Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Сайкин Семён Фёдорович

Семён Фёдорович Са́йкин (1914 ҫулхи авӑнӑн 14-мӗшӗ, Тури Чаткас, Чепкас-Никольское сельское поселение[d] — 2002 ҫулхи авӑнӑн 10-мӗшӗ, Шупашкар, Раҫҫей Федерацийӗ) — совет саманин аслӑ пӗлӳ йӗркелӳҫи, теориллӗ механика енӗпе ӗҫлекен ӑсчах, педагог. И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университечӗн пӗрремӗш ректорӗ (1967—1981)[1].

Техника ӑслӑлӑхӗсен докторӗ, профессор, Чӑваш АССР тава тивӗҫлӗ ӑслӑлӑх ӗҫченӗ[2].

Пурнӑҫӗ

Малтанхи ҫулӗсем тата пӗлӳ илни

1914 ҫулхи авӑнӑн 14-мӗшӗнче Чаткас ялӗнче ҫуралнӑ.

Хусан патшалӑх университечӗн физикӑпа математика факультетӗнче (1932—1937) тата механика кафедрин ҫумӗнчи аспирантурӑра (1937—1941) вӗреннӗ[3].

Кандидат диссертацине 1948 ҫулта хӳтӗленӗ, доктор диссертацине — 1965 ҫулта. С. Ф. Сайкинӑн ӑслӑлӑхри специализацийӗ — теориллӗ механика.

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑнни

1941 ҫулхи утӑ уйӑхӗнчен 789-мӗш артиллери полкӗн йышӗнче Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑ. Анӑҫ фронтӗнче, 1943 ҫулхи раштавранпа — 2-мӗш Балтикаҫум фронтӗнче ҫапӑҫнӑ. 1942 ҫулхи ака уйӑхӗнчен ҫарӑн 20-мӗш запасри полк штабӗн пуҫлӑхӗн строевой пайӗпе ӗҫлекен пулӑшса пыраканӗ пулнӑ. Вӑрҫӑна майор хисепӗнче вӗҫленӗ.

Ӑслӑлӑхри тата администрацири ӗҫӗ-хӗлӗ

1945–1951 ҫулсенче Хусантри Суворов ҫар училищинче ӗҫленӗ. 1951—1958 ҫулсенче — ӑслӑлӑх ӗҫченӗ, 1952 ҫултанпа — Хусан патшалӑх университечӗн (КГУ) математикӑпа механика ӑслӑлӑх тӗпчев институчӗн ҫӗр айӗнчи гидромеханика уйрӑмӗн ертӳҫи. 1958—1961 ҫулсенче — КГУ-н физикӑпа математика факультечӗн деканӗ, 1961—1967 ҫулсенче — КГУ-н механикӑпа математика факультечӗн деканӗ[4].

1967—1981 ҫулсенче — И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университечӗн пӗрремӗш ректорӗ[5]. Ҫав вӑхӑтрах 1967 ҫултан пуҫласа 1987 ҫулччен университетӑн теориллӗ механика кафедрин ертӳҫи пулнӑ[6][7]. СССР Аслӑ Канашӗн VIII тата IX пухӑвӗсен, Чӑваш АССР Аслӑ Канашӗн X пухӑвӗн депутатне суйланнӑ.

Вилӗмӗ

2002 ҫулхи авӑнӑн 10-мӗшӗнче Шупашкарта вилнӗ.

Ҫемйи

Ывӑлӗ — Сергей Сайкин ашшӗн ҫулӗпе кайса физикӑпа математика енне суйласа илнӗ[8].

Ӑслӑлӑхри ӗҫӗ-хӗлӗ

С. Ф. Сайкинӑн ӑслӑлӑхри тӗпчевӗсен тӗллевӗ куҫӑма автоматлӑ майпа тытса пырассин техника задачисем, механика задачисене татса панӑ чухне ҫӗнӗ, анлӑлатнӑ вариаци принципӗсемпе усӑ курассине сӑлтавласа парасси тата йӗркелесси пулнӑ[9][10].

Унӑн ӑнӑҫлӑ ӗҫӗсен шутӗнче хушма задачӑсене татса пама анлӑлатнӑ вариаци принципӗсемпе усӑ курмалли методсене туса хатӗрленине тата неголономлӑ ҫыхӑнусен танлӑхӗсене тӗпченине уйӑрса илме пулать[9].[10].

Чӑваш патшалӑх университетӗнче С. Ф. Сайкин теориллӗ механика енӗпе ӑслӑлӑх шкулне уҫнӑ, унӑн тӗпчевӗсен тӗп енӗ гидродинамика пулса тӑнӑ. Ҫав шкулӑн ӑсчахӗсем промышленность тата энергетика валли математика моделӗсене тӑвассипе пӗрлех тӗрлӗ прикладной задачӑсене татса парассипе те ӗҫленӗ[11][12].

Тӗп ӗҫӗсем

  • О дифференциальных принципах механики // Учёные записки Казанского университета. — Хусан, 1952. — Т. 112. — Кн. 9;
  • Водонефтяной контакт и некоторые гидромеханические методы определения его положения. — Хусан, 1964;
  • Эффект поперечного вытеснения жидкости из слоисто-неоднородной пористой среды и возможности нового метода заводнения нефтяного пласта // Вопросы подземной гидромеханики. — Хусан, 1968. — Вып. 5;
  • Уравнения неголономных связей и процесс вывода уравнений движения // Вопросы прикладной математики и механики. — Шупашкар, 1974. — Вып. 4;
  • Дифференциальные принципы механики (в соавт.)// Известия АН Чувашской Республики. — 1994. — № 2. — С. 26—60.
  • Дифференциальные принципы неголономной механики : Конспект лекций по дополнит. главам аналит. механики. — Изд-во при Чуваш. ун-те, 1994[13].

Хисепӗсем

  • Октябрь Революцийӗн орденӗ (1974 ҫулхи авӑнӑн 13-мӗшӗ);
  • 2-мӗш степеньлӗ Тӑван Ҫӗршыв вӑрҫин орденӗ (1985 ҫулхи пушӑн 11-мӗшӗ);
  • Ӗҫлӗх Хӗрлӗ Ялав орденӗ;
  • Хӗрлӗ Ҫӑлтӑр орденӗ (1944 ҫулхи юпан 25-мӗшӗ);
  • «Ҫапӑҫура палӑрнӑшӑн» медаль (1943 ҫулхи утӑн 2-мӗшӗ, 1951)[14];
  • «Мускава хӳтӗленӗшӗн» медаль (1944)[14];
  • «1941–1945 ҫулсенчи Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче Германине ҫӗнтернӗшӗн» медаль (1945)[14];
  • Ытти медальсем;
  • «СССР аслӑ вӗрентӗвӗн отличникӗ» паллӑ;
  • «Чӑваш АССР ӗҫ мухтӑвӗпе паттӑрлӑхӗн Хисеп кӗнекине» кӗртнӗ (1981 ҫулхи акан 10-мӗшӗ)[15][16];
  • Чӑваш АССР тава тивӗҫлӗ ӑслӑлӑх ӗҫченӗ (1975)[3][17];
  • Чӑваш Республикин наци ӑслӑлӑхпа ӳнер академийӗн хисеплӗ академикӗ (1994)[3][17].

Астӑвӑм

  • Ӑсчахӑн юбилей ҫулӗсенче (2009 тата 2014 ҫулсенче) «Механика: хальхи тӑрӑм, проблемӑсем, перспективӑсем» Пӗтӗм Раҫҫейри ӑслӑлӑхпа практика конференцийӗ иртнӗ[18][19][20].
  • 2024 ҫулхи авӑнӑн 14-мӗшӗнче С. Ф. Сайкин ҫуралнӑранпа 110 ҫул ҫитнине халалласа курав уҫӑлнӑ[21].

Ӑнлантарусем

  1. ^ Сайкин Семён Фёдорович — ректор Чувашского государственного университета имени И. Н. Ульянова с 1967 по 1981 гг. chuvsu.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  2. ^ Сайкин Семен Федорович , Wayback Machine çинчи 2016 ҫулхи кӑрлачӑн 5-мӗшӗнчи копийӗ на сайте «Культурное наследие Чувашии»
  3. ^ 1, 2, 3 Сайкин Семён Фёдорович. Казанский федеральный университет. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  4. ^ Сайкин Семён Фёдорович. Tatarica. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  5. ^ Сайкин Семён Фёдорович. Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  6. ^ История кафедры. Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  7. ^ Кафедра высшей математики и теоретической механики имени С. Ф. Сайкина. Факультет прикладной математики, физики и информационных технологий ЧГУ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  8. ^ Первому ректору посвящается. respublika21.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  9. ^ 1, 2 С. Ф. Сайкин. Учебно-методическое управление ЧГУ. Чувашский государственный университет. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  10. ^ 1, 2 90 лет со дня рождения Семена Федоровича Сайкина. Образование Чувашской Республики. Министерство образования Чувашской Республики (14 авӑнӑн 2004). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  11. ^ История кафедры. Учебно-методическое управление ЧГУ. Чувашский государственный университет. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  12. ^ Кафедра высшей математики и теоретической механики имени С. Ф. Сайкина. Факультет прикладной математики, физики и высоких технологий ЧГУ. Чувашский государственный университет. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  13. ^ Дифференциальные принципы неголономной механики. Российская национальная электронная библиотека (РНЭБ). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  14. ^ 1, 2, 3 Сайкин Семен Федорович :: Память народа. pamyat-naroda.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  15. ^ Сайкин Семён Фёдорович. Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  16. ^ Сайкин Семён Фёдорович. Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  17. ^ 1, 2 100 лет со дня рождения первого ректора ЧГУ Семёна Фёдоровича Сайкина. Чувашский государственный университет. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  18. ^ Механика: современное состояние, проблемы, перспективы (2009). Российская государственная библиотека. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  19. ^ Механика: современное состояние, проблемы, перспективы (2014). Национальная электронная библиотека. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  20. ^ В ЧГУ торжественно отмечают 100-летие со дня рождения первого ректора. Официальный сайт города Чебоксары. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.
  21. ^ Открытие выставки, посвящённой 110-летию со дня рождения первого ректора ЧГУ профессора С.Ф. Сайкина. Чувашский государственный университет имени И.Н. Ульянова. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Сайкин Семен Федорович // Академия наук Чувашской Республики. — Чебоксары: АН ЧР, 1994. — С. 123—125.
  • Сергеев Т. С. Сайкин Семен Федорович // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары: ЧГИГН, Чуваш. кн. изд-во, 2001. — С. 359.

Каçăсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем