗпӗрте, Инҫет Тухӑҫра тата Акӑлчара анлӑ сарӑлнӑ зисем, ӑна час-часах «ҫӗпӗр черемшайӗ» теҫҫӗ.
Таксономи схеми
| ещё 13 семейств, среди которых наиболее крупные — Ирисовые, Ксанторреевые, Орхидные, Спаржевые | ещё две трибы: Gilliesieae, Tulbaghieae[2] | ещё несколько сотен видов, в том числе Лук-батун, Лук-порей, Лук репчатый, Лук скорода (шнитт-лук), Черемша | ||||||||||||||||||
| порядок Спаржецветные | подсемейство Allioideae | род Лук | ||||||||||||||||||
| отдел Цветковые, или Покрытосеменные | семейство Амариллисовые (около 1600 видов) | триба Allieae | Чеснок
| |||||||||||||||||
| ещё 58 порядков цветковых растений (согласно Системе классификации APG III) | ещё два подсемейства, Agapanthoideae и Amaryllidoideae[2] | ещё около 15 родов, из них к роду Лук наиболее близок Нектароскордум (Nectaroscordum) | ||||||||||||||||||
Агротехника
Авалхи культура ӳсентӑранне, культура формисене тӗл перекенсем тата ахаль тӗл перкелешменнисем ҫине уйӑраҫҫӗ. Чеснок — йӑран ҫинче сахал вырӑн йышӑнакан пысӑк тухӑҫлӑ ӳсентӑран. Чеснок светолюбив, кун пек чухне тӑпра ҫителӗклӗ нӳрелмелле.
Ҫурхи тата кӗрхи ыхра уйӑраҫҫӗ. Кӗрхи тырӑллӑ тӑпрасене кӑмӑллать, ҫурхи шыв вӑтам-тата ҫӑмӑл тӑпра ҫинче лайӑх ӳсет. Яр сорчӗсем шӑлӗсемпе кӑна ӗрчеҫҫӗ, мӗншӗн тесен чечек йӗппи туса хумаҫҫӗ. Кӗрхи сортсем ӗрчеҫҫӗ:
- шӑлӗсемпе (аяк папкисемпе) сухан хупписем;
- сывлӑш суханӗсенчен ӳстерекен пӗр шӑллӑ сухансемпе (севком);
- сывлӑш суханӗсемпе (бульбочкисемпе) культурӑра кӗрхи тырӑ урлӑ.
| Критерий | Яровой чеснок | Озимый чеснок |
|---|---|---|
| Срок посадки | Ранняя весна (апрель), как только сойдёт снег и почва прогреется до +5…+6°C | Осень (конец сентября — октябрь), за 3—4 недели до наступления устойчивых заморозков |
| Срок уборки | Конец июля — август | Конец июля — начало августа (созревает раньше ярового) |
| Хранение | Хранится до двух лет. Лёжкость высокая | Хранится до 4—6 месяцев. К весне часто начинает прорастать и усыхать |
| Урожайность | Как правило, ниже, чем у озимого | Как правило, выше, чем у ярового |
| Строение луковицы | Зубки располагаются по спирали в 2—3 ряда. Внешние зубки крупнее, внутренние мельче. Количество зубков больше (10—30 шт.) | Зубки располагаются в один ряд вокруг центрального стебля-стрелки. Зубки крупные, однородные, обычно 4— 12 шт. |
| Наличие стрелки | Не стрелкуется (за исключением сорта «Гулливер»). Образование воздушных бульбочек не характерно | Большинство сортов — стрелкующиеся. Формирует цветонос с бульбочками, который рекомендуется удалять |
| Холодостойкость | Не зимует в грунте. Высаживается весной и не подвержен зимним морозам | Высокая. Успешно зимует в почве, переносит морозы, требует периода яровизации |
| Вкус и острота | Вкус обычно более мягкий, менее острый | Вкус часто более яркий, насыщенный и острый |
| Основное преимущество | Отличная лёжкость, что позволяет употреблять его в пищу всю зиму и весну | Высокая урожайность, крупные зубки, более раннее получение урожая |
| Основной недостаток | Более низкая урожайность по сравнению с озимым | Плохая лёжкость, риск вымерзания при малоснежных зимах |
Сортсем
Усӑ курма ирӗк панӑ ял хуҫалӑх ӳсен-тӑранӗсен сортсемпе гибричӗсен патшалӑх реестрне 2025 ҫулта кӗрхи тырӑн 104 сортне тата ҫурхи ыхран 20 сортне кӗртнӗ.
Аттелӗх сорчӗсем: Агат, Айсберг, Академик, Аксакал, Алькор, Альтаир, Аметист, Белозерский, Богатырь, Вятский, Герман, Гранит, Гусар, Дар, Наша Любаша, Новгородский, Оникс, Осенний, Парус, Русский., Сержик тата ыттисем те.
Ҫӗршыври селекци сорчӗсем: Алексинский, Антонник, Атач, Боголеловский, Витязь, Добрыня, Докторский, Зубрёнок, Кавалер, Новосибирский, Русский доктор, София, Цезарь, Чесночный барон, Шадейка тата ыттисем те.
Ыхра сорчӗсен ретне Европӑра (ЗНМП) пулса тухнӑ вырӑна хӳтӗленӗ ятпа тӑваҫҫӗ:
- Италире — Aglio Bianco Polesano, Aglio Bianco Piacentino;
- Францире — Ail rose de Lautrec, Ail blanc de Lomagne;
- Испанире — Ajo Morado de Las Pedroññeras.
Сӑтӑрҫӑсем тата чирсем
Чеснока чирсемпе сӑтӑрҫӑсен атакине кӗртнӗ, вӗсенчен чылайӑшӗ Allium ӑратӗнчи ӳсен-тӑраншӑн характерлӑ. Чир-чӗрпе сӑтӑрҫӑсенчен ытларахӑшӗ эндемиклӑ характерлӑ тата региона е ӳстермелли условисене кура уйрӑлса тӑраҫҫӗ. Ухӑҫӑн культура тӗсӗсен чирӗсем дикорастациллӗ тӗссем тӗлӗнтермеҫҫӗ е питӗ сайра тӗл пулаҫҫӗ вӗсен.
Чир-чӗр
| Тип заболевания | Название | Возбудитель / Характер | Симптомы и причины появления[5] |
|---|---|---|---|
| Неинфекционное[6] | Засыхание кончиков листьев | Низкая влажность почвы | Пожелтение и засыхание кончиков листьев, отмирание нижних листьев |
| Бактериальное | Бактериальная гниль[7] | Бактерии: Erwinia carotovora, E. aroideae, Pseudomonas xanthochlora | Появление коричневых язвочек на зубках, которые становятся стекловидными; возможен перламутровый оттенок и резкий гнилостный запах. Поражает растение во время вегетации и хранения |
| Грибковое[8] | Фузариоз[9][10][11] | Грибок Gibberella pulicaris (Fusarium sambucinum) | Пожелтение листьев с розоватым налётом спор, отмирание корней. Поражённые луковицы при хранении покрываются белым или розоватым мицелием и сгнивают. Одно из самых опасных заболеваний |
| Пероноспороз (ложная мучнистая роса)[12] | Оомицет Peronospora destructor | Появление серого налёта на листьях и стрелке, засыхание поражённых частей, недозревание луковиц. Споры сохраняются в луковицах | |
| Чёрная плесень (стемфилиоз)[13] | Аскомицет Stemphylium allii | Желтоватые пятна на листьях, покрывающиеся тёмным плесневидным налётом; приводит к снижению урожая. Проявляется в тёплом и влажном климате | |
| Чёрная шейковая гниль | Грибок Botrytis allii | Заболевание, характерное для некоторых видов лука | |
| Зелёная плесень[14] | Грибок Penicillium glaucum | Проявляется при хранении чеснока, особенно сильно через 2—3 месяца после закладки на хранение. Отдельные зубки становятся вялыми и на них появляются вдавленные светло-желтые пятна. Внутренние зубки — размягчаются, сморщиваются, темнеют и превращаются в труху с запахом плесени. Головка чеснока на ощупь становится пустой, при надавливании на нее под сухими чешуями обнаруживается беловатый или голубовато-зелёный налет и трухлявая масса | |
