Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Сӑваплӑ Турӑ Амӑшне пӗлтернӗ Ырӑ хыпар уявӗ

Сӑваплӑ Турӑ Амӑшне пӗлтернӗ Ырӑ хыпар уявӗ (выр. Благовещение Пресвятой Богородицы; чирк.-слав. Благовѣ́щенїе; калька грек Εὐαγγελισμός [τῆς Θεοτόκου]; лат. Annuntiatio beatae Mariae Virginis') — Евангели пулӑмӗ тата ӑна халалланӑ христиан уявӗ; Гавриил архангел Таса Марийӑна унӑн ӳтӗнчен Иисус Христос ҫураласси ҫинчен пӗлтерни[1]

Православире Мӑнкун хыҫҫӑнхи пӗлтерӗшлӗ вун икӗ уявсен шутне кӗрет. Юлиан календарьне пӑхӑнакан Вырӑс православи чиркӗвӗ тата чиркӳсем пушӑн 25-мӗшӗнче (акан 7-мӗшӗ уявлаҫҫӗ. Ҫӗнӗ стиль чиркӗвӗсем (Константинополь, Александрия, Антиохи, Румыни, Болгари, Кипр, Эллада, Албани, Чехи ҫӗрӗсем тата Словаки, Америка), ҫавӑн пекех Католицизм чиркӗвӗ, Эфиопи чиркӗвӗ тата протестант деноминацийӗсем Григориан календарӗпе пушӑн 25-мӗшӗнче уявлаҫҫӗ[1].

Сюжет

Ырӑ хупар историне канон Библи кӗнекисенче, ҫавӑн пекех хӑш-пӗр апокрифсенче ҫырса кӑтартнӑ.

Канонла каласа кӑтартни

Лука Евангелийӗ (Лк 1:26-38) тӑрӑх, Иоанн Креститель ҫире юлнӑранпа ултӑ уйӑх ҫитсен Гавриил архангела Турӑ Назарета Таса Мария патне унран тӗнчене Ҫӑлаканӗ ҫуралнине пӗлтерме янӑ. Таса Мария патне патне кӗрсен архангел ӑна ҫапла каланӑ: «Савӑн, Тивлетлӗ! Турӑ Санпа пӗрле; Эсӗ арӑмсен хушшинче ырлӑхлӑ». Мария вара мӗн илтнин пӗлтерӗшӗ ҫинчен шухӑшласа именет[2]. Гавриил Мария Ывӑл ҫуратассине, ӑна Иисус ят памаллине, Вӑл аслӑ пулассине, Ҫӳлти Туррӑн Ывӑлӗ пулассине, Унӑн Патшалӑхӗн вӗҫӗ-хӗрри те пулмассине пӗлтерет. Мария ҫак сӑмахсем унӑн таса хӗр пурнӑҫӗпе мӗнле пӗр килни ҫинчен ыйтсан архангел Таса Сывлӑш витӗм кӳнине кӑтартса ҫапла хуравлать: «Таса Сывлӑш Сан ҫине ҫитӗ, Ҫӳлти Туррӑн хӑвачӗ Сана кӗртӗ; ҫавӑнпа ҫуралакан Ҫветтуй та Турӑ Ывӑлӗ пулӗ»[3]. Мария хӑй таса хӗр пирки каласа хирӗҫленине хирӗҫ Гавриил ватӑ Елизавета Предтечипе йывӑрланнӑ тӗслӗхе кӑласа кӑтартать, мӗншӗн тесен «Туррӑн нимӗнле сӑмах та хӑватсӑр юлмасть». Ҫакӑн хыҫҫӑн, Евангели историйӗ тӑрӑх, Мария килӗшсе калать: «се, Турӑ чури; эсӗ каланӑ пек пултӑр Мана»[4][5].

Апокрифсенчи Ырӑ хыпар

II ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринчи апокрификӑлла ҫӗнӗ халал сочиненийӗсем, "Иаков Протоевангелийӗ " тата «Псевдо-Матфей Евангелийӗ» («Сӑваплӑ Мария Ҫурални пирки тата Ҫӑлавҫӑ ачалӑхӗ ҫинчке кӗнеке»), канон евангелийӗсенче панӑ калава аталантараҫҫӗ. Ҫак апокрифсенче Таса Хӗре архангел Ырӑ хыпар пӗлтерни икӗ эпизода пайланать: малтан Мария ҫӑлкуҫ е ҫӑл патӗнче шыв ӑсма килсен сывлӑх суннине илтет, архангел хуравне Иерусалим храмӗ валли чаршав арлакан ҫуртра илет. «Иаков протоевангелийӗнче» ҫак сценӑсем пӗрин хыҫҫӑн тепри пыраҫҫӗ, «Псевдо-Матфей Евангелийӗнче» виҫӗ кунлӑ интервалпа пайланӑ. Апокрифика мотивӗсем уявӑн иконографинче ҫирӗпленеҫҫӗ: «ҫӑлкуҫ патӗнчи» тата «килти» евӗр Ырӑ хыпарсем йӗркеленеҫҫӗ, хӑш чухне циклсенче пӗрлешеҫҫӗ[2][6][7].

«Турӑ Амӑшӗ ҫӑл патӗнче» турӑш. XIX ӗмӗр варри, Мстёра
Мозаика «Кладезь патӗнчи Ырӑ хыпар», XIV ӗмӗр. Хора чиркӗвӗ, Стамбул
undefined

Календарьти тата ҫулшутлав системисенчи уяв

Тухӑҫра тата Анӑҫра Ырӑ хыпар уявне пуш уйӑхӗн 25-мӗшӗнче паллӑ тӑваҫҫӗ. Ҫак кун шӑп та лӑп раштавӑн 25-мӗшӗнчен тӑхӑр уйӑхра тӑрать, ӑна IV ӗмӗртен кая мар христиан тӗнчинче Христос Ҫуралнӑ уяв тесе йышӑннӑ. Анчах та Пурнӑҫланни пулӑмӗсӗр пуҫне ака уйӑхӗн 25-мӗшӗ христиансен йӑлинче Мӑнкунпа тата тӗнче кайнипе ҫыхӑннӑ. Тертуллиан тата Ипполит Римский пушӑн 25-мӗшне Рим календарӗпе Христос Хӗрес вилӗмӗн кунӗ тесе асӑнаҫҫӗ. Аслӑ Афанасин «Антиох патне янӑ ыйтусем» сочиненийӗнче каланӑ тӑрӑх, Христос Хӗр варӗнче пушӑн 25-мӗшӗнче тӗвӗленнӗ, мӗншӗн тесен ҫак кун Турӑ пӗрремӗш ҫынна пултарнӑ[8][9][10].

Александрия монахӗсем Панодор тата Анниан IV ӗмӗр вӗҫӗнче — V ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хронологи системине хатӗрленӗ, унта пултаравӑн пӗрремӗш кунӗ Пурнӑҫланниччен пилӗк пин ҫурӑ маларахри пушӑн 25-мӗшӗнчи вырсарникун шутланать, Ырӑ хыпар пӗлтерни тата Христос Чӗрӗлни вара пирӗн эрӑри 9 тата 42 ҫулсенчи ҫак датӑсенчи вырсарникунсенех лекет. Ҫак «Анниан тапхӑрӗпе» Александрипе Византи йӑлисенче анлӑ усӑ курнӑ, ҫав шутра Максим Исповедник тата IX ӗмӗрти хронистсем те. X ӗмӗртенпе Византире «Византи тапхӑрӗ» ҫирӗпленнӗ, унта Ырӑ хыпар пӗлтернине тата Чӗрӗлнине пирӗн эрӑчченхи 4 ҫулхи (тӗнче пулса кайнӑранпа 5505 ҫул) тата пирӗн эрӑри 31 ҫулхи пушӑн 25-мӗшӗнчи вырсарникунсене палӑртнӑ. Византи йӑлинче пуш уйӑхӗн 25-мӗшне пултарнин, Пурнӑҫланнин тата Чӗрӗлнин пулӑмӗсене, ҫавӑн пекех ытти уяв кунӗсене, чи малтан Христос Ҫуралнине, Иоанн Предтечи ҫире юлса ҫуралнине, ҫыхӑнтарнӑ кун пек пӑхса тухаҫҫӗ[9][10][8].

