Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Илле Тăхти

РУВИКИ-ре ҫак хушаматлӑ ытти ҫынсем пирки те статьясем пур: Ефимов.

Илле Тăхти (паспортпа: Ефимов Илья Ефимович; 1889 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ, Тăвай районĕ, Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики — 1938 ҫулхи нарӑсӑн 22-мӗшӗ, Шупашкар) — чăваш çыравçи, сӑвӑҫи, фольклорисчӗ тата педагогӗ. СССР Çыравçăсен пӗрлӗхӗн пайташӗ (1934), Пĕрремĕш тĕнче вăрçине хутшӑннӑскер[1].

Чăваш литературинчи сатира жанрне тата лиро-эпика чĕлхине аталантараканӗсенчен пӗри[2].

Пурнӑҫӗ

1889 ҫулхи авӑнӑн 16-мӗшӗнче (кивӗ стильпе — авӑнӑн 4-мӗшӗнче) Хусан кӗпӗрнинчи Ҫӗрпӳ уесне кӗрекен (хальхи Чӑваш Республикин Тӑвай муниципаллӑ округӗ) Нӳшкасси ялӗнче чухӑн хресчен кил-йышӗнче ҫуралнӑ[3].

Малтан Элпуҫӗнчи прихут шкулӗнче, унтан тӑван ялӗнчи пуҫламӑш шкулта тата Сӗвери прихут шкулӗнче пӗлӳ илнӗ. 1903 ҫулта Хусанти вӗрентекенсене хатӗрлекен семинарие вӗренме кӗнӗ, ӑна 1908 ҫулта вӗренсе пӗтернӗ[4].

1908–1914 ҫулсенче Элӗк районӗнчи Тавӑт шкулӗнче вӗрентекен тата директор пулса ӗҫленӗ. Ун хыҫҫӑн Вятка кӗпернинчи Сарапул уесӗнчи (хальхи Удмурти) Перевозное салинчи училищӗре вӗрентнӗ. 1915 ҫулта ӑна Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫине илнӗ.

Октябрь революцийӗ хыҫҫӑн каллех ҫутӗҫ ӗҫне кӳлӗннӗ[1]:

  • 1919–1928 ҫулсенче Мускавра пурӑннӑ: РСФСР Ҫутӗҫ халӑх комиссариачӗн (Наркомпрос) инспекторӗ, ача-пӑча ҫурчӗн директорӗ пулса ӗҫленӗ. Ҫак тапхӑрта вӑл М. В. Ломоносов ячӗллӗ Мускав патшалӑх университетӗнчен вӗренсе тухнӑ.
  • 1928–1931 ҫулсенче Шупашкарти Тӗп чӑваш педагогика техникумӗнче чӑваш чӗлхипе литературине вӗрентнӗ.

Илле Тӑхти 1938 ҫулхи нарӑсӑн 22-мӗшӗнче Шупашкарта ӳпке чирӗпе (туберкулез) вӑхӑтсӑр вилнӗ[1].

Пултарулӑхӗ

Литература ӗҫне 1905 ҫулта тытӑннӑ. Семинарире вӗреннӗ чухне «Шурӑмпуҫ» алҫыру журналне кӑларакансенчен пӗри пулнӑ. 1911 ҫулта Хусанта «Тавӑт, Мӗлӗш, Шураҫ юррисем» фольклор пуххине тата «Хураҫ» калавне пичетлесе кӑларнӑ[1].

Ҫыравҫӑн паллӑрах хайлавӗсем[4]:

  • «Колчак» сатира поэми (1919) — чӑваш литературинчи лиро-эпика жанрӗн классики.
  • «Элихун» поэма (1918–1926) — историллӗ темӑпа ҫырнӑ пӗрремӗш пысӑк хайлавсенчен пӗри.
  • «Выҫлӑх ҫулӗ» поэма (1921) — Атӑлҫи тӑрӑхӗнчи выҫлӑх трагедине кӑтартакан хайлав.

Илле Тӑхти ҫавӑн пекех чӑваш шкулӗсем валли арифметика задачникне (1908) хатӗрленӗ, чӑваш чӗлхин диалекчӗсемпе нормисем пирки ӑслӑлӑх статйисем ҫырнӑ, вырӑс классикӗсен хайлавӗсене чӑвашла куҫарнӑ. Унӑн сатира мелӗсем каярахпа Хв. Уяр, Хв. Агивер тата ытти проза ӑстисен пултарулӑхне витӗм кӳнӗ[2].

Кӗнекисем

  • «Колчак» (1919; 1935);
  • «Калавсемпе сӑвӑсем» (1930);
  • «Шерхулла» (1936);
  • «Калавсем» (1955);
  • «Суйласа илнисем» (1960);
  • «Поэзи, проза, публицистика» (1979).

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4 Тхти Илле (писатель; 24.09.1889-22.02.1938). Наследие Чувашии. Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи ҫӑвӑн 24-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2 Илле Тахти – один из талантливых писателей в истории национальной литературы. Тӑвай районӗн официаллӑ сайчӗ. Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи ҫӑвӑн 24-мӗшӗ.
  3. ^ Илле Тӑхти. Хыпар. Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи ҫӑвӑн 24-мӗшӗ.
  4. ^ 1, 2 Илле Тӑхти (Илья Ефимович Ефимов). Чӑваш электронлӑ вулавӑшӗ. Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи ҫӑвӑн 24-мӗшӗ.

Вуламалли

  • «Чăваш литературин антологийĕ», ред.: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. Шупашкар, 2003. ISBN 5-7670-1279-2.
  • Кириллова И. Ю., «Своеобразие художественного мира Илле Тăхти», ЧПУ, Шупашкар, 2006.

Каçăсем

Категорисем