Нарăс (уяв)

Уявӑн ҫӗнӗ перс чӗлхинчи — перс. «نوروز» [nowrūz] — ячӗ пехл. «nōg rōz» {nwk rwc} пулса кайнӑ, тата авалрах ав.-перс. «*navaka-raocah-» ‘ҫӗнӗ кун’ к авалхи индоевропа чӗлхинче *néwos (унтан ҫавӑн пекех ҫак сӑмахсем пулса кайнӑ: акăл. new, ним. neu, грек νέος [neos], лат. novus, выр. новый и санскр. नव [náva]) и *lewk- акăл. light, лат. lux, санскр. रुचि [rúci] и словен. luč^[1][2].

Нарӑса тӗрлӗ ятпа уявлани Малти тата Вӑтам Азири чылай культурӑра анлӑ сарӑлнӑ, ку халӑхсем маларах Перс империйӗн тата перс культурин витӗмӗн хутлӑхне кӗнӗ. Акӑ ҫак уяв ячӗн варианчӗсен тулли мар списокӗ тӗрлӗ чӗлхепе: перс. نوروز — Now ruz, тадж. Наврӯз, азерб. Novruz, пушту نوورځ‎ — Naw wraz, курт. Newroz, узб. Наврўз, Navroʻz, туркм. Новруз, Nowruz , каз. Наурыз, уйг. Норуз, кăрк. Нооруз, тут. Нәүрүз / Näwrüz, туркк. Nevruz, крым-тут. Navrez / Наврез, пушк. Науруз, чăв. Нарӑс. Ытти чӗлхесенче ытти ятсем те тӗл пулаҫҫӗ, ҫав шутра вырӑнтисем те.

Хальхи вӑхӑтра Навруза пуш уйӑхӗн 21-мӗшӗнче Иранра тата Афганистанра астрономи хӗвел календарӗпе ҫӗнӗ ҫулӑн официаллӑ пуҫламӑшӗ тесе палӑртаҫҫӗ. Навруза патшалӑх уявӗ тесе пушӑн 21-мӗшӗнче Таджикистанра, Узбекистанра, Туркменире, Азербайджанра, Грузире, Албанире, Кӑркӑсстанра, Македонире, Турцире, Казахстанра паллӑ тӑваҫҫӗ. Навруза палӑртакан халӑхсем хушшинче ҫапла каланӑ: уяв мӗн чухлӗ тулӑхрах, ҫулталӑк ҫавӑн чухлӗ ӑнӑҫлӑрах иртет.

Навруза наци уявӗ тесе пушӑн 21-мӗшӗнче Раҫҫейӗн хӑш-пӗр наци регионӗсенче, сӑмахран, Дагестан, Тутарстан, Пушкӑртстан республикисенче тата ыттисенче, палӑртаҫҫӗ. Ҫавӑн пекех Навруза Китайри Синьцзян-Уйгур автономи районӗнче, Ирак Курдистанӗнче, Индин хӑш-пӗр регионӗсенче паллӑ тӑваҫҫӗ.

Навруз бахай календарӗпе те ҫулталӑк пуҫламӑшӗ шутланать.

2009 ҫулхи авӑнӑн 30-мӗшӗнче Нарӑса ЮНЕСКО тата 76 пулӑмпа пӗрле этемлӗхӗн пурлӑхсӑр культура еткерлӗхӗн репрезентативлӑ списокне кӗртнӗ. Пурлӑхсӑр культура еткерне ҫак 76 элемента кӗртесси ҫинчен 24 патшалӑх — пурлӑхсӑр еткерлӗхе упраса хӑварас енӗпе ӗҫлекен правительствӑсем хушшинчи комитета хутшӑнаканӗсем — йышӑннӑ.

2010 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗнче ООН Тӗп Ассамблейин 64-мӗш сессийӗнче «Тӗнче культури» кун йӗркинчи 49-мӗш пунктпа «Наврузӑн пӗтӗм тӗнчери кунӗ» резолюци йышӑннӑ.

Резолюци тексчӗпе килӗшӳллӗн, ООН Тӗп Ассамблейи:

• пушӑн 21-мӗшӗнче Пӗтӗм тӗнчери Навруз кунӗ тесе йышӑнать;
• Навруз палӑртакан патшалӑх-пайташӗсем Наврузпа ҫыхӑннӑ культурӑпа йӑла-йӗркене сыхласа хӑварассипе тата аталантарассипе вӑй хунине ырлать;
• патшалӑх-пайташсене Навруз ҫинчен пӗлтерессин шайне ӳстерме тата кирлӗ чухне ҫак уявра ҫулсерен ирттерекен мероприятисене йӗркелеме хистет;
• халӑхсен хушшинчи пӗрлӗхре Навруз еткерӗ ҫинчен пӗлӳсене сарас тӗллевпе ҫак уяв мӗнле пулса кайнин тата йӑла-йӗркен историне тӗпчеме чӗнет;
• ОООН патшалӑх-пайташӗсене тата Пӗрлешӗннӗ Нацисен ятарлӑ тытӑмӗсене (сӑмахран, специализациленӗ учрежденийӗсене, фондсемпе программӑсене, тӗпрен илсен, ООН вӗрентӳ, ӑслӑлӑх тата культура ыйтӑвӗсемпе ӗҫлекен организацисене), тӗнчери тата регионти организацисене, ҫавӑн пекех правительствӑсен тулашӗнчи организацисене Нарӑс уявне палӑртакан патшалӑхсенчи мероприятисене хутшӑнма сӗнет.

Новруз — иран календарӗн пӗрремӗш кунӗ, ҫуркунне пуҫламӑшӗ, Фарвардин (перс. فروردین) уйӑхӗн Ураза кунӗпе (пушӑн 14-мӗшӗ тӗлнелле) килӗшсе тӑрать; ҫурхи кунпа каҫ пӗртанлӑхӗ; ӳсӗмпе тулӑх пурнӑҫ вӑхӑчӗ пуҫланать. «Навруз» сӑмах хӑех перс чӗлхинчен «ҫӗнӗ кун» тесе куҫарӑнать.

Иранра уяв яланхиллех 13 куна тӑсӑлать, вӗсенчен малтанхи 5 кунне Навруз кӗтсе илнине халалланӑ, тӑвансемпе тус-юлташ патне ҫӳреҫҫӗ. Тӑххӑрмӗш кун Шахръяран-Навруз (шахсен Наврузӗ) ятпа паллӑ, вунвиҫҫӗмӗш кун вара Сиздах-бе-дар (перс. سیزده به در) («Вунвиҫҫӗмӗш килте мар») пек паллӑ.

Азербайджанра юлашки ҫулсенче Навруза ҫавӑн пекех эрнипех уявлани, ӗҫлеменни ҫинчен пӗлтереҫҫӗ. Кунта ҫакӑн пек йӑла пур: «тонгал» текен кӑвайт чӗртмелле, ун урлӑ ҫичӗ хут сикмелле.

2010 ҫулта Пӗтӗм тӗнчери Навруза Дангара таджик хулинче, 2011 ҫулта Иран тӗп хулинче Тегеранра, 2013 ҫулта туркмен Ашхабадӗнче паллӑ тунӑ.

Навруз кунҫулӗ сӗм авалтан пурать. «Шахнамес» () поэмӑра ӑна уявлама пуҫлани Шах Джамшид () патшара ларма пуҫланипе ҫыхӑннӑ (ҫакӑнтан заратуштра тӗнне ӗненекенсем хушшинчи уявӑн час-часах усӑ куракан ячӗ — «Джамшиди Навруз» тата ҫак праҫникре шахсене коронацилес йӑла та ҫыхӑннӑ).

«Навруз» сӑмах перс ҫӑлкуҫӗсенче пӗрремӗш хут ҫӗнӗ эрӑн иккӗмӗш ӗмӗрӗнче палӑрнӑ, ҫапах та уява Ахеменидсен династийӗ вӑхӑтӗнчех пирӗн эрӑччен 550—330 ҫҫ. тӗлне палӑртнӑ. Ҫак кунсенче Перс империйӗнчи провинцисен пуҫлӑхӗсем шахиншаха парнесем панӑ.

