Мĕтри Кипек
| Мӗтри Кипек | |
|---|---|
 | |
| Ҫуралнӑ | 1913 ҫулхи авӑнӑн 15-мӗшӗ |
| Ҫуралнӑ вырӑн | |
| Вилнӗ | 1991 ҫулхи пушӑн 3-мӗшӗ (77 ҫул) |
| Вилнӗ вырӑн | |
| Пӗлӳ илни | |
| Мӗн енӗпе ӗҫленӗ | чăваш прозăçĕ. |
| Хайлавсен чӗлхи | чăваш |
Дмитрий Афанасьевич Кипек (паспортпа Афанасьев; 1913 ҫулхи авӑнӑн 15-мӗшӗ, Тимĕрçкасси (Вăрнар районĕ), Етӗрне уесӗ, Хусан кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ — 1991 ҫулхи пушӑн 3-мӗшӗ, Мускав) — совет саманин чӑваш прозаикӗ[1].
1957 ҫултанпа СССР Ҫыравҫисен перлӗхӗн членӗ, К. В. Иванов ячӗллӗ Чӑваш АССР патшалӑх премийӗн лауреачӗ (1983), Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑскер[2].
Пурнӑҫӗ
Мӗтри Кипек 1913 ҫулхи авӑнӑн 15-мӗшӗнче Хусан кӗпӗрнинчи Етӗрне уесӗнчи Тимӗрҫкасси ялӗнче (халӗ Чӑваш Республикинчи Вӑрнар муниципаллӑ округӗ) чухӑн хресчен килйышӗнче ҫуралнӑ. Ашшӗ Октябрьти революци хыҫҫӑн ҫартан таврӑнса тӑван ялӗнчи ял Канашӗн пӗрремӗш председателӗ пулнӑ, выҫлӑхлӑ 1922 ҫулта вилнӗ. Ашшӗ вилнӗ хыҫҫӑн амӑшӗ ачисене пӗчченех пӑхса ӳстернӗ[3].
1926 ҫулта Туҫа пуҫламӑш шкулне вӗренсе пӗтернӗ хыҫҫӑн Кӗҫӗн Явӑшри сакӑр ҫул вӗренмелли шкула вӗренме кӗнӗ, кайран мелиораципе ҫӗр йӗркелекен техникума вӗренсе пӗтернӗ. Каярахпа Чӑваш патшалӑх педагогика институтне (халӗ И. Я. Яковлев ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх педагогика университечӗ) вӗренме кӗнӗ, анчах укҫа-тенкӗ енчен йывӑрлӑхсем пулнӑран иккӗмӗш курс хыҫҫӑн вӗренӗве унӑн пӑрахма тивнӗ[2].
1932–1933 ҫулсенче Вӑрман Кипекри колхоз ҫамрӑкӗсен шкулӗнче вӗрентекенӗ тата пуҫлӑхӗ пулса ӗҫленӗ, 1935 ҫулта Кӗҫӗн Явӑшри вӑтам шкулта вӗрентнӗ[2].
1935 ҫулта ӑна Хӗрлӗ Ҫар ретне чӗнсе илнӗ. Киеври ҫыхӑну ҫар училищине (1938) тата Хӗрлӗ Ҫарӑн Ҫарпа юридици академине (1946) вӗренсе пӗтернӗ[2]. Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑ, Калинин тата Анӑҫ фрончӗсенче ҫыхӑну уйрӑм батальонӗн штаб пуҫлӑхӗн должноҫӗнче ҫапӑҫнӑ. Ҫапӑҫусем хушшинчи вӑхӑтра совет салтакӗсемпе офицерӗсен паттӑрлӑхӗ ҫинчен калавсемпе очерксем ҫырнӑ. Отставкӑна тухичченхи юлашки сакӑр ҫул хушши ҫар юстицийӗн органӗсенче службӑра тӑнӑ. 1954 ҫулта подполковник ҫар хисепӗпе запаса тухнӑ[2].
Дмитрий Афанасьевич 1991 ҫулхи пушӑн 3-мӗшӗнче Мускавра вилнӗ[2].
Пултарулӑхӗ
Дмитрий Афанасьевичӑн литературӑна юратас туйӑм пуҫламӑш шкултах вӑраннӑ. Аслӑ классенче вӑл шкулти стена хаҫачӗпе алҫыру журналӗ валли сӑвӑсемпе калавсем ҫырнӑ. Пичетре пӗрремӗш хут 1932 ҫулта курӑннӑ — «Коммунар» хаҫатра «Ҫирӗм пилӗк» сӑвӑ пичетленнӗ. Литературӑри чӑн-чӑн пултарулӑх ӗҫӗ 1933 ҫулта «Трактор» альманахра пичетленсе тухнӑ «Темаль» калавран пуҫланнӑ[2].
1930-мӗш ҫулсенче «Енжан вӗренме кайрӗ» (1936), «Ялта» (1937), «Кочетов капитан», «Лейтенант ывӑлӗ», «Цыганок курсант», «Ҫумӑрлӑ каҫ» (1938), «Ӗмӗтпе пурнӑҫ» (1940), «Хисеплӗ вахтӑра», «Санинструктор», «Юрӑҫ» (1941) калавсем, ҫавӑн пекех «Студентсем» повесть (1941) пичетленнӗ[3].