Ырӑ хыпар кунӗ час-часах Тухӑҫра та, Анӑҫра та литургиллӗ тата граждан ҫулӗн пуҫламӑшӗ пулнӑ. Латин ҫӗршывӗсенче ҫулсене «Ырӑ хыпар кунӗнчен» «флоренти» тата «пизан» мелӗпе шутласа кӑлармалли майсем саралнӑ пулнӑ[9].

Уява йӗркелени

Ырӑ хыпар уявӗн сценисем II ӗмӗрӗн иккӗмеш ҫурринчи — III ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринчи катакомбӑсен росписӗсенче паллӑ, унтан Равеннӑпа Римри мозаикӑсен ярӑмӗсене кӗреҫҫӗ, ҫав шутра III Сикст папа вӑхӑтӗнчи Санта-Мария Маджоре (432—440 ҫул тӗлнелле) базилик триумф аркин декорне[7][1]. Ырӑ хыпар уявӗн литурги уявӗ пирки свидетельствӑсем IV ӗмӗре кӗреҫҫӗ — Евангели пулӑмӗсен, ҫав шутра Назаретри базилик, вырӑнӗсенче храмсем тунӑ вӑхӑта[1][10][11].

Эрмен авторӗ Григорий Аршаруни (VII—VIII ӗмӗр) Ырӑ хыпар уявне ҫирӗплетнине Иерусалим патриархӗ Кирилл вӑхӑчӗ тӗлне кӗртет[12]. V ӗмӗрти Иерусалим чинне кӑтартакан чи авалхи эрмен лекционарийӗсенче хӑй тӗллӗн уяв ҫук-ха, ҫапах та Ырӑ хыпар уявӗн пулӑмне аса илнине Богоявлени ярӑмӗн тӑваттӑмӗш кунӗнче кӑтартнӑ[12]. VII ӗмӗрти Иерусалим практикине кӑтартакан грузин лекционарӗсенче Ырӑ хыпар уявӗ пушӑн 25-мӗшӗнче уйрӑм уяв пек тухса тӑрать[13][14].

Кустантинопольте VI ӗмӗрте Роман Сладкопевец Ырӑ хыпар уявӗ валли кондак тӑвать[15]. VII ӗмӗр вӗҫнелле Ырӑ хыпар уявӗ тӗп хулари турра пуҫҫапакансен хушшинче чи сумлӑ уявсен шутне кӗрет: Трулль соборӗ 52 правилӑра Аслӑ типӗ вӑхӑтӗнче тулли литурги ирттерме шӑматкун, вырсарникун тата Ырӑ хыпар уявӗнче кӑна ирӗк парать, ҫакӑ ку уявӑн уйрӑм пӗлтерӗшне кӑтартать[16][3]. Унччен Ырӑ хыпар уявӗ типпӗн кулленхи кунӗсемпе пӗр килнӗ чухне кӗлле шӑматкуна е вырсарникуна куҫарнӑ пулас, ҫакӑ вара чыслӑ асра тытмалли пӗтӗмӗшле принципа тивӗҫтернӗ[9][16]. Иван Карабинов уява Акафист шӑматкунне куҫарасси тата Акафистӑн Турӑ Амӑшне каланӑ текст малтан Ырӑ хыпар уявӗпе ҫыхӑнни ҫинчен гипотеза тӑратнӑ[17]. VIII тата ун хыҫҫӑнхи ӗмӗрсенчи Византи ҫӑлкуҫӗсенче Ырӑ хыпар уявӗ тӗп уявсен хушшинче тӑтӑшах пулнӑ, унӑн кӗллине пуш уйӑхӗн 25-мӗшӗнче ҫирӗплетнӗ[3].