| Ржавчина | На листьях появляются рыжие подушечки (ржавчина). Постепенно фотосинтез падает, перо засыхает раньше времени. Развитию болезни способствует холодная весна | ||
| Бела гниль (склеротиниоз) | Гриб Sclerotium cepivorum | На основании листьев и донце луковицы появляется белый ватный налёт, затем — плотные чёрные склероции в виде зёрен. Болезнь развивается при переувлажнении и загущенных посадках | |
| Чёрная плесень (аспергиллез) | Aspergillus niger | На зубках появляется чёрный порошистый налёт (споры) гриба. Болезнь особенно активно развивается при повышенной температуре хранения. Заражение происходит во время выращивания |
Сӑтӑрҫӑсем
| Название | Описание и жизненный цикл | Симптомы и наносимый ущерб |
|---|---|---|
| Луковая муха (Delia antiqua)[15][16] | Серая муха длиной 5—7 мм. Личинки белые, до 10 мм. Зимует в почве, вылет в мае | Личинки выедают луковицы, вызывая загнивание. Листья желтеют и засыхают |
| Луковая (Eumerus tuberculatus) и бугорчатая журчалки (Eumerus strigatus)[17] | Бронзово-зелёная муха длиной 6,5—9 мм. Личинки морщинистые, до 11 мм. Даёт два поколения за сезон | Личинки повреждают луковицы чеснока, а также других луковичных культур |
| Точило луковый (Duspessa ulula)[18][19] | Ночная бабочка. Гусеницы развиваются почти год | Гусеницы вбуравливаются в луковицы и выгрызают внутри большие полости |
| Луковые трипсы (Thysanoptera) | Мелкие (0,8—0,9 мм) продолговатые насекомые. Личинки беловатые или зеленовато-жёлтые | Повреждают листья, высасывая соки |
| Луковый скрытнохоботник (Ceutorhynchus jakowlewi)[20] | Жук длиной 2,2—2,5 мм, серого цвета. Личинки безногие, желтовато-белые | Жуки и личинки повреждают листья, вызывая их пожелтение и усыхание |
| Луковые моли (Acrolepia assectella и др.) | Тёмно-коричневые бабочки с размахом крыльев 8—10 мм. Гусеницы желтовато-зелёные, до 40 мм | Гусеницы повреждают листья |
| Луковая стеблевая нематода | Нитевидный белый червь длиной 1—1,5 мм | Повреждает стебли и луковицы |
| Совки (разные виды) | Бабочки семейства Совки. Гусеницы ведут подземный образ жизни | Гусеницы подгрызают корни и повреждают луковицы |
| Чесночный четырёхногий клещ (Aceria tulipae) | Очень мелкий (0,21—0,25 мм) клещ с двумя парами ног | Повреждает растения, является переносчиком вирусов |
| Корневые клещи (роды Tyrophagus, Rhizoglyphus)[21] | Мелкие (0,7—1,1 мм) овальные клещи | Повреждают растущие растения в грунте и луковицы при хранении |
Усӑ курни
Апат-ҫимӗҫре
Пӗтӗм тӗнчипе ыхрапа уҫӑ тата ҫӗнӗрен туса хатӗрленӗ приправа пек усӑ кураҫҫӗ. Ыхра йӗпписемпе шӑлӗсем йӳҫӗтеҫҫӗ, тӑварлаҫҫӗ, маринадлаҫҫӗ, сӳнтереҫҫӗ. Ҫамрӑк ҫулҫӑсем ӑшалаҫҫӗ. Типӗтнӗ ыхрана вӗтетсе тӗрлӗ апат-ҫимӗҫ ҫумне ҫыпӑҫтарнӑ пек усӑ кураҫҫӗ. Ӑна кӑлпассие тата пахча ҫимӗҫе консервланӑ чухне хушаҫҫӗ.