Иран халаплӑхӗ тӑрӑх, ҫак кун туран Афрасиаб вӗлернӗ Сиявуш паттӑра пытарнӑ. Ҫак легендӑна Авестӑра асӑннӑ. Тӗплӗнрех ӑна Фирдоуси «Шах-намэ» кӗнекинче ҫырса кӑтартнӑ. «Пирӗн пата ҫитнӗ ҫӑлкуҫсенчен Сиявуша пытарнӑ куна „Навруз“ ят пани тата ӑна ҫулсерен уяв пек паллӑ туни паллӑ…».

Ҫак уявра анимистла элементсем пулни паллӑ. Навруз кунӗнче авалхи индоарсем вилнӗ мӑн аслашшӗсен «фраваши» чунӗсене асӑннӑ. Ҫак йӑлана каярахпа зороастризм ярса илнӗ, вӑл Иранӑн официаллӑ тӗнӗ пулса тӑнӑ. Зороастриецсен ҫичӗ тӗп уявӗнчен пӗри «хӗл вӗҫӗпе тата ҫуркунне ҫитнипе пер килнӗ, пӗрлешсе мӑн аслашшӗсен (Навруз) чунӗсене асӑнмалли уява куҫнӑ. Вӑл ҫурхи кунпа ҫӗр танлашнӑ умӗн ҫӗр каҫа тивет».

Британи ӑсчахӗ М. Бойс палӑртнӑ тӑрӑх, зороастризмра ҫак уява тӳрремӗнех вута халалланӑ, ӑна авалхи зороастрисем пурнӑҫ вӑйӗ тесе шутланӑ, ӑна пуҫҫапнӑ.

Ҫак уява каярахри зороастризм йӑли-йӗркинче вут-ҫулӑма халаллани каламасӑрах паллӑ. Навруз кунӗнче Ахеменидпа Сасанид тапхӑрӗсенчех храмсенче вут-ҫулӑма пуҫҫапнӑ. Ҫав тапхӑрти Иран пуҫлӑхӗсем ҫак кун пӑхӑнтарнӑ халӑхсенчен парнесем йышӑннӑ. Пур ҫӗрте те ҫутӑсем ҫутнӑ, ҫуртсем тӑрринчи чи ҫӳллӗ вырӑнсенчен пуҫласа, праҫник сӗтелӗсем ҫинчи ҫуртасем таранччен. Хальхи вӑхӑтра ҫак йӑласем кӑштах упранса юлнӑ. Азербайджанӑн хӑш-пӗр районӗсенче «пур сӑрт ҫинче те кӑвайтсем чӗртеҫҫӗ». Ҫынсем вут тавра карталанса фольклор юррисене шӑрантараҫҫӗ. Ҫуртасем ҫавӑн пекех Наврузра тата ун умӗнхи кунсенче (хатӗрленӳ уяв умӗн темиҫе эрне маларах пуҫланать) уяв сӗтелӗсен атрибучӗсем пулса тӑраҫҫӗ.

Пӗрешкел йӑла-йӗркесем Иранра тата Вӑтам Азире сыхланса юлнӑ. Самаркандра ҫӗр ӗҫӗпе пурӑнакан таджик, узбек халӑхӗсем ҫурма куҫса ҫӳрекен тӗрӗк халӑхӗпе тачӑ ҫыхӑнса пурӑнни Навруз ритуал йӑли-йӗркинче ҫӗр ӗҫ тата выльӑх-чӗрлӗх элеменчӗсене пӗрлештернӗ. Уява мечӗтри кӗлӗсем урлӑ анлӑ сарнӑ, мӑсӑльмансен сӑваплӑ масарӗсене тата сӑваплӑ юханшывӗсене ҫитсе пуҫ тайнӑ.

