Сикким

«РУВИКИ» ирӗклӗ энциклопединчи материал
Сикким
непал सिक्किम
акăл. Sikkim
Герб
Seal of Sikkim greyscale.png
Описание печати/эмблемы Q3475232?
Исполнительная власть Council of Ministers of Sikkim[d]
Усӑ куракан чӗлхе Центральный тибетский язык[d], кулунгский язык[d], Q6737795?, Лимбу[d], Сиккимский язык[d], Bantawa[d], Грома[d], Thulung[d], Якха[d], Лепча[d], Шерпский язык[d], дзонг-кэ[d], неварский язык[d] тата тибетский язык[d]
Портал открытых данных Sikkim Open Data[d]
Законодательный орган Sikkim Legislative Assembly[d]
Глава правительства Паван Кумар Чамлинг[d] тата Prem Singh Tamang[d]
Ӳкерчĕк:Sikkim in India (claims hatched).svg
Сӑн
Категория фильмов, снятых в этом месте Q19359107?
Мужское население 323 070[1]
Тема экономики Q100868133?
Лаптӑкӗ
  • 7096 квадратный километр[2]
Занимает ту же территорию с Q57156510?
Сехет тӑрӑхӗ UTC+5:30[d]
Сельское население 456 999[3]
Изображение печати/эмблемы
Заменил Королевство Сикким[d]
Безграмотное население 165 625[3]
Должность главы правительства главный министр Сиккима[d]
Официаллӑ сайт sikkim.gov.in
Владеет Q7127652?
Чикӗленет Западная Бенгалия[d]
Грамотное население 444 952[3]
Халӑх йышӗ
  • 657 876 ҫын (2011)[4]
Патшалӑх
Чи ҫӳллӗ вырӑн Канченджанга[d]
Администраци центрӗ Гангток[d]
Женское население 287 507[1]
Никӗсленӗ / йӗркеленӗ вӑхӑт 16.5.1975
Городское население 153 578[3]
Администраципе территори пайӗ Инди
Геоданные Data:India/Sikkim.map
Глава государства Shriniwas Dadasaheb Patil[d] тата Lakshman Acharya[d]
СиккимМир (Земля) çинче
Сикким (Мир (Земля))
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа ҫинчи материалсем

Сикким (непал सिक्किम; бхути འབྲས་ལྗོངས་ Bras Ljongs; дзонг-кэ སིཁིམ; Гемалайра вырнаҫнӑ ҫурҫӗр-тухӑҫри Инди штачӗ.

Сикким Индин мӗнпур штатне илес пулсан халӑх чи сахал пурӑнакан вырӑн[5].

Официаллӑ чӗлхесем — непали, лепча тата бхути (1977 ҫултанпа), лимбу (1981 ҫултанпа), невар, рай, гурунг, шерп тата таманг (1995 ҫултанпа), сунвар (1996 ҫултанпа)[6]. Непалисӗр пуҫне ытти чӗлхесен официаллӑ чӗлхе статусӗпе чи малтан вырӑнти культурӑпа йӑла-йӗркене сыхласа хӑварма усӑ кураҫҫӗ.

Тӗп тӗнсем — ваджраян буддизм турачӗ.

Штатӑн чи пысӑк хули тата тӗп хули Гангток шутланать[7].

Намгьял династи тытса тӑракак ирӗклӗ кнеҫлӗх пулнӑ. 1861 ҫултанпа — Британи протекторачӗ. 1975 ҫултанпа Инди йышне кӗрет.

Сиккима хӑш чухне, кунти ҫӳллӗ тусен илемлӗхне пула тата кунта ҫитме йывӑррине кура, Шангри-Лан Гималайри юлашки вырӑнӗ[8] теҫҫӗ.

Ят мӗнле пулнӑ

«Сикким» ят пулса кайнин чи анлӑ сарӑлнӑ версийӗ — лимбу чӗлхинчи икӗ сӑмах ҫыхӑнса йӗркеленни (су «ҫӗнӗ» тата кхйим «кермен, ҫурт» сӑмах кунта Сиккимӑн пӗрремӗш пуҫлӑхӗ Пунцог Намгьял тунӑ кермен пирки пырать). Тибет чӗлхинче Сикким «Денджонг» (тиб. འབྲས་ལྗོངས Denjong, Denzong) ятлӑ, ку вӑл «рис тӗнчи» е «рис айлӑмне» пӗлтерет; ҫавӑн пекех «Демоджонг» (тиб. འབྲས་མོ་ལྗོངས་ Demojong)[9] ятпа та калаҫҫӗ. Лепчалла, Сиккимӑн тӗп халӑхӗн чӗлхипе, ҫӗршыв «Най-ма-эль» (Nye-mae-el, «ҫӑтмах») ятлӑ, сикким чӗлхипе вара — «Беймул демазонг» (акăл. Beymul Demazong) ятлӑ, ку вӑл «пытаннӑ рис айлӑмӗ» тенине пӗлтерет[10].

