Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Пӗтӗм тӗнчери тӑван чӗлхе кунӗ

Пӗтӗм тӗнчери тӑван чӗлхе кунӗ (акăл. International Mother Language Day) — кашни ҫул иртекен тӗнче кунӗ. Ӑна нарӑс уйӑхӗн 21-мӗшӗнче паллӑ тӑваҫҫӗ. Тӗллевӗ — тӗнчери чӗлхесемпе культура тӗрлӗлӗхне упраса хӑварасси[1]. Уява 1999 ҫулта ЮНЕСКО йышӑннӑ.

Историйӗ

Малтанхи историйӗ (1952, Бангладеш)

Тӑван чӗлхе тӗнче кунне йӗркелес шухӑш 1952 ҫулхи нарӑсӑн 21-мӗшӗнче Дакка(выр.)чăв. хулинче (хальхи Бангладеш тӗп хули, ун чухне — Тухӑҫ Пакистан) пулса иртнӗ хурлӑхлӑ ӗҫсемпе ҫыхӑннӑ[2]. Ҫак кун полици студентсен демонстрацине хӑваласа ярас тӗллевпе пеме пуҫланӑ. Студентсем бенгал чӗлхине Пакистанӑн патшалӑх чӗлхи тума ыйтнӑ пулнӑ. Ку ӗҫсем «Бенгал чӗлхишӗн кӗрешекен юхӑм» пек паллӑ, вӗсем чӗлхе прависемшӗн кӗрешеҫҫӗ.

ЮНЕСКО йышӑнӑвӗ (1999—2000)

1999 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче ЮНЕСКО Тӗп конференцийӗн 30-мӗш сессийӗнче йышӑну тунӑ: нарӑсӑн 21-мӗшне Тӑван чӗлхе тӗнче кунӗ тесе пӗлтернӗ[2]. 2000 ҫултан пуҫласа ку куна тӗнчепех паллӑ тӑваҫҫӗ. 2007 ҫулта ПНО Тӗп Ассамблейи(выр.)чăв. хӑйӗн 61/266 резолюцийӗнче патшалӑхсене тӗнчери халӑхсен чӗлхисене упрама тата хӳтӗлеме чӗнсе каланӑ[3].

Тӗллевсем

ЮНЕСКО чӗлхесем культура еткерне упрама, пӗлӳ илме тата тӑнӑҫлӑха ҫирӗплетме пултарнине палӑртать. Чӗлхе тӗрлӗлӗхӗ культурӑсем хушшинчи диалога тата пӗр-пӗрне ӑнланма пулӑшать. Кашни чӗлхе ҫухалӑвӗ — этемлӗхӗн культура тата ӑс-хакӑл пуянлӑхӗн пӗр пайӗ ҫухалнине пӗлтерет[2].

Уяв йӗрки

Ку кун тӗнчепех тӗрлӗ мероприятисем иртереҫҫӗ: конференцисем, семинарсем, фестивальсем, куравсем, литература вулавӗсем, конкурссем тата вӗрентӳ программисем. Вӗсем тӑван чӗлхесемпе культурӑна сарма пулӑшаҫҫӗ.

ЮНЕСКО мероприятийӗсем

Кашни ҫул ЮНЕСКО Пӗтӗм тӗнчери тӑван чӗлхе кунне халалласа пысӑк мероприятисем йӗркелет, вӗсен ятарлӑ темисем пур[2]. Ку ӗҫсем чӗлхе тӗрлӗлӗхӗн проблемисене асӑрхама тата вӗсене упрама пулӑшаҫҫӗ[2]. Уйрӑмах пысӑк тимлӗхе нумай чӗлхепе вӗрентессине уйӑраҫҫӗ[1].

