Çырулăх
Ӳкерчĕк:Checkpoint Charlie Sign.JPG
Пĕр хыпарах тĕрлĕ чĕлхесемпе тата тĕрлĕ çырулăхсемпе палăртнă
Çырулăх — хыпарсене графикăллă çыру йĕрки, çын чĕлхин пурăну хормисенчен пĕри.
Çын чĕлхисен çырулăхĕн тĕсĕсем
- Идеографи (пиктографи) — пĕлтерĕшĕпе çыхăннă çыру палли
- Фоноидеографиллĕ — пĕлерĕшĕпе те, сасăлăхĕпе те çыхăннă çыру палли
- Логографиллĕ — çыру паллийĕ пĕр сăмаха пĕлтерет
- Морфемăллă — çыру паллийĕ морфемăна пĕлтерет («Китай çырулăхĕ»)
- Фонетикăллă — çыру палли пĕр пĕлтерĕш сасси çумне çыхăннă
- сыпăклă (силлаби) — кашни çыру пали пĕр сыпăка палăртать. Уйăраççĕ:
- харпăр сыпăклă çыру — пĕр пек уçăсăр саслă, анчах тĕрлĕ уçă сасăллă сыпăксене тĕрлĕ паллăсемпе çыраççĕ (тĕслĕхрен, япон кани);
- абугида — çакăн пек сыпăксемпе пĕр тĕплĕ паллăн улшăннă хормисене (сăмахран, эфиоп çырăвĕ) тата/е хушма паллăсемпе (инди çырăвĕ)
- консонантăллă (квазиалфавитлă) — çырура уçăсăр сасăсене çеç палăртаççĕ. При своем развитии такие системы письма, как правило, обогащаются системами огласовок, в которых с помощью диакритических или дополнительных знаков можно обозначать гласные
- Консонант вокаллă çыру — сас паллисемпе уçăллă сасăсене, çаплах уçăсăр сасăсене те палăртаççĕ; çырура çак тивĕçпе ĕçлеççĕ: «пĕр графема (çыру палли) — пĕр фонема».
- сыпăклă (силлаби) — кашни çыру пали пĕр сыпăка палăртать. Уйăраççĕ:
Алфавитсем тесе çирĕп виçеллĕ алфавитлă йĕркелĕх паллисемлĕ фонетикăллă çырулăхсене палăртаççĕ. Алфавитсен паллисене сас паллисем теççĕ.
Çырулăхăн тĕп тĕсĕсем
Çывăх Тухăçпа Вăтаçĕр тавралахĕн авалхи çырулăхĕсем
Семитлă (сасăллă) çырăвĕ тата унăн несĕлĕсем (грексенне шута илмен)
|
|
Семит евĕрлисен сĕмĕпе аталаннă çырулăхсем
- Орхон рунисем (тĕрĕк)
- Тана (Tāna) (габули тана) мальдив чĕлхи, XVII ӗмӗртен арап сĕмĕ айĕнче.
Грек алфавичĕ тата унăн тĕпĕпе çуралнă алфавитсем
Грек евĕрлисен сĕмĕпе аталаннă çырулăхсем
|
Инди çырăвĕ (сыпăклă)
|
Китай çырăвĕ тата унăн несĕлĕсем
Ытти авал тата вăтам ĕмĕр çырулăхĕсем
- Майя çырăвĕ
- Ацтек çырăвĕ
- И чĕлхисен (Китай) цуань çырулăхĕ
- донгба çырулăхĕ (наси, Китай)
- Огамиллĕ çырăвĕ
- Авалхи пермь çырулăхĕ (абур)
XVIII-XX ĕмĕрсенче никĕсленнĕ çырулăхсем
Ази
- мяо чĕлхисен Пахау тата Полларда çырулăхĕ
- Варанг-кшити хо челхисем валли (мунда чĕлхисем, Инди)
- Теневиль идеографикăлă çырулăхĕ (чукчă чĕлхи валли
Африка
- Нко çырăвĕ (1949 çултанпа Гвинейпе Мали манден чĕлхисен çырулăхĕ)
- Басса (1900-мĕш çç. хальхи куна çити)
- Ваи (1820-мĕш çç. хальхи куна çити)
- Кпелле (1930-мĕш — 1940-мĕш çулсем)
- Лома (1930-мĕш — 1940-мĕш) Либерири
- Кикакуи, е менде (менде чĕлхи валли) (1921—1940-мĕш çулсенче), Сьерра-Леоне
- Бамум (1896—1950-мĕш) Камерун
- Османья (сомали чĕлхи валли)
- Мандомбе (1978) Анголăра, Конгăра тата ДРК
Америка
- Чероки çырăвĕ
- Канада сыпăклă çырăвĕ (кри, эскимос, оджибве тата ытти чĕлхисем валли)
Шифăрне уçайман çырулăхсем
- Ронго-ронго
- Фестский диск
- Инд айлăмĕн çырулăхĕ (протоинд, е харапп çырăвĕ)
- Троян çырăвĕ
- Каролин утравĕсен çырулăхĕ
Вуламалли
- Дирингер Д. Алфавит. М. 1963, 2004.
- Добльхофер Э. Знаки и чудеса. М. 1963.
- Истрин В. А. Возникновение и развитие письма. М. 1965.
- Фридрих И. История письма. М. 2004.
Çавăн пекех пăхăр
Каçăсем
- Грамматологи сăмахсарĕ
- Алфавит – этемлĕх тĕнчин куç кĕски
- Брейар Ж. Болезнь письма 2007 ҫулхи раштавӑн 18-мӗшӗнче архивланӑ. // Семиотика безумия. Сб. статей. - Париж-Москва, 2005, с. 64-72