Станьял Виталий Петрович
Виталий Петрович Станьял (паспортпа Никитин; ҫур. 1940 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗ, Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики) — литература тӗпчевҫи, поэт, публицист, общество ӗҫченӗ, таврапӗлӳҫӗ, филологи ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ (1984), СССР журналисчӗсен пӗрлӗхӗн пайташӗ (1968).
Пурнӑҫӗ
Виталий Петрович 1940 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗнче Чӑваш АССРӗнчи Шупашкар районӗнчи Станьял ялӗнче ҫуралнӑ.
1962 ҫулта Чӑваш патшалӑх пединститутне вӗренсе пӗтернӗ. Вӗреннӗ вӑхӑтра «Молодой коммунист», «Советская Чувашия», «Коммунизм ялавӗ» хаҫатсенче статьясем ҫырнӑ, учитель-методист пулса ӗҫленӗ.
1969 ҫултанпа Чӑваш патшалӑх университетӗнче вӗрентнӗ, чӑваш литератури кафедрине ертсе пынӑ.
1993–2010 ҫулсенче Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институтӗнче аслӑ ӑслӑлӑх сотрудникӗ, литература тӗпчевӗпе фольклористика уйрӑмӗн пуҫлӑхӗ пулса ӗҫленӗ. 2010 ҫулта институтран кайсан пултарулӑх тата ӑслӑлӑх ӗҫне малалла тӑснӑ[1].
Ӑслӑлӑхпа пултарулӑх кӑсӑкланӑвӗсем
Кӑсӑкланӑвӗ: К. Ивановӑн, А. Андреевӑн, В. Рзайӑн, Г. Тал-Мрзан, Д. Петров-Юманӑн, П. Хусанкайӑн, М. Ҫеҫпӗлӗн, Г. Тимофеевӑн еткерӗ, кӗҫӗн жанр хайлавӗсем, этнотӗн тата вырӑнти культсен историйӗ, Шупашкар районӗнчи халӑхӑн историйӗ, культури тата йӑли-йӗрки.
80 ытла ӑслӑлӑх ӗҫӗн, ҫав шутра монографисен, вӗренӳ кӗнекисемпе пулӑшу кӗнекисен, ҫавӑн пекех сӑвӑ пуххисен авторӗ.
Общество ӗҫӗ-хӗлӗ
Чӑваш таврапӗлӳҫисен пӗрлӗхне (1991), Чӑваш наци конгресне (1992) йӗркелекенсенчен пӗри[2]. 1991—2008 ҫулсенче Виталий Станьял Чӑваш Енри таврапӗлӳҫисен пӗрлӗхӗн председателӗ пулса ӗҫленӗ. Вӑл ертсе пынипе республикӑра тӑван ене тӗпчес тӗлӗшпе хастар ӗҫ пынӑ, районсен историйӗпе кӗнекесем пичетленме пуҫланӑ, районсен энциклопедийӗсене хатӗрленӗ. 1991 ҫултанпа — Чӑваш наци академийӗн вице-президенчӗ. 1992 ҫултанпа — Чӑваш наци конгресӗн вице-президенчӗ, Аслӑ Канашӑн председателӗ. Чӑваш халӑх академийӗн тата Чӑваш таврапӗлӳҫисен пӗрлӗхӗн хисеплӗ президенчӗ. И. Я. Яковлев ячӗллӗ общество тата Тӗп ваттисен канашне никӗслекенӗ[3]. Чӗрӗк ӗмӗр ытла студентсен «Ҫилҫунат» литература пӗрлешӗвне ертсе пынӑ[3].
Хисепӗсем
- Чӑваш Республикин тава тивӗҫлӗ аслӑ шкул ӗҫченӗ (2000)[4].
- Н. Я. Бичурин ячӗллӗ преми (2002).
- Н. Г. Гарин-Михайловский ячӗллӗ преми (2004)[5].
- Ҫеҫпӗл Мишши ячӗллӗ преми (2008)[4].
- Канаш районӗнчи Ҫеҫпӗл ялӗн хисеплӗ гражданинӗ (2019).
- Шупашкар районӗн хисеплӗ гражданинӗ (2020)[6]
- «Чи лайӑх таврапӗлӳ кӑларӑмӗсем — 2025» конкурсӑн Алексей Милли ячӗллӗ дипломӗ (2026 ҫул, «НА пороге памяти» кӗнекешӗн)[7].
Ĕçĕсем
- Сторона моя, Чебоксарская
- Мир чувашской культуры
- Чӑваш халӑх сӑвӑҫи Ухсай Яккӑвӗ 2020 ҫулхи ҫӗртмен 5-мӗшӗнче архивланӑ.
- Чӑваш поэзийӗн классикӗ К. В. Иванов 2022 ҫулхи акан 20-мӗшӗнче архивланӑ.