Чылай регионта вӑл наци апат-ҫимӗҫӗн уйрӑлми ингредиенчӗ (Тухӑҫ тата Кӑнтӑр Азире, Вӑтам Тухӑҫра тата Ҫурҫӗр Африкӑра, Европӑра) шутланать:
- Корейӑпа Японире «хура ыхра» хатӗрлеҫҫӗ, вӑл приторлӑ-пылак тутӑллӑ — ыхра пуҫӗсем пысӑк температурӑсенче кӑвас хураҫҫӗ;
- ҫурҫӗрте Вӑтаҫӗр тинӗсӗн"айолива"соусне ыхран, ҫӑмарта сарринчен тата олива ҫӑвӗнчен анлӑлатнӑ;
- Францире ыхра яшкине Гасконьрен «турена» хатӗрлеҫҫӗ;
- итал-американ кухнинче ыхра ҫӑкӑрне анлӑлатнӑ;
- вырӑс кухнинче томатсемпе ыхран «горлодёрёк» шӗвӗр соус хатӗрлеҫҫӗ;
- Испани кухнинче ыхра никӗсӗ шутланать (Лас-Педроньерас ыхран тӗнче тӗп хули тесе йышӑннӑ);
- Грузире тата Абхазире ыхра тӗрлӗ аджикӑн тӗп ингредиенчӗ шутланать.
Медицинӑра
Чеснока авалтанпах халӑх медицининче усӑ кураҫҫӗ. Хальхи фармакологи промӑҫлӑхӗ унӑн никӗсӗ ҫинче биологи тӗлӗшӗнчен активлӑ хутӑшсене (БАД) тата препаратсене (спиртлӑ тӑскасене, порошоксене тата настойкӑсене) кӑларать. Чеснок сарӑ хӑвалакан таблеткӑсен йышне кӗрет.
Тӗп биологи тӗлӗшӗнчен хастар ыхра компоненчӗ — аллицин, ӑна ӳсентӑран хӑйӗн специфика шӑршипе тата нумай сиплев эффекчӗпе тивӗҫет. Ӑна аркатсан антиоксидант хастарлӑхӗпе усӑ куракан сульфин йӳҫекӗсем пулаҫҫӗ. Ыхрара тытакан фитонцидсем тата ытти ӗҫ япалисем унӑн комплекслӑ ӗҫне — антибактериллӗ, кӑмпана хирӗҫле, противопротозойлӑ, хирӗҫле ӗҫ-пуҫа — тивӗҫтереҫҫӗ. Унти ыхрапа препаратсене усӑ курни пӗтӗмӗшле холестеринпа юнри пӗчӗк тачӑлӑхӑн липротеинӗсене, ҫавӑн пекех артери пусӑмне чакарать тесе шутлаҫҫӗ, ҫакӑ ӑна атеросклерозпа артери гипертензине профилактикӑлама усӑллӑ тӑвать.
Тӗпчев ӗҫӗсен речӗпе килӗшӳллӗн, ыхра вируса хирӗҫле витӗм кӳрет. Анчах та ӗнентерӳ медицинин даннӑйӗсем сахал юлаҫҫӗ. Кокрейнов пӗрле ӗҫлени 2014 ҫулта грипп тата шӑнса пӑсӑлни тӗлӗшпе ыхран сиплевпе профилактика эффекчӗ пирки пичетленине тишкернӗ хыҫҫӑн ҫакӑн пек пӗтӗмлетӳ тунӑ: пахалӑхлӑ тӗпчевсен пӗр пӗлтерӗшлӗ рекомендацийӗсемшӗн ҫителӗксӗр. Пахалӑх критерийӗсене хуравлакан тӗпчевсенчен пӗри ыхра хутӑшне йышӑнасси шӑнса пӑсӑлас хӑрушлӑха виҫӗ хут чакарнине палӑртнӑ, анчах халӗ ҫитнӗ чирӗн вӑрӑмӑшӗ тата йывӑрӑшӗ ҫине витӗм кӳмен. Малашне ку енӗпе тӗпчевсем кирлӗ.