А. Н. Негмати ҫырнӑ тӑрӑх, Самаркандпа таврари ялсенче пурӑнакансем перс календарӗпе килекен Ҫӗнӗ Ҫул (Навруз) умӗнхи юлашки ытларикуна питӗ чаплӑн паллӑ тӑваҫҫӗ. Хӗвел ансан ҫынсем кӑвайтсем чӗртеҫҫӗ, юрӑсем юрлаҫҫӗ, наци инструменчӗсемпе выляҫҫӗ. Бубен сассипе вӗсем юханшыв хӗрринелле факель уттине йӗркелеҫҫӗ те унта уявсем тӑваҫҫӗ. Вӗсем кӑвайтсем урлӑ сике-сике шыва кӗреҫҫӗ. Ытларах пуян таджиксем ҫак кун сахал тупӑшлӑ сограждансем валли пӗрлехи апатсем йӗркелеҫҫӗ. Кӑвайтсем урлӑ сике-сике вӗсем ҫутҫанталӑкран тулӑх тыр-пул сунаҫҫӗ, усал сывлӑшсенчен, джинсенчен хӳтлӗх шыраҫҫӗ. Ҫапла майпа ҫулталӑк хушшинче тапӑнусенчен, инкек-синкекрен хӑтарасса шанса кӑкӑр ачаллӑ хӗрарӑмсем те кӑвайт урлӑ сикеҫҫӗ.

Хальхи вӑхӑтра ҫак зороастри уявӗн ытти атрибучӗсем те сыхланса юлнӑ. Тӗслӗхрен, зороастрисем савӑтсене тулӑ е урпа вӑррисемпе тултарнӑ, вӗсене шыв янӑ, кайран, шӑтса тухсан, вӗсене киле илсе кайса ятарлӑ вырӑна лартнӑ. Ҫавнашкалах хальхи вӑхӑтра Азербайджанри, Иранри тата Вӑтам Азири уяв тӗлне злаксен вӑрлӑхне шӑтма хӑвараҫҫӗ. Уяв сӗтелӗ ҫине зороастрисем ҫӑмарта — пурнӑҫ ҫуралнине пӗлтерекен символ — тата ятарлӑ пылак ҫимӗҫ лартнӑ. Вӗсем уяв сӗтелӗсенче хальхи вӑхӑтра та пур.

Ҫӳлерех илсе кӑтартнӑ Навруз уявӗн тупсӑмӗпе историйӗ тӑрӑх, вӑл доислам йӑхӗнчен тухни тата унӑн философийӗ пур, ҫавӑн пекех ислам тӗнӗпе те ҫыхӑнман. Унтан та ытларах, истори тымарӗсем (языческое и зороастрийское прошлое) тата ҫак уявӑн натурфилософилле тупсӑмӗ ислампа хирӗҫӳре тӑрать, унӑн тупсӑмӗ ҫирӗп пӗрлӗхлӗ тата ҫут ҫанталӑк вӑйӗсем умӗнче пуҫ тайнине хирӗҫлет.

Авалхи йӑлапа, Навруз тапӑниччен ҫынсен килӗсенче те, таврара та тирпейлемелле, парӑмсене татмалла.

Навруз хафт сина () тата хафт шин-а. Хафт син ҫичӗ элементран тытӑнса тӑрать, вӗсен ячӗсем С S е Sîn (перс алфавитӗнче) саспаллинчен пуҫланаҫҫӗ. Хафт шин ҫавӑн пекех ҫичӗ элементран тӑрать, вӗсен ячӗсем перс алфавитӗнчи Ш саспаллинчен пуҫланаҫҫӗ.

Уяв сӗтелӗсем ҫине тулӑ, урпа, вир, кукуруза, фасоль, пӑрҫа, ясмӑк, рис, кунжут тата пӑрҫа йышши ҫаврака пашалусем купаланӑ. Новруза ҫичӗ, ытларах ӳсен-тӑран, апат-ҫимӗҫ хатӗрлеҫҫӗ, чи паллӑ уяв апачӗ — сумаляк — шӑтнӑ тулӑ хунавӗсенчен хатӗрленӗ апат.

• Таджикистанра хӑнасене «Наврузник уявӗпе» () сӑмахсемпе саламлаҫҫӗ. Уяв сӗтелӗ ҫак кун — расна. Сӗтел ҫинче ҫичӗ апатран («Хафтсинпа» «Хафтшин») тӑракан апат пулмалла, вӗсен ячӗ "« саспаллирен пуҫланать. Ку сумалак (), уксус (), шӑтнӑ тулӑ (), ешӗл () тата ытти те. Апат-ҫимӗҫсӗр пуҫне сӗтел ҫине тӗкӗр, ҫурта тата сӑрланӑ ҫӑмарта лартаҫҫӗ. Асӑннӑ япаласем пурте сӑнарлӑ пӗлтерӗшлӗ: ҫурта — ҫутӑ е ҫынна усал сывлӑшсенчен сыхлакан вут. Ҫӑмартапа тӗкӗр кивӗ ҫул вӗҫленнине тата ҫӗннин пӗрремӗш кунӗ ҫитнине палӑртма кирлӗ. Азербайджансем сӑрланӑ ҫӑмартана тӗкӗр ҫине лартаҫҫӗ.
• Узбекистанра уяв апачӗ „сумалак / сумелеклекци“ шутланать. Саламҫӑ калать: „Навруз уявӗ телейлӗ пултӑр!“ (), саламсем йышӑнакан хуравлать.
• Казахстанра ҫичӗ ингредиентран тӑракан „сӑран таварӗ“ уяв апачӗ шутланать. Саламҫӑ калать: „Саламлатӑп уяв ячӗпе Наурыз! Тулӑх пултӑр!“ (), саламсене йышӑнаканӗ „Сана та ҫавах!“ (). Казахсен, тӗпрен илсен Казахстанӑн анӑҫӗнче тата Раҫҫейӗн ҫывӑхӗнчи облаҫӗсенче пурӑнакан Кӗҫӗн жуз казахӗсен, Наурыз уявӗ пуш уйӑхӗн 14-мӗшӗнчен пуҫланать те „амал“ ятлӑ (араб-перс ятӗнчен уйӑхӑн hamal / өмәль) ятлӑ; унӑн йӑла-йӗрке элеменчӗ — „көрсухӑҫан, хӑҫан“ Пурин те пӗр-пӗрне икӗ алӑпа алӑ тытса саламламалла, „Телейлӗ ҫул“ тесе!» ().
• Азербайджанра Навруз уявӗ ячӗпе «Сирӗн Навруз уявӗ пиллӗхлӗ пултӑр!» сӑмахсемпе саламлаҫҫӗ. () вара «Сирӗн те ҫавах!» сӑмахсемпе саламланине хуравлаҫҫӗ. (). Ҫӑмарта силленсенех те — Ҫӗнӗ ҫул ҫитет. Сӗтел хушшинче ларакансем пурте пӗр-пӗрне саламлама тытӑнаҫҫӗ. Унччен Азербайджанӑн ҫыран хӗрринчи хӑш-пӗр районӗсенче сӗтел ҫинче час-часах мӑйӑрпа тата кишмишпа фаршланӑ пуҫлӑ пулӑ пулмаллаччӗ. Ҫавӑн пекех сӗтел ҫинче пылак ҫимӗҫ нумай пулать, сӑмахран, пахлав, шекербур, бадамбур тата тем те пӗр. Хӑнасене сӑйланӑ май ҫулталӑк килти условисенче хатӗрленӗ пылак ҫимӗҫ пекех пылак пултӑр теҫҫӗ (тӗплӗнрех «Новруз в Азербайджане» статьяна пӑх).
• Аҫтӑрхан тутарӗсем ҫавӑн пекех маларах Навруза мартӑн 14-мӗшӗнче анлӑн паллӑ тунӑ, ӑна «амиль» (уйӑхӑн араб-перси ятӗнчен hamal / өмәль) тесе ят панӑ. Тутарсемпе Аҫтӑрхан нухайсем пӗр-пӗрне «Байрам хаирле булсын!» пуплевпе саламлаҫҫӗ. (Мухтавлӑ уяв сире!).
• Курдистанра уяв ячӗпе «Навруз уявӗпе!» сӑмахсемпе саламлаҫҫӗ. ().
• Алтайра пурӑнакан тӗрӗк чӗлхиллӗ шорсем Чыл-Пажи уявлаҫҫӗ, ку куҫарура «годад пуҫӗ» тенине пӗлтерет.

• Нарăс тата ислам доктрини 2011 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗнче архивланӑ.