Вăхăт
| Паян — 2026 çулхи ҫурлан 20-мĕшĕ, 19:02 (UTC) |
|---|
Вăхăт, — физикăпа философин тĕп ăнлавĕсенчен пĕри, уçлăх-вăхăт координчĕсенчен пĕри. Унăн тăрăхĕпе физика кĕлеткисен тĕнче йĕрĕсем иртеççĕ.
Философире — тавăрайманлă куçăм (пĕр еннелле кăна куçакан — иртнĕлĕхрен, хальлĕлĕх витĕр пуласлăха)[1], кулленхи пурнăç ăшĕнче фактсем ятлă мĕнпур процессем.
Шутлав (метрологи) йĕркипе вăхăт ăнлавĕн иккĕ аспектне палăртнă:
- Вăхăт тĕнĕлĕĕн пулăмсен координачĕсем.
Вăхăт пахалăхĕсем
Чи малтанах, вăхăтăн тĕлĕллĕх пур («Вăхăт сăнни» пăхăр).
Рудольф Карнап. . — М.: Прогресс.</ref>.
Вăхăтăн тĕлĕллĕхĕ
Хальхи ăсчахсен чылайрахăшĕн шухăшĕпе, малтанлăхпа пуласлăхăн уйрăмлăхĕ принциплă шутланать. Хальхи ăслăх хыпарĕсемпе килĕшӳллĕ, информаци малтанлăхран пуласлăха куçать, каялла пулаймасть. Термодинамикăн иккĕмĕш пуçламăшĕ те пуласлăхра энтропи нумайланса пырасса пĕлтерет.
Тепĕр енчен, хăшпĕр тĕпчевçĕсем урăхла калаççĕ.
Вăхăта шутлани
Астрономире тата навигацире вăхăта шутлани
Вăхăт виçисем
- Пинçуллăх
- Çĕрçуллăх
- Çулталăк
- Уйăх
- Декада
- Эрне
- Талăк
- Сехет
- Минута
- Çеккунтă
- Терци — кивел., халĕ усă курмаççĕ
- Миллиçеккунтă 10−3çек (пульăн кĕске татăкри вĕçевĕ)
- Микроçеккунтă 10−6çек (поведение перешейка при отрыве капли)
- Зептоçеккунтă 10−21çек (йĕтре реакцисен динамики)
- Йоктоçеккунтă 10−24çек (тăнăçлă мар элементарлă пĕрчĕсен çуралăвĕ-арканăвĕ)
Геологире
- Акрон
- Эон
- Самана
- Тапхăр
- Ĕмĕр (геологи) — çĕрçуллăхпа пăтраштармалла мар
- Фаза
Историре
- Самана (Чĕрĕлӳ, Застоя самани)
- Тапхăр
- Ĕмĕр — çĕрçуллăхпа (чуллă ĕмĕр, бронзă ĕмĕрĕ) пăтраштармалла мар
Метрологи
Эталонсем
- Патшалăхăн вăхăт, тăтăшлăх, вăхăтăн наци шкалин виçисен пĕрремĕш эталонĕ ГЭТ 1-98 — ВНИИФТРИ-ре упранать
- Вăхăтăн, тăтăшлăхăн виçисен иккĕмĕш эталонĕ ВЭТ 1-10-82 — СНИИМ (Çĕн Çĕпĕр) упранать
- Тĕнчери эталонсем
Юхакан вăхăта шутламалли хатĕрсем (автономлисем)
- Календарь (пичет кăларăмĕ) (кун/çулталăк шутлавĕ)
- Сехет
- Тăтăшлăх стандарчĕ
Вăхăт интервалĕсене туса кăтартмалли хатĕрсем
- Таймер;
- Хăйăр сехечĕ;
- Метроном;
- Калибрланă линия задержки;
- Вăхăт интервалĕсен синтеинтезаторĕ
Вăхăт интервалĕсене виçмелли хатĕрсем
- Секундомер
- Электронлă-шутлав частотомерĕ интервалсене виçмелли блокпа
- Осциллограф
Тĕпчесе уçнисем, туса кăларнисем
- пирĕн эрăччен 1500 ç. тĕлне. Хĕвел сехетне шутласа кăларнă. Египет;[2]
- 1500 ç. тĕлне. Кĕсье (пружинăллă) сехете шутласа каларнă. Петр Генлейн, Германи;[2]
- 1656 ç. маятник сехетне шутласа тунă. Христиан Гюйгенс, Нидерландсем;[2]
- 1686 ç. Исаак Ньютонăн «Математические начала натуральной философии» ĕçне пичетленĕ. Вĕсенче ньютон механикин абсолютлă вăхăчĕн теорине шутласа кăларнă.
- 1865 ç. Р. Клазиус термодинамикăн иккĕмĕш пуçламăшне тĕпчeсе уçать. Установлено наличие в природе фундаментальной асимметрии во времени всех происходящих в ней самопроизвольных процессов.[3]
- 1927 Шыва, тусана кĕртмен сехет корпусĕ. «Ролекс» компани, Швейцари;[2]
- 1960 çулта Çĕрĕн туртăмĕнче вăхăт епле куçнине тĕпчемелли Паундпа Ребка экспериментне ирттернĕ.[4]
- 1964 çулта K0 мезон арканнă чухне CP-инвариантлăхпа T-инвариантлăх пăсăлнине асăрханă. Нобель премийӗ, физика, 1980 ç.[5]
- 1970 ç. цифрăллă ал сехетне шутласа кăларнă. Джон М. Берже, АПШ;[2]
Çавăн пекех пăхăр
Ӑнлантарусем
- ^ Существует ли «стрела времени?», А. И. Гулидов, Ю. И. Наберухин
- ^ 1, 2, 3, 4, 5 RIPOLFACT. Ежегодный альманах фактов: Весь мир. Полный спектр информации о странах, мире и вселенной. — М.: РИПОЛ классик, 2007. — 1088 с.: илл., ISBN 978-5-7905-5024-9, Некоторые замечательные изобретения, с. 374—387;
- ^ Цитатăланă чухнехи йăнăш Неверный тег
<ref>; для сносокStatPhysне указан текст - ^ Р. В. Паунд О весе фотонов. Успехи физических наук, 1960 ç., раштав
- ^ Нарушение СP-симметрии. поиск его истоков. Дж. В. Кронин, Успехи физических наук, 1981, юпа
Вуламалли
- Хапаева Д. Время собственное (Время в культуре XX—XXI вв.) 2022 ҫулхи пушӑн 25-мӗшӗнче архивланӑ. // Хапаева Д. Герцоги республики в эпоху переводов: Гуманитарные науки и революция понятий. — М.: Новое литературное обозрение, 2005. — С. 204−215.
- А. Маслов. Представление о времени в Китае 2022 ҫулхи кӑрлачӑн 24-мӗшӗнче архивланӑ. // Маслов А. А. Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003. — С. 9−15.
- Единицы физических величин. Бурдун Г. Д., Базакуца В. А. — Харьков: Вища школа, 1984
- Справочник по физике. Яворский Б. М., Детлаф А. А. — М.: Наука, 1981
- Черняков А. Г. Онтология времени. Бытие и время в философии Аристотеля, Гуссерля и Хайдеггера. СПб., 2001.- 460 с.
- Шполянский В. А. Хронометрия — М.: Машиностроение, 1974
- Яройя-Смирнова В. Н. Истоки концептуализации времени в древнегреческой философии и современные направления анализа времени //Тр. Тбилис. ун-та.— Тбилиси, 1989.— Т. 292.
- Ли Смолин. 2009 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20090223192453/http://www.chronos.msu.ru/RREPORTS/smolin_atomy/smolin_atomy.htm архивланӑ. Атомы пространства и времени], «В мире науки», апрель 2004
- Громов М. Н. Время и его восприятие в Древней Руси // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2009. № 2 (36). С. 7-17
- G. J. Whitrow. . — Oxford University Press. — ISBN 9780192852113.
Каçăсем
- RFC 3339
- Институт исследований природы времени при МГУ 2014 ҫулхи пушӑн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
- Как расщепляют мгновение
- Передачи Гордона про время
- Парадокс времени — Филиппа Зимбардо видеопухăмĕ
Темӑпа ҫыхӑннисем
Вăхăт |
||
|---|---|---|
| База концепцисем | Вăхăт • Вĕçсĕрлĕх • Вĕçихĕррисĕрлĕхĕн тупсăмĕсем • Вилĕмсĕрлĕх | |
| Вăхăт виçисем, диапазонсем тата вăхăт хушисем |
Хронометри • UTC • UT • TAI • Çеккунт • Минут • Сехет • Çăлтăр вăхăчĕ • Вăтам хĕвел сехечĕ • Вăхăт тăрăхĕ Сехет • Астрариум • Вăхăта виçмелли приборсен кун-çулĕ • Хорологи • Тинĕс хронометрĕ • Хĕвел сехечĕ • Шыв сехечĕ Календарь • Кун • Эрне • Уйăх • Çулталăк • Тропик çулталăкĕ • Григорий календарĕ • Ислам календарĕ • Юлиан календарĕ Интеркаляци • Координаци çеккунти • Тĕкел çулталăк | |
| Хронологи | ||
| Тĕн тата халаплăх | ||
| Философи | ||
| Физика | ||
| Биологи | ||
| Психологи | ||
| Социологи тата антропологи | ||
| Экономика | ||
| Çав. пекех | ||