Потенциаллӑ иммуностика тата хире-хирӗҫле ӗҫ тӗпчевӗсем малалла пыраҫҫӗ.
Юраманни
Ыхрана пысӑк йышпа ӗҫни операци хыҫҫӑнхи юн каяс хӑрушлӑха ӳстерме пултарать. Антикоагулянтпа варфаринпа ҫыхӑнсан юн кайнипе юн кайнипе юн кайнин вӑхӑчӗ нумайланнине палӑртаҫҫӗ. Антиагрегантсене, саквинавира, антигипертензивлӑ препаратсене, кальци каналӗсен блокаторӗсене, гипогликеми препарачӗсене йышӑннӑ чухне ыхрапа асӑрханса усӑ курмалла.
Суханпа ыхра кушаксемпе йытӑсемшӗн токсикӑллӑ.
Пӳре, сарӑ чул чирӗ, анеми, хырӑмлӑх е пыршӑлӑх чирӗсем аптратсан ыхрапа усӑ курнинче питӗ асӑрхануллӑ пулмалла.
Пӗҫертесрен чӗрӗ ыхра ӳте тата лӑймака хупписене тирме сӗнмеҫҫӗ.
Тытӑм
Сухансенче 35—42 % типӗ япала, ҫав шутра 6,0—7,9 % белок, 7,0—28 мг% С витамин (ҫулҫисенче — 80 мг% таран), 0,5 % сахӑр, 2027 % полисахарид.
Ыхра тутипе шӑршине эфир ҫӑвӗ (0,23—0,74 %) пуррипе сӑлтавланӑ, унта сульфид ушкӑнӗн органика пӗрлешӗвӗсем (фитонцидсем) пур, ҫаплах антиоксидант аллицин шутланать.
Пировиноград йӳҫекӗ.
Салицин.
Ситостерол.
Кофе йӳҫекӗ.
Хлороген йӳҫекӗ.
Диаллилдисульфид.
Феруловая кислота (3-гидрокси-4-метокси-фенилпропеновая кислота).
Гераниол.
Кемпферол.
Линалоол.
Олеанол йӳҫекӗ.
Кумарин йӳҫекӗ.
Флороглюцин.
Фитина йӳҫекӗ.
Кверцетин.
Рутин.
Аллилцистеин.
Сапонинсем.
Стигмастерол.
Халаплӑхра
Чылай культурӑра ыхрана чи малтан унӑн ҫивӗч тутипе тата ҫирӗп шӑршипе ҫыхӑннӑ хирӗҫле уйрӑмлӑхсем тесе йӑлана кӗртнӗ. Тӗслӗхрен, пӑлхарсен вӑл турӑ ӳсентӑранӗ шутланнӑ, ҫурҫӗр енчи халӑхсен вара — сатана ӳсентӑранӗ. Украинӑри пӗр легенда тӑрӑх, ыхра тухатмӑш шӑлӗнчен ӳснӗ, ҫавӑнпа пур вӑл — ҫылӑх. Анчах, ытларах ӗненнипе, ыхра усал вӑя, чир-чӗре, усала хӑратнӑ. Унпа ҫапла усӑ курнӑ:
- Ҫурт-йӗрпе ҫынна универсаллӑ сыхлав:
- чехсем ӗненнӗ тӑрӑх, ҫурт тӑррине вырнаҫтарнӑ ыхра ӑна аҫа ҫапасран сыхлать, алӑксемпе чӳречесенчен ҫакнӑскер — усал сывлӑшсенчен, тухатмӑшсенчен;
- пӑсӑлнипе, чех куҫне ыхра сӗткенӗпе сӑтӑрнӑ, Раҫҫейӗн кӑнтӑрӗнче венчет умӗн хӗр ҫавине ыхра явнӑ;
- вампирсенчен тата урӑх нежитирен хӑйсемпе пӗрле илсе ҫӳренӗ;
- Тухату йӑлисен атрибучӗ:
- русинсем мункун служби вӑхӑтӗнче куличсене сӑвапласа пӗтеричченех Сочельнике сӗтел кӗтессисене сарнӑ пуҫсенчен ӳстернӗ ыхра тӗкӗсене ҫӑварта тытнӑ (пуҫсем ҫинче сӗт суса илнӗ тухатмӑшсене ҫапла курма май пулнӑ тесе шутланӑ);
- Серб тухатмӑшӗсем йывӑрлӑхра е ҫапӑҫура ҫӗнтерме, суда каяс умӗн е ҫапӑҫу хирӗнче сулахай атӑ ӑшне хурас умӗн (унччен унта ҫӗлен чӗлхине вырнаҫтарнӑ) виҫӗ долька ыхра сӗннӗ.