Вӑрҫӑ ҫулӗсенче «Тӑван ҫӗршывшӑн», «Разведкӑра», «Ҫын хакӗ» тата ытти калавсемпе очерксем ҫырнӑ[3].
Повеҫсен, романсен тата детективлӑ, приключениллӗ калавсен 20 ытла кӗнеке авторӗ[2]. Тӗп кӑларӑмӗсем:
- «Паттӑрсем хыпарсӑр ҫухалмаҫҫӗ» — тӑшман тылӗнче совет тата поляк патриочӗсем ҫапӑҫнине халалланӑ роман;
- «Сунарҫӑсем»;
- «Кайӑк тусӗ»;
- «Телейлӗ пурнӑҫшӑн»;
- «Парӑнманнисем ҫӗнтереҫҫӗ»;
- «Хитре хӗрарӑм»;
- «Уйӑх витӗр ҫул курӑнать»;
- «Сунарҫӑ калавӗсем»;
- «Вӑрман улӑпӗ»;
- «Тӑван ҫӗршывшӑн».
Нумай хайлавне вырӑсла, беларуҫла, молдаванла тата ытти чӗлхесене куҫарнӑ[3].
Тематика тата геройсем
Ҫыравҫӑ хайлавӗсен геройӗсем — салтаксем, ял ӗҫченӗсем, студентсем, сунарҫӑсем, интеллигенци ҫыннисем. Пултарулӑхӗн тӗп темисем — ҫынпа ҫутҫанталӑк хутшӑнӑвӗсем, ҫавӑн пекех вӑрҫӑ ҫулӗсенчи пулӑмсем. Ҫыравҫӑ вӑрҫӑн хӑрушӑ саманчӗсене ҫирӗп реализмпа уҫса кӑтартнӑ, юнлӑ ҫапӑҫусенче Тӑван ҫӗршыв ирӗклӗхне хӳтӗлекен паттӑрсем ҫинчен каласа панӑ. Вӑрҫӑн йывӑр кунӗсенче те чун ырлӑхӗпе ӑшшинчен уйрӑлман сӑнарсемшӗн Тӑван ҫӗршыва хӳтӗлесси чи пысӑк тивӗҫ пулса тӑрать[3].
«Паттӑрсем хыпарсӑр ҫухалмаҫҫӗ» роман
«Паттӑрсем хыпарсӑр ҫухалмаҫҫӗ» роман — ҫыравҫӑн тӗп хайлавӗсенчен пӗри, уншӑн ӑна Патшалӑх премийӗпе чысланӑ. Ку ҫарпа приключениллӗ роман, унӑн ӗҫӗ Польша территорийӗнче пулса иртет. Сюжет тӑшман тылне ӑнӑҫсӑр пӑрахни, партизансен ушкӑнӗпе тӗлпулни, ун хыҫҫӑн нимӗҫсен гарнизонӗсене пӗтерес, эшелонсене сирпӗтес, тыткӑнри ҫынсене ирӗке кӑларас тата карательсемпе ҫапӑҫас операцисем тавра йӗркеленет[4].
Романра Айдашев майорӑн — ҫынсене хисеплеменнипе тата кӑмӑлӗ мӑнаҫлӑ пулнипе ҫапӑҫу хирӗнчен тарнӑ, мародёрлӑхпа сутӑнчӑклӑх ҫулӗ ҫине тӑрса трибунал умне лекнӗ кадр офицерӗн — йывӑр шӑпине кӑтартнӑ. Унпа танлаштарсан хайлавра чӑн-чӑн паттӑрсене сӑнласа панӑ, вӗсен хушшинче — фронтӑн тӗрлӗ енне лекнӗ чӑвашсем те пур. Ҫыравҫӑ ҫак хирӗҫтӑрӑва сюжет йӗрӗсем пек усӑ курать, чӑн паттӑр хӑйӗн нацине пытарманнине тата хӑйӗн ӗҫӗсемшӗн явап тытма хатӗррине кӑтартса парать[4].
Хисепӗсем
- К. В. Иванов ячӗллӗ Чӑваш АССР патшалӑх премийӗ (1983) — «Паттӑрсем хыпарсӑр ҫухалмаҫҫӗ» романшӑн[2][4].
- I степеньлӗ Тӑван Ҫӗршывӑн вӑрҫин орденӗ[2].
- Хӗрлӗ Ҫӑлтӑр орденӗ[2].
- Медальсем[2].
- Чӑваш АССР Аслӑ Канаш Президиумӗн Хисеп хучӗ[2].
Ӑнлантарусем
- ^ Афанасьев П. Писатели Чувашии. — Чебоксары, 2006.
- ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13 100 лет назад родился Кибек (Афанасьев) Дмитрий Афанасьевич. Культурное наследие Чувашии. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 14-мӗшӗ.
- ^ 1, 2, 3, 4, 5 Одарённый писатель. Архивы Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 14-мӗшӗ. (текст из вашего сообщения)
- ^ 1, 2, 3 «Герои без вести не пропадают». Советская Чувашия (7 ҫӑвӑн 2014). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 14-мӗшӗ.
Вуламалли
- «Чăваш литературин антологийĕ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. Шупашкар, 2003. ISBN 5-7670-1279-2
Каçăсем
- «Паттăрсем хыпарсăр çухалмаççĕ» çухалман
- Страница памяти на портале «Культурное наследие Чувашии» // culture.cap.ru
- Рецензия на роман «Герои без вести не пропадают» // Советская Чувашия