Географи

Канченджанга (8586 м), тӗнчере ҫӳллӗшпе виҫҫӗмӗш

Штат анӑҫра Анӑҫри Бенгали Инди штачӗпе чикӗленет. Инди штачӗсемпе территорийӗсен хушшинче вӑл лаптӑкӗпе 28-мӗш (35-рен), Сиккимӑн лаптӑкӗ 7096 км² танлашать[11].

Сикким ҫурҫӗртен кӑнтӑралла 114 ҫухрӑма тӑсӑлать, анӑҫран тухӑҫалла — 64 ҫухрӑма. Сиккимӑн чи аялта выртакан вырӑнӗ 280 м ҫӳллӗшӗнче, чи ҫӳлли — Канченджанга тӑвӗ — 8585 м ҫӳллӗшӗнче. Сикким лаптӑкӗн виҫҫӗмӗш пайӗ патнелле вӑрманлӑ[12].

Ҫынсем пурӑнакан лаптӑк штатӑн кӑнтӑр енче, Гималай ту юпписенче вырнаҫнӑ. Сиккимра 21 пӑрлӑх пур. Пӑрланнӑ вырӑнсен тӗп облаҫӗсем штатӑн ҫурҫӗр-анӑҫ пайӗнче, Канченджанга ҫывӑхӗнче вырнаҫнӑ, ҫавӑн пекех ҫурҫӗр-тухӑҫ енче те пур. Сиккимра ҫӳллӗ сӑртсенче вырнаҫнӑ 227 кӳлӗ тата ҫӗр ытла юханшыв шутласа тухнӑ. Сикким юханшывӗсем пӑрлӑхсем ирӗлнӗ шывпа тулаҫҫӗ, штатӑн ҫурҫӗр тата тухӑҫ енче пуҫланса вӗсем анӑҫ тата кӑнтӑр енчи анлӑ айлӑмсене юхса тухаҫҫӗ. Тиста, час-часах ӑна «Сикким артерийӗ» теҫҫӗ, пӗтӗм штат урлӑ ҫурҫӗртен кӑнтӑралла юхса иртет. Сикким территоринче унӑн тӑршшӗ 105 ҫм танлашать[13]. Сакӑр ту урлӑ каҫмалли вырӑн Сиккима Тибетпа, Непалпа тата Бутанпа ҫыхӑнтарать[14].

Геологи

Сиккимӑн сӑрчӗсем, тӗпрен илсен, гнейссемпе сланецсенчен тӑраҫҫӗ, вӗсем ҫинче хулӑм мар вӑйсӑр тӑпрасем йӗркеленеҫҫӗ. Тӑпрара минералсемпе органикӑллӑ тутлӑхлӑ япаласем пит сахал.

Ҫӗр айӗнчи пурлӑх шутне пӑхӑр тӑпри, доломит, акшар чулӗ, слюда, тимӗр тӑпри тата кӑмрӑк кӗреҫҫӗ[15][16].

Сикким ҫӗр чӗтренӗвӗн хӑрушлӑхӗпе паллӑ. Ҫӗр чӗтренӗвӗсем штатра тӑтӑш пулса иртеҫҫӗ. Тӗслӗхрен, 2006 ҫулхи нарӑсӑн 14-мӗшӗнче 5,7 магнитудӑллӑ ҫӗр чӗтренӗвӗ пулса иртнӗ, ӑна пула ҫуртсем, ҫав шутра ӗлӗкхисем те, арканнӑ[17].

Климат

Гурудонгмар шӑнман кӳлӗ.

Сиккимӑн пысӑках мар территорийӗ тӗрлӗ ҫӳллӗшре вырнаҫнине пула кунта климат вӑйлӑ улшӑннине сӑнама май пур: кӑнтӑрта вӑл субтропиклӑ, ҫурҫӗрте, ҫӳллӗ тусенче, сӑртлӑ-туллӑ (тундра климат зони). Ҫынсем пурӑнакан лаптӑкӑн ытларах пайӗ вӑтам климатра вырнаҫнӑ, ҫулла чи пысӑк температура 28 ° C ҫитет, хӗлле чи пӗчӗк температура 0 °C яхӑн. Ҫулталӑкри вӑтам температура 18 °C. Гималайри юр выртакан тӑрӑх 6000 метра яхӑн ҫӳллӗшре иртет[18].

Муссон вӑхӑтӗнче шалкӑм ҫумӑра пула ҫӗр ҫийӗ шуса анни час-часах тӗл пулать. Хӗлле тата муссонсем вӑхӑтӗнче те тавралӑха час-часах тӗтре карса илет, ҫакӑ транспорта ҫӳреме чылай кансӗрлет[14].

Флора

Рододендрон — Сиккимӑн наци йывӑҫӗ.

Сикким Гималай тӑвӗ пуҫланнӑ ҫӗртре вырнаҫнӑ, ӑна официаллӑ майпа Инди экорегионӗсенчен пӗрин шутне кӗртнӗ. Штатӑн ытларах пайӗ вӑрманлӑ, ҫакна пула кунти климат тӑрӑхӗсем пулни кунта ӳсентӑрансен нумай тӗсне ҫитӗнме май парать.

Рододендрон Сиккимӑн символӗ шутланать, субтропикран пуҫласа ҫӳллӗ ту климат зони таран рододендронӑн 35 тӗсне тӗл пулма пулать. Ытла пысӑках мар ҫӳллӗшри лаптӑксенче субтропикри ӳсентӑранӗсем ӳсеҫҫӗ. 1 500 метр ҫӳллӗшӗнче ҫулҫӑллӑ вӑрмансем пуҫланаҫҫӗ. 3 500 тата 5 000 ҫӳллӗшре лӑсӑллӑ вӑрмансем тӗл пулаҫҫӗ. Тата ҫӳллӗрех вырӑнсенче альп тундринче ӳсекен ӳсентӑрансем вырнаҫнӑ. Сиккимра 5 000 яхӑн чечек кӑларакан ӳсентӑран ҫитӗнет, ҫав шутра 523 сайра тӗл пулакан орхидея тӗсӗупасаррин 362 тӗсӗ (вӗсенчен саккӑрӑшӗ — йывӑҫ евӗрлисем) пур.

Фауна

Пӗчӗк панда — Сиккимри наци чӗрчунӗ

Сӗтпе ӳсекен чӗрчунсенчен юр барсӗ, кабарга, тар, пӗчӗк панда тӗл пулаҫҫӗ. Пӗртен-пӗр эндемиклӑ сӗтпе ӳсекен чӗрчун — тухӑҫ-гималай тарӗ (Hemitragus jemhalicus schaeferi)[20].

Сиккимре кайӑк-кӗшӗкӗн 550 тӗсне регистрациленӗ, вӗсенчен 26-шне сайра тӗл пулакан тата ҫухалакан шутне кӗртнӗ[14][21].

Инди субконтинентӗнче тупса палӑртнӑ лӗпӗшсен 1 438 тӗсӗнчен[22] 695-шне Сиккимра тӗл путма пулать[23].

Сыхланакан ҫутҫанталӑк торриторисем

Лаптӑкӗпе пысӑках мар пулин те Сикким территоринче федераци шайӗнчи ултӑ сыхлакан ҫутҫанталӑк тӑрӑхӗ вырнаҫнӑ: пӗр наци паркӗ тата пилӗк ҫутҫанталӑк заповедникӗ (Канченджанга наци паркӗ шутланать, ӑна Кьонгносиа наци паркӗ те пур[24].

Штат кун-ҫулӗ

Сиккима ҫыру ҫӑлкуҫӗнче пӗрремӗш хут асӑнни VIII ӗмӗрте ку тӑрӑха ҫитнӗ тибет буддизмне никӗслекен Гуру Ринпоче будда тӗнӗн сӑваплӑ ҫыннин ҫулҫӳревӗпе ҫыхӑннӑ. Вӑл ҫӗршыва пилленӗ, унта буддизм тӗнне сарнӑ, темиҫе ҫӗр ҫултан монархи йӗркелесси пирки малтанах каласа хунӑ. Кье Бумса принц кӑнтӑралла ҫула тухнӑ, унӑн тӑхӑмӗсем каярах Сиккимӑн патшисем (чогьялӗсем) пулса тӑнӑ. 1642 ҫулта Кье Бумсӑн тӑхӑмне, Пунцог Намгьяла, Юксома ҫурҫӗртен, анӑҫран тата тухӑҫран килнӗ виҫӗ аслӑ лама Юксомра (Юксумра) Сиккимӑн пӗрремӗш патши тесе пӗлтернӗ, ҫакна вӗсем пӗр-пӗринпе калаҫса татӑлмасӑр тунӑ[25]. Юксом Сиккимӑн пӗрремӗш тӗп хули пулса тӑнӑ.

Румтек мӑнастирӗ

1700 ҫулта Сикким ҫине чогьял йӑмӑкӗ (унччен малтан ӑна патшана лартма килӗшмен) пулӑшса тӑракан Бутан тапӑннӑ. Тепӗр вунӑ ҫултан бутансене хӑваласа ятса тибетсем патша влаҫне тавӑрнӑ. 1717 ҫултан пуҫласа 1733 ҫулччен Сикким ҫине пӗрмаях анӑҫран непалсем (пӗррехинче тӗп хулана вӗсем тӗппипех аркатнӑ) тапӑннӑ, тухӑҫран — бутансем. Ҫавна пула Сикким хӑйӗн лаптӑкӗн пысӑк пайне ҫухатнӑ[26].

Цин династийӗ Сиккима хӑй аллине илнӗ. Кӳршӗри Индие Британи ярса илнӗ хыҫҫӑн Сикким Британин Ост-Инди компанийӗ хутшӑннӑ. 1814–1816 ҫулсенчи акӑлчансемпе непал хушшинчи вӑрҫӑ Непал ярса илнӗ лаптӑка Сиккима тавӑрса панипе вӗҫленнӗ.

Дарджилингпа Моранг Инди шутне кӗнӗ.

Гангтокра вырнаҫнӑ Сиккимӑн Наци Ассамблейин ҫурчӗ