Анӑҫри уяв

Анӑҫ йӑлинче Ырӑ хыпар уявне литурги тӗлӗшӗнчен паллӑ тунин чи малтанхи свидетельствисене V—VII ӗмӗрсене кӗреҫҫӗ[9][10]. V ӗмӗрте Августин, Петр Хризолог тата Аслӑ Лев ҫырнӑ тесе шутлакан Ырӑ хыпар уявӗн ӳкӗт сӑмахӗсем тупӑнаҫҫӗ, анчах та вӗсен чӑнлӑхӗ яланах тавлашусӑр мар[9][10]. I Сергий папа тапхӑрӗнчи Рим ҫӑлкуҫӗсенче (687—701) Ырӑ хыпар уявне Турӑ амӑшӗн виҫӗ уявӗ хушшинче асӑннӑ, ҫав кунсенче Римра уяв процессисем иртеҫҫӗ[10]. Геласиевӑн малтанхи редакцийӗнче Ырӑ хыпару явӗн сакраментарийӗ ҫук-ха, анчах та Григориан сакраментарийӗнче (VII ӗмӗрӗн виҫҫӗмӗш чӗрӗкӗ) тата кайранхи Рим палӑкӗсенче ӑна пушӑн 25-мӗшӗ тӗлне вырнаҫтарнӑ[9][11]. Римри мар уйрӑм анӑҫ йӑлисенче (испан, аквилей, амвросиан) уявлассине Адвент тапхӑрне куҫарнӑ: 656 ҫулхи Толед соборӗ Аслӑ типӗ вӑхӑтӗнче уява йӗркелеме май ҫуккипе сӑлтавласа Ырӑ хыпар уявӗн кӗллине раштавӑн 18-мӗшӗнче ирттерме йышӑннӑ[9].

Хальхи Рим-католицизм Чиркӗвӗнче Ырӑ хыпар уявӗн уяв рангӗ шутланать[18].

undefined

Уявӑн ячӗ тата богослови характерӗ

Малтанхи грек тексчӗсенче Ырӑ хыпар уявне палӑртма ҫак палӑсемпе усӑ кураҫҫӗ: грек ἡμέρα ἀσπασμοῦ («сывлӑх сунмалли кун»), грек ἀγγελισμός («пӗлтерни»), грек ἑορτὴ τοῦ εὐαγγελισμοῦ («Ырӑ хыпар уявӗ»), грек χαριτισμός, связанный с приветствием «савӑн, Ырлӑхлӑ» сывлӑх суннипе ҫыхӑннӑ (Лк 1:28); ырӑ хыпар сӑмахӑн ҫирӗпленнӗ каланине (грек εὐαγγελισμός) VII ӗмӗртенпе палӑртнӑ[10][3]. Латин йӑлинче лат. annuntiatio angeli ad beatam Mariam Virginem («ырлӑхлӑ Таса Марийӑна ангел пӗлтерни»), лат. Mariae salutatio («Марийӑн саламӗ»), лат. annuntiatio sanctae Mariae de conceptione («сӑваплӑ Марийӑна ҫие юлни пирки пӗлтерни»), лат. annuntiatio Christi («Христоса пӗлтерни»), лат. initium redemptionis («каҫарттарма пуҫлани»), лат. conceptio Christi («Христос ҫире юлни»), лат. festum incarnationis («пурнӑҫланни уявӗ»)[10][11] формулӑсем тӗл пулаҫҫӗ.

