Орхус

Орхус^[4] (дан. Aarhus или Århus) — пысӑкӑшӗпе Данири иккӗмӗш хула. Ютланди ҫурутравӗн тухӑҫ енче, Орхус-Бугт кӳлмек хӗрринче вырнаҫнӑ. Орхус коммунӑн администрацийӗ вырнаҫнӑ хула. Пӗлтерӗшӗпе иккӗмӗш вырӑнта тӑракан Дани порчӗ.

Халӑх йышӗ — 282 910 ҫын^[5] (2021).

Пӗрремӗш хут 948 ҫулта асӑннӑ. X—XIII ӗмӗрсенче пӗлтерӗшлӗ католицизм вырӑнӗ пулса питӗ хӑвӑрт аталаннӑ, кайран чылай вӑхӑтлӑха аталану чарӑнса ларнӑ. XIV ӗмӗрте чума алхаснӑ.

1849 ҫулхи ҫӑвӑн 31-мӗшӗнче Данипе Прусси хушшинчи вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче кунта Адольф фон Гиршфельд генералӑн нимӗҫ ҫарӗсемпе Данин Рие дивизи хушшинче ҫапӑҫу пулса иртнӗ.

Орхус экономики XIX ӗмӗрте чукун ҫул хывнӑ хыҫҫӑн аталанма тытӑннӑ.

1907 пуҫласа 2017 таранччен халӑх йышӗн статистики
Ҫул	Халӑх йышӗ
1907	51 815	^[6]
1961	118 900
2011	310 956
2017	269 022	^[7]

Хула суту-илӳпе промышленность центрӗ шутланать, кунта чукун ҫулсем пӗрлешеҫҫӗ. Машина туса кӑларасси (Danfoss компанин хапрӑкӗ), хими, пир-авӑр промышленноҫӗ аталаннӑ. Ҫавӑн пекех апат-ҫимӗҫ промышленноҫӗ те пур — хулара сӗт-ҫу продукчӗсене туса кӑларакан Arla Foods Данипе Швеци компанийӗн штаб-хваттерӗ вырнаҫнӑ.

2017 ҫулхи раштавӑн 21-мӗшӗнче ҫӗнӗ трамвай линин участокне — Вокзал–Университет пульници — хута янӑ. Маларах хулара 1904 трамвай пулнӑ — 1971 ҫулхи чӳкӗн 7-мӗшӗнче ӑна хупнӑ. 2006 ҫултанпа ҫӗнӗ лини тӑвассине сӳтсе явма тытӑннӑ, кайран 2013 ҫултанпа ӑна тума пуҫланӑ.

Хулара Орхус университечӗ (1928 ҫулта никӗсленӗ), опера театрӗ, ботаника сачӗ вырнаҫнӑ, нацишӗн питӗ пӗлтерӗшлӗ Орхусӑн Симфони оркестрӗ ӗҫлет.

Концерт залӗнче (дан. Musikhuset) тӑтӑшах музыка фестивалӗсем иртеҫҫӗ, ҫав шутра авӑн уйӑхӗн пӗрремӗш эрнинче ирттерекен, Европӑра питӗ паллӑ Орхус фестивалӗ те.

Чи паллӑ вырӑнсем — Кивӗ хулара: XIIII—XV ӗмӗрсенчи кафедрӑллӑ готика соборӗ (ҫӗршывӑн чи пысӑк чиркӗвӗ), Фрукирхе чиркӗвӗ (XI—XV ӗмӗрсем), кивӗ ратуша (1857). Палӑрса тӑраканнисен шутне ҫӗнӗ ратуша (1938—1942, архитекторӗ Арне Якобсен), университет ҫурчӗсен комплексӗ кӗреҫҫӗ. «Кивӗ хула» музейра Данири тӗрлӗ хуласенчи XVI—XVII ӗмӗрти туса лартнӑ 50 ытла ҫурт-йӗре пуҫтарнӑ. Ӳнер музейӗнче — XIX—XX ӗмӗрсенчи Дани живопиҫӗ. Аваллӑхӑн ум тапхӑрӗпе паллаштаракан музейра чылай авалхи артефакт упранать. Ҫавӑн пекех естествознани музейӗсем, ӑслӑлӑхпа медицина историйӗн, пушарсен тата вӗсенчен хӳтӗленмелли музейсем, Хӗрарӑмсен музейӗ, Орхус хулин музейӗ, викингсен музейӗ, обсерватори тата ытти йышшисем те пур. Хула варринче темиҫе илемлӗ фонтан (вӗсенчен чи палли — 1941 ҫулта туса лартнӑ ратуша умӗнчи «Сыснасен фонтанӗ») вырнаҫнӑ.