- Авалхи индисем ыхрана (джангидӑна) «Атхарваведад» кӗнекере турӑсем панӑ мел тесе, чир-чӗрпе демонсене, ракшассене, усал сывлӑшсене хирӗҫ асӑнаҫҫӗ.
Ыхра туса илекенсем
Итали, Корей тата Китай пек ҫӗршывсенче халӑх чунне ыхра кирли кунне 8—12 шӑл ҫитет.
| Крупнейшие производители чеснока (тонн)[22][23] | |||
|---|---|---|---|
| Страна | 2016 | 2022 | 2023 |
 КХР |
21 197 131 | 20 828 893 | 20 743 253 |
 Инди |
1 400 000 | 3 208 000 | 3 266 022 |
 Бангладеш |
381 851 | 526 819 | 548 907 |
 Египет |
280 216 | 522 128 | 490 417 |
 Корей Республики |
275 549 | 272 759 | 318 220 |
 Бразили
|
132 361 | 181 343 | 184 844 |
 АПШ
|
204 780 | 208 063 | 182 344 |
 РФ |
262 211 | 147 743 | 145 746 |
 Мьянма |
212 909 | 204 556 | 207 187 |
 Украина |
187 960 | 188 980 | 186 350 |
 Узбекистан |
174 170 | 210 347 | 225 951 |
 Испани |
170 042 | 194 340 | 281 900 |
| Всего в мире | 26 573 001 | 28 734 107 | 28 672 225 |
| Без отметки = официальная статистика, F = по оценкам ФАО, A = совокупные данные (может включать официальные и приближённые оценки). Источник: Food And Agricultural Organization of United Nations[24] | |||
Сӑнсен пуххи
Ӑнлантарусем
- ^ Alimentary products and the cold chain: elements, insurance and loss prevention (англ.) (pdf). ANIA (Чӳк 2005). — стр. 149. Пӑхнӑ кун: 2010 ҫулхи кӑрлачӑн 22-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2006 ҫулхи раштавӑн 10-мӗшӗ.
- ^ 1, 2 Цитатăланă чухнехи йăнăш Неверный тег
<ref>; для сносокGRIN-Amaryllidaceaeне указан текст - ^ Денис Терентьев. Большая разница. Чем яровой чеснок отличается от озимого. aif.ru. Аргументы и Факты (14 юпан 2025). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи чӳкӗн 11-мӗшӗ.
- ^ Абрахина Ю. В., Ершов И. И., 1981.
- ^ Денис Терентьев. Главные опасности. Шесть распространенных болезней чеснока и методы защиты. /aif.ru (21 юпан 2025). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи чӳкӗн 13-мӗшӗ.
- ^ Хохряков и др., 2003, с. 381.
- ^ Казакова, 1978, с. 223—224.
- ^ Цитатăланă чухнехи йăнăш Неверный тег
<ref>; для сносокarvestне указан текст - ^ Казакова, 1978, с. 226—227.
- ^ Лудилов В.. Чеснок заболел (выр.). Газета Приморья «АВ». «Арсеньевские вести» (3 чӳкӗн 2005). Пӑхнӑ кун: 2011 ҫулхи утӑн 10-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2010 ҫулхи раштавӑн 28-мӗшӗ.
