Альших
РАН экспертизи
РАН экспертизи
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
тӗрӗслесе тухнӑ
Альших (выр. Алцек, акăл. Alcek, пăлх. Алцек, Алциок, Алзек) — Аслӑ Пӑлхар патшалӑхӗн пуҫлӑхӗн Купрат ханӑн пиллӗкмӗш ывӑлӗ.
Кун-çулĕ
Купрат хан вилнӗ хыҫҫӑн унӑн пилӗк ывӑлӗ, ашшӗ халалӗнчен иртсе, пӑлхарсен уртине пайланӑ, кашни хӑйӗн йӑх-ӑрӑвӗпе хӑйӗн ҫулне суйланӑ. Купратӑн чи кӗҫӗн ывӑлӗ, Феофан Исповедник каланӑ тӑрӑх:
Тепри, Равенна ҫумӗнчи Пентаполиса ҫитсе, христиан патшисене пӑхӑннӑ[1].
Малтанласа тӗрӗк чӗлхиллӗ пӑлхар уртин пӗр пайӗпе Альших хан Авар каганлӑхне куҫса кайнӑ. 631 ҫулта вӑл каган тронне ярса илме хӑтланнӑ, анчах выляса янӑ, выляса янӑ пӑлхарсем Баварие ҫул тытнӑ. Кунта вӗсем Дагоберт I франксен патшинчен хӑйӗн патшалӑхне вырнаҫма ирӗк ыйтнӑ. Дагоберт I пӑлхарсене вырнаҫма ирӗк панӑ, ҫапах та вӗсем влаҫа ярса илесрен шикленнипе ултавлӑн хӑйӗн ҫарне 9000 пӑлхара ҫӗрле касса тухма хушнӑ. Альшихпа юлнӑ пӑлхарсем пӑхӑннӑ та Само конфедерацине кӗнӗ хальхи Австри территорийӗнчи Карантан кнеҫлӗхӗнче темиҫе теҫетке ҫул хӗсметре тӑнӑ. Ун хыҫҫӑн Альших хӑйӗн пӑлхар халӑхӗн пайӗпе Итали ҫӗрӗсене тухса кайнӑ[1].
Альших хан лангобардсен патшинчен Гримоальдран (662—671) ун майлӑ ӗҫлеме сӑмах парса хӑйӗн ҫӗршывӗнче вырнаҫма ирӗк ыйтнӑ. Гримоальд патша вӗсене хӑйӗн Беневентри Ромуальд I ывӑлӗ патне янӑ, унта пӑлхарсем Сепинре, Бовианра тата Инзернире вырнаҫса тӗпленнӗ[1][2]. Ромуальд пӑлхарсене хапӑлласа йышӑннӑ, вӗсене ҫӗрсем панӑ. Ҫавӑн пекех вӑл Альших титулне герцогран, Павел Диакон историк калашле, латин ячӗсемпе килӗшӳллӗ гастальд (наместник титулӗ) ҫине улӑштарма хушнӑ[3].
Павел Диакон Альших пӑлхарӗсем ҫинчен каланине ҫапла вӗҫлет:
Эпир каланӑ вырӑнсенче вӗсем халӗ те пурӑнаҫҫӗ, вӗсем латынь чӗлхипе калаҫаҫҫӗ пулсан та хӑйсен тӑван чӗлхипе усӑ курма тӗппипех пӑрахман[2][3].
Пӑлхарсен тепӗр пайӗ каярах Тосканӑра Сала-дель-Дука-Аллоне[4] (1075 ҫултанпа — Булгари Каструм, халӗ — Больгери) ятлӑ вырӑнта тӗпленнӗ, вӗсен Сардини утравӗнчен килекен Византи экспедицисене сирмелле пулнӑ[5].
Италин тӗрлӗ пайӗсенче тупнӑ археологи япалисем, ҫав шутра Беневентора та, тӗрӗк чӗлхиллӗ халӑхсен миграцийӗ пирки паллӑ ҫыруллӑ ҫӑлкуҫсене ҫирӗплетеҫҫӗ[6].
Палӑк
Челле-ди-Булгери Итали хулинче (Римран 400 км кӑнтӑралла) XII ӗмӗрти Альших протопӑлхар ханӗн палӑкне уҫнӑ.
3 метра яхӑн ҫӳллӗш палӑка хула варринче вырнаҫтарнӑ. Чул постамент йывӑрӑшӗ 3-4 тоннӑна яхӑн. Палӑка тӑвас ӗҫсене 2015 ҫулхи раштав уйӑхӗнче пуҫланӑ. Палӑк умӗнче протопӑлхарсен пуҫлӑхӗ ҫинчен калакан историпе информаци хӑми вырнаҫтарнӑ. Палӑк авторӗсем Дишко Дишков скульптор, Николай Нинов доцент, Александр Волков художник-историк.
Паянхи кун, Паскуале Карели тухтӑр каланӑ тӑрӑх, Италире ҫӗре яхӑн топоним тӗпӗнче «пӑлхар/булгар» сӑмах пур[7].
Ӑнлантарусем
- ^ 1, 2, 3 Златарски. История, I, 1, с. 173.
- ^ 1, 2 Pauli Diac. HL, V, 29
- ^ 1, 2 История лангобардов, книга 5, Павел Диакон
- ^ Emanuele Repetti, Dizionario geografico fisico storico della Toscana, том 1, стр. 333
- ^ Silvio Pieri, Toponomastica della Toscana meridionale e dell’arcipelago toscano, Siena, Accademia Senese degli Intronati, 1969 (ristampa anastatica: Lucca, Accademia Lucchese di Scienze, Lettere e Arti, 2008, стр. 62)
- ^ Мингазов Ш. Р. Наследники Великой Болгарии в Западной Европе // Филология и культура. Philology and Culture. — 2012. — № 1 (27). — С. 201—207.
- ^ На берегу Волги установили памятник первому хану Волжской Булгарии. Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи пушӑн 20-мӗшӗ.
Вуламалли
- Мингазов Ш. Р. Наследники Великой Болгарии в Западной Европе // Филология и культура. Philology and Culture. – 2012. – № 1 (27). – С. 201—207.
- Димов, Г. Българите в Южна Италия през Средните векове (6.-11. век). — В: Историческо бъдеще, 1-2, София, 2012,89-105.
| Аслă Пăлхар ĕмпĕвĕсем |
|---|
| Аспарух | Альших | Кăтра Паттăр | Кувер | Купрат | Питпуян | Урхан | |