Пӗтӗм тӗнчери тӑван чӗлхе кунӗн темисем
Ҫул Тема
2011 Чӗлхесене тата лингвистика тӗрлӗлӗхне упрамалли информаципе коммуникаци технологийӗсем
2012 Пурне те вӗрентессишӗн нумай чӗлхелӗх
2013 Тӑван чӗлхепе вӗренмелли кӗнеке[4]
2014 Вырӑнти чӗлхесем глобаллӑ гражданлӑхшӑн: ӑслӑлӑх — тӗп тимлӗх вырӑнӗнче[5]
2015 Чӗлхе урлӑ тата чӗлхе пулӑшӑвӗпе пурне те вӗрентесси. Чӗлхесем — пӗлтерӗшлӗ![6]
2016 Вӗрентӳ пахалӑхӗ, вӗрентӳ чӗлхисем тата вӗрентӳ результачӗсем[7]
2017 Нумай чӗлхеллӗ вӗрентӳ ҫинче никӗсленнӗ тӑнӑҫлӑ пуласлӑх[8]
2018 Тӑнӑҫлӑ аталану тӗллевӗсене пурнӑҫланӑ май лингвистика тӗрлӗлӗхне упрасси тата нумай чӗлхелӗхе аталантарасси[9]
2019 Вырӑнти халӑхсен чӗлхисем тӑнӑҫлӑ аталанушӑн, тӗнчешӗн тата килӗшӳшӗн пӗлтерӗшлӗ[10]
2020 Чикӗсӗр чӗлхесем[10]
2021 Пурне те вӗрентессишӗн тата обществошӑн нумай чӗлхелӗхе аталантарасси[11]
2022 Нумай чӗлхеллӗ вӗрентӳ технологийӗсемпе усӑ курасси: йывӑрлӑхсем тата майсем[12]
2023 Нумай чӗлхеллӗ вӗрентӳ — вӗрентӗве улӑштарма кирлӗ япала[13]
2024 Нумай чӗлхеллӗ вӗрентӳ — ӑрусем хушшинчи вӗрентӳ никӗсӗ[14]
2025 Чӗлхесен пӗлтерӗшӗ пур: Пӗтӗм тӗнчери тӑван чӗлхе кунӗн 25 ҫулхи юбилейне палӑртни (нумай чӗлхеллӗ вӗрентӗври ҫамрӑксен вырӑнӗ)[1]

Раҫҫейри Тӑван чӗлхе кунӗ

Раҫҫейре Тӑван чӗлхе тӗнче кунне кашни ҫул паллӑ тӑваҫҫӗ. Ҫӗршывра 190 ытла халӑх пурӑнать, вӗсем 280 тӗрлӗ чӗлхепе тата диалектпа калаҫаҫҫӗ[15]. Уяв валли тӑван чӗлхе урокӗсем, диктантсем, наци культурин фестивалӗсем, концертсем, ӑслӑлӑх конференцийӗсем тата «ҫавра сӗтелсем» йӗркелеҫҫӗ. Ку мероприятисем Раҫҫей халӑхӗсен чӗлхисене пулӑшма тата аталантарма кирлӗ[9]. Пӗтсе пыракан пӗчӗк халӑхсен чӗлхисене упрасси тӗлӗшпе уйрӑмах пысӑк тимлӗх уйӑраҫҫӗ[10].

undefined

2018 ҫулхи юпа уйӑхӗнче РФ Президенчӗ Владимир Путин «Раҫҫей Федерацийӗнчи халӑхсен тӑван чӗлхисене упрамалли тата вӗренмелли Фонд тӑвасси ҫинчен» 611-мӗш номерлӗ Хушӑва алӑ пуснӑ[16]. Фонда 2019 ҫулхи нарӑсӑн 21-мӗшӗнче, Тӗнчери вырӑнти халӑхсен чӗлхисен ҫулталӑкӗнче, регистрациленӗ[17]. Фондӑн тӗп ӗҫӗсем — ҫӗршывӑн мӗнпур регионӗнче тӑван чӗлхесене вӗренме пулӑшасси, вӗрентекенсене хатӗрлесси, учебниксемпе словарьсем кӑларасси.

2022 ҫулхи даннӑйсем тӑрӑх, Раҫҫей шкулӗсенче 100 ытла чӗлхе вӗренеҫҫӗ: 24 чӗлхепе предметсене вӗрентеҫҫӗ, 81 чӗлхе — уйрӑм предмет е факультатив пек пырать[18]. Раҫҫейре пурӑнакансемшӗн 150 чӗлхе — тӑван чӗлхе, вӗсенчен 37-шӗ тӗрлӗ республикӑсенче патшалӑх чӗлхи статусӗнче тӑраҫҫӗ.

2025—2026 ҫулсенче чӗлхе политикин пӗр пуҫарӑвӗ — Раҫҫей халӑхӗсен чӗлхисем пирки ҫӗнӗ саккун хатӗрлесси. Унта чӗлхесен официаллӑ патшалӑх реестрӗ пулӗ. Раҫҫей халӑхӗсен чӗлхисен кунне йӗркелеме сӗннӗ, ӑна кашни ҫул Расул Гамзатов ҫуралнӑ кунне, авӑнӑн 8-мӗшӗнче паллӑ тума палӑртнӑ. 2026 ҫултанпа тӑван чӗлхепе вулассине аналантарма «Ача-пӑча кӗнеке картти» программа ӗҫлеме пуҫланӑ[19].

ПНО чӗлхе кунӗсем

Пӗрлешнӗ Нацисен Организацийӗ (ПНО) тепӗр ултӑ официаллӑ чӗлхе кунне паллӑ тӑвать. Вӗсем ПНО официаллӑ чӗлхисем пулаҫҫӗ. Ку кунсем организацире тата тӗнчере культура тӗрлӗлӗхне тата нумай чӗлхелӗхе аталантарма кирлӗ[1].

  • 20 марта — Француз чӗлхи кунӗ
  • 20 апреля — Китай чӗлхи кунӗ
  • 23 апреля — Акӑлчан чӗлхи кунӗ
  • 23 апреля — Испан чӗлхи кунӗ
  • 6 июня — Вырӑс чӗлхи кунӗ
  • 18 декабря — Араб чӗлхи кунӗ

Тӗнчери чӗлхесен статистики

Ethnologue даннӑйӗсем тӑрӑх, тӗнчере 7 пин ытла чӗрӗ чӗлхе пур[20][21], анчах вӗсенчен нумайӑшӗ ҫухалма пултарать[2]. Тӗнчери халӑхӑн 40% хӑйсен тӑван чӗлхипе пӗлӳ илме пултараймасть[1].

Тӑван чӗлхе пек калаҫакансен шучӗпе чи пысӑк чӗлхесем (2025 ҫулхи даннӑйсем):

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Международный день родного языка. Организация Объединенных Наций. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 Международный день родного языка. ЮНЕСКО. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  3. ^ Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 16 мая 2007 года. docs.un.org (16 ҫӑвӑн 2007). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  4. ^ International Mother Language Day 2013. SIL International. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  5. ^ On International Day, UN urges support for 'Mother Tongue' instruction. UN News (21 нарӑсӑн 2014). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  6. ^ International Mother Language Day 2015: Inclusion through education. SIL International. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  7. ^ INTERNATIONAL MOTHER LANGUAGE DAY (IMLD) 2016 (2016-02-26). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  8. ^ Katharina Kandt. Observance of the International Mother Language Day - General Assembly of the United Nations (2017-02-22). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  9. ^ 1, 2 Международный день родного языка. Досье. ТАСС (20 нарӑсӑн 2018). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  10. ^ 1, 2, 3 Международный день родного языка — Комиссия Российской Федерации по делам ЮНЕСКО. Комиссия Российской Федерации по делам ЮНЕСКО (21 нарӑсӑн 2021). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  11. ^ Fostering multilingualism for inclusion in education and society: webinar report on the occasion of the 2021 International Mother Language Day’s celebration. Unesdoc (19 нарӑсӑн 2021). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  12. ^ Zahadin Omar. International Mother Language Day - 21 February 2022 - AILA (2022-02-21). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  13. ^ Международный день родного языка. ДНКНСК. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  14. ^ International Mother Language Day – 21 February. European Centre for Modern Languages (ECML) (21 нарӑсӑн 2024). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  15. ^ 277 языков и диалектов используют народы России. Министерство науки и высшего образования Российской Федерации (21 нарӑсӑн 2021). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  16. ^ Указ Президента РФ от 26.10.2018 N 611 "О создании Фонда сохранения и изучения родных языков народов Российской Федерации". КонсультантПлюс. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  17. ^ В России создали фонд поддержки языков коренных народов. ТАСС (29 кӑрлачӑн 2019). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  18. ^ СВФУ: II Федеральная олимпиада школьников по родным языкам и литературе народов России расширена до 27 языков. www.s-vfu.ru (16 авӑнӑн 2022). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  19. ^ Заседание Совета по реализации госполитики в сфере поддержки русского языка и языков народов России. Правительство России (5 ҫӗртмен 2025). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  20. ^ The world. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  21. ^ Статистика языков мира 2025: данные Ethnologue. Грамота.ру (26 раштавӑн 2025). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.
  22. ^ Ranked: The World’s Most Spoken Languages in 2025. Visual Capitalist (24 кӑрлачӑн 2025). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ.

Категорисем