- Живем судьбой и памятью народа 2020 ҫулхи ҫӗртмен 5-мӗшӗнче архивланӑ.
- Чувашский рассказ
- Чӑваш халӑх ҫыравҫи Денис Гордеев (Народный писатель Чувашии Денис Гордеев)
- Петр Кудряшев: основатель мемориального музея чувашского поэта К.В. Иванова
- Слакпуҫ – сӑвӑ-юрӑ сӑпки (Слакбаш – колыбель поэзии)
- 1941-1945 ҫулсенчи чӑваш литератури (Чувашская литература 1941-1945 гг.)
- Кӑрӑнкӑ кунҫул (Тугая судьба)
- Ăраскал тĕпренчĕкĕ( ӗҫлемен каҫӑ) (Осколки судьбы)
- Юрату йĕтесĕ (Перипетии любви)
- Андрей Петтоки сӑвӑҫӑ (Андрей Петтоки поэт)
- Пурӑнма хушатӑп 2022 ҫулхи пушӑн 22-мӗшӗнче архивланӑ. (Приказываю жить)
- К.В. Иванов: семинары1982);
- Чăваш сăмахлăхĕ. 10-мĕш класс валли, (2 кĕнеке, 1993);
- Чăваш литератури. 8-мĕш класс валли (2003);
- Чăваш литератури. 9-мĕш класс валли (2003);
- Алексей Милли шӑпи (Судьба Алексея Мили, 2004)
- Тухса пыратӑп, эс мана чараймӑн... : сӑвӑсем / В. П. Станъял. - Кӳкеҫ : и. ҫ., 2000. - 43 с.
- Ыр шухӑш яланах ҫӗнтерӗ йывӑрлӑха пӑхмасӑрах...
- Живем судьбой и памятью народа 2020 ҫулхи ҫӗртмен 5-мӗшӗнче архивланӑ.
Ӑнлантарусем
- ^ В Чебоксарах прошел творческий вечер. НТРК21. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
- ^ Культурное наследие Чувашии. Пӑхнӑ кун: 2017 ҫулхи авӑнӑн 15-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2017 ҫулхи авӑнӑн 16-мӗшӗ.
- ^ 1, 2 Виталий Станьял: «Я — счастливый человек». Советская Чувашия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
- ^ 1, 2 Чӑваш халӑх ҫыравҫи Виталий Станьял. Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
- ^ Кандидат филологических наук, лауреат премий. Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
- ^ Виталий Станьял – Почётный гражданин Чебоксарского района. Chuvash.org. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
- ^ «Лучшие краеведческие издания-2025». Союз чувашских краеведов (28 пушӑн 2026). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
Вуламалли
- Абрамов, А. Орден илме тивĕç Станьял / А. Абрамов // Хыпар. – 2010. – 5 нарăс (№ 4). – С. 14.
- Абрамов, А. Ҫамрӑк ӑрӑвӑн ҫул кӑтартуҫи / А. Абрамов ; автор сӑн ӳкерчӗкӗсем // Тантӑш. – 2010. – 21 кӑрлач (№ 2). – С. 4.
- Борлен, Б. Виталий Станьял... режиссер / Б. Борлен // Хыпар. – 1996. – 16 нарăс.
- Малютин, С. Р. Никитин (Станьял) Виталий Петрович / С. Р. Малютин // Тăван ен (Шупашкар р-нĕ). – 2002. – 6 утă.
- Мефодьев, А. И. «Ирçесем патне тек чупрăмăр» : [сăвă] / А. И. Мефодьев // Тăван ен (Шупашкар р-нĕ). – 1998. – 18 утă.
- Терентьева, О. Нумай енлĕ пултарулăх : В. П. Станьял ăсчах 65 çулта / О. Терентьева // Тăван Атăл. – 2005. – № 1. – С. 63-64.
- Симаков, В. Камсем эпир? Мĕнле йăхран? / В. Симаков // Тăван Атăл. – 2006. – № 9. – С. 154-155.
- (Никитин Виталий Петрович (Станьял) // Энциклопедия чувашской журналистики и печати. – Чебоксары, 2014. – С. 293.
- Никитин (Станьял) Виталий Петрович // Ученые и сотрудники Чувашского государственного института гуманитарных наук : 1930–2005. – Чебоксары, 2005. – С. 114.
- Станьял (Никитин ) Виталий Петрович // Чувашские народные академики : биобиблиогр. справ. – Чебоксары, 2005. – Вып 1. – С. 110-111.
- Терентьева, О. Н. Никитин (Станьял) Виталий Петрович / О. Н. Терентьева // Чуваш. гуманит. вестн. : археология, искусствоведение, история, правоведение, социология, филология, экономика, этнология. – 2010. – № 5. – С. 235-238.
- Федотова, Е. В. Станьял (Никитин) Виталий Петрович / Е. В. Федотова // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 105-106.