- ^ Никульшин В. П. Селекция чеснока озимого на устойчивость к фузариозу // Аграрный вестник Урала : журнал / Под ред. А. Н. Сёмина. — Екатеринбург: Уральская государственная сельскохозяйственная академия, 2009. — Вып. 11, № 65. — . — ISSN 1997-4868.
- ^ Казакова, 1978, с. 224—225.
- ^ Казакова, 1978, с. 226.
- ^ Хохряков и др., 2003, с. 383.
- ^ Луковые мухи // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ^ Бровдий и др., 1974, с. 547.
- ^ Бровдий и др., 1974, с. 521.
- ^ Щеголев В. Н. Определитель насекомых по повреждениям культурных растений. М.: Сельхозгиз, 1952.
- ^ Артохин К. С. Малоизвестный вредитель чеснока и лука на юге России / К. С. Артохин, Е. А. Гаврилова // Защита и карантин растений. — 2011. — № 2. — С. 57.
- ^ Бровдий и др., 1974, с. 154—155.
- ^ Мишустин Р. И. Клещ чесночный четырёхногий (Aceria tulipae Keif). Архивланӑ 2024 ҫулхи раштавӑн 24-мӗшӗ.
- ^ Производители чеснока. FAO (2025). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи чӳкӗн 11-мӗшӗ. Архивланӑ 2025 ҫулхи чӳкӗн 3-мӗшӗ.
- ^ Производство чеснока в мире. fao.org. FAO (2025). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи чӳкӗн 11-мӗшӗ. Архивланӑ 2025 ҫулхи чӳкӗн 3-мӗшӗ.
- ^ Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic and Social Department: The Statistical Division. Архивланӑ 2007 ҫулхи нарӑсӑн 24-мӗшӗ.
Вуламалли
- Кузнецов А. В., Чеснок культурный, М., 1954;
- Алексеева М. В., Культурные луки, М., 1960;
- Казакова А. А., Лук, Л., 1970.
- Котов В. П., Чеснок, СПб.; М. Терция; ЭКСМО, 2003 (ГУП ИПК Ульян. Дом печати)
- В. А. Гуркин, Г. Н. Докучаева., Чеснок. Науч.-попул. изд. / М. : КМК, 2000
- Ю. В. Абрахина, И. И. Ершов., Чеснок. / М., Россельхозиздат, 1981
- В. Г. Калиниченко, Л. Н. Калиниченко., Лук. Чеснок. / Воронеж: Изд-во Воронеж. ун-та, 1991
- В. И. Лихацкий., Чеснок: Биология и технология выращивания : Практ. пособие / Киев : Изд-во УСХА, 1990
- М. А. Игнатьев., Чеснок. / Чебоксары : Чуваш. кн. изд-во, 1984
- Павлов Сергей Анатольевич., Чеснок. / [СПб.] : Лениздат, 2005 (ГИПК Лениздат)
- Неумывакин И. П., Чеснок. 2006;
- Болотских А. С., Лук. Чеснок. 2002;
- Ромашов М. А., Лечение чесноком. 2004;
- Полевая М., Чеснок — для здоровья сосудов и сердца. 2005;
Каçăсем
- Морфология растений / Абрахина Ю. В. // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.(2013 çулхи кӑрлачӑн 5-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
- Казакова Т. Острая необходимость. Всё о чесноке (выр.). Журнал «Садовник» № 4, 2007. Пӑхнӑ кун: 2009 ҫулхи чӳкӗн 15-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2009 ҫулхи чӳкӗн 4-мӗшӗ.
- Действие чеснока на кишечник и пищеварение. (выр.). Всё о продуктах питания. — полезные свойства чеснока. Пӑхнӑ кун: 2010 ҫулхи акан 2-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2010 ҫулхи ҫӑвӑн 2-мӗшӗ.
- Чижова Мария. Агротехника чеснока (выр.). Пӑхнӑ кун: 2017 ҫулхи раштавӑн 23-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2016 ҫулхи чӳкӗн 1-мӗшӗ.