Сӑваплӑ ҫӗршыв ӑнлантарӑвӗ

Сӑваплӑ ҫӗршыв еткерӗнче Ырӑ хыпар уявне Мария хӑйӗн валли хатӗрленӗ миссипе килӗшсе Турӑ пулассин пуҫламӑшӗпе ҫыхӑннӑ ҫӑлӑнӑҫ историйӗн тӗп саманчӗ тесе пӑхса тухаҫҫӗ[15][19]. Алҫыру йӑлинче Ырӑ хыпар уявӗ валли Григорий Чудотворец, Афанасий, Григорий Нисский, Иоанн Златоуст, Прокл Константинопольский тата ыттисем ҫырнӑ тесе йышӑннӑ ӳкӗт сӑмахӗсем пур, анчах та вӗсен датировки тата авторлӑхӗ час-часах тавлашуллӑ, чылай текст каярахри вӑхӑт шутне кӗрет. Упранса юлнӑ чӑн-чӑн ӳкӗт сӑмахӗсем Софроний Иерусалимскин, Герман Константинопольскин, Иоанн Дамаскинӑн, Феодор Студитӑн, Григорий Паламан, Николай Кавасилан тата пулӑмӑн догматика тата кӑмӑл-сипет пӗлтерӗшне уҫса паракан ытти авторӑн шутланаҫҫӗ[15][19].

Сӑваплӑ ҫӗршыв ӑнлантарӑвӗшӗн Ырӑ хыпар уявӗ «пире ҫӑлма пуҫлани» тата Турӑ Ывӑлне пурнӑҫа кӗртмелли уяв тени тӗпре[4][20]. Григорий Палама тата Николай Кавасила Таса Марийӑн харкамлӑхне, унӑн ӑс-хакӑл пурлӑхне тата ирӗклӗ килӗшӗвне уйрӑмах пысӑк тимлӗх уйӑраҫҫӗ[11][19]. Латин тата вырӑс йӑли-йӗркисенче Марийӑн «да будет Мне по слову твоему» сӑмахӗсене Турӑ пултарни ҫинчен каласа панинчи «да будет» сӑмахпа танлаштарни тӗл пулать, ҫакӑ Туррӑн пултарулӑх тӗллевне пурнӑҫа кӗртес ӗҫе этем ирӗкӗ хутшӑннине палӑртать[5].

Чылай ӳкӗт сӑмахӗпе гимнографи тексчӗ, ҫав шутра уявӑн Византи канонне те, Марийӑпа архангел хушшинчи диалог пек йӗркелеҫҫӗ, хӑш чухне Иосиф Обручник хутшӑннипе, ҫакӑ Марийӑн шалти кӗрешӗвне, хӑранине тата хӑй ирӗкӗпе килӗшнине сӑнласа пама тата литературӑллӑ ӑнкарма май парать[15][19]. Авалхи авторсем час-часах Евангели калавӗнчен кӑмӑл-сипет урокӗсене кӑлараҫҫӗ, Марийӑн йӑвашлӑхне, тасалӑхне тата Турра шаннине христиан пурнӑҫӗн тӗслӗхӗ вырӑнне хурса тишкереҫҫӗ[4][20].

Турӑшӑн ӗҫлени

V—VII ӗмӗрсенчи Иерусалим практики

Малтанхи Иерусалимри Турӑшӑн ӗҫлеммелли укладра Ырӑ хыпар Турӑ килнин ярӑмӗ йышне кӗнӗ[12]. V ӗмӗрте Иерусалимра Ырӑ хыпар уявӗ Турӑ курӑннӑ хыҫҫӑн тӑваттӑмӗш кунне, кӑрлачӑн 9-мӗшӗне, лекнӗ[12]. VII ӗмӗр тӗлне, Иерусалим практикине кӑтартакан грузин лекционарӗсем тӑрӑх, Ырӑ хыпар уявне пуш уйӑхӗн 25-мӗшӗ ҫине куҫарнӑ, ӑна Кӗтӳҫсен уйӗнче лартнӑ чиркӳре ирттернӗ[13]. Иерусалимра Ырӑ хыпар eявӗн уйрӑм пӗлтерӗшӗ ҫине архангел Таса Марийӑна салам суннине Иаков апостолӑн литургийӗн анафорӗн ходатайство пайне кӗртни кӑтартать[21].

Константинопольти кафедра богослуженийӗ (VIII—XII ӗмӗрсем)

IX—XI ӗмӗрсенчи Аслӑ чиркӗвӗн Типиконӗнче Ырӑ хыпар уявне уяв умӗнхи кун та, уявӗ те Аслӑ типӗн ахаль кунӗсемпе пӗр килсен, урӑхла каласан, пушӑн 25-мӗшӗ ытларикуна, юнкуна, кӗҫнерникуна е эрнекуна лексен, уявланӑ[22]. Пуш уйӑхӗн 24-мӗшӗ тӗлне Константинопольте лити вырнаҫтарнӑ: Таса София храмӗнчен Халкопратири Сӑваплӑ Турамӑш храмне хӗрес йӑтса утнӑ, унта уяв паллисемсӗрех Малтан сӑвапланӑ Парнесен литургийӗпе каҫхи кӗлӗ пынӑ, ҫакӑн хыҫҫӑн уяв умӗн каҫхи кӗлӗ пек паннихис (акăл. παννυχίς) юрланӑ[22][23]. Ырӑ хыпар уявӗнче, пушӑн 25-мӗшӗнче, Сӑваплӑ София храмӗнче ирхи кӗлӗ тунӑ, унта вара аллӑмӗш псалом патне «Паян пирӗн ҫӑлӑнӑҫ пуҫламӑшӗ» тропаре хушнӑ. Ирхи кӗлӗ тата тритоэкти кӗлли хыҫҫӑн кӑнтӑрла иртсен Трисвятойӑн кӗллине вуланӑ, унтан тропарь юрласа кӗлтӑвакансем Форума тухнӑ та унтан Халкопратири храма кайнӑ, унта Аслӑ чиркӳре пуҫланӑ литургие вӗҫленӗ[22][1].

undefined

Студит уставӗ

IX—XII ӗмӗрсенчи Византи мӑнастирӗсенче вӑйра пулнӑ тата X—XIV ӗмӗрсенче Руҫре йышӑннӑ Студит уставӗ Ырӑ хыпар уявне виҫӗ кун уявне паллӑ тума сӗнет. Пушӑн 25-мӗшӗ — уяв кунӗ, ҫавӑн пекех уяв умӗнхи тата уяв хыҫҫӑнхи кунсем[24]. Пушӑн 26-мӗшӗ Христос Ҫурални тата Турӑ Курӑнни хыҫҫӑн пыракан собор кунӗсен тӗслӗхӗпе Гавриил архангелӑн Соборӗ ятне илет[24]. Ҫак устав шайӗнче анлӑ гимнографи йӗркеленет[25].

Ырӑ хыпар уявӗпе Акафист шӑматкунӗн турра кӗлтуни те ҫыхӑннӑ[24]. Студит-Алексиевск типиконӗнче пушӑн 24-мӗшӗнчи ирхи кӗлӗре уяв умӗнхи тата сӑваплӑ Аслӑ Василий канонӗсем ҫумне Акафист канонӗ хушӑнать, ӑна Акафист шӑматкунӗн кӗллинче «Ырӑ хыпар канонӗ» тенӗ. Кӗлӗ тексчӗсен пӗр пайӗ икӗ куншӑн та пӗтӗмӗшле шутланать[24].

Иерусалим уставӗ

Грек тата славян чиркӗвӗсем XIII—XV ӗмӗрсенче Иерусалим уставӗ ҫине куҫни Ырӑ хыпар уявне паллӑ тумаллин татӑклӑ тӗсе ҫирӗпленнӗ. Иерусалим уставӗн тӗрлӗ редакцийӗсенче Ырӑ хыпар уявӗн ярӑмне виҫӗ кун кӗрет, ытларах гимнографи тата Библи вулавӗсен ҫав пуххинех упраса хӑварать. Тӗп уйрӑмлӑх уявра тулли всенощнӑй бдение пурнӑҫлани пулса тӑрать, вӑл каҫхи кӗлӗрен мар, каҫхи иккӗмеш кӗлӗрен пуҫланать (Христос Ҫуралнин тата Турӑ Курӑннин уявӗсенче палӑртнӑ пек)[16][1].

Иерусалим уставӗн авалхи пичет версийӗсем тӑрӑх, «каҫхи пӗрремӗш сехет тӗлнелле» (урӑхла каласан, хӗвел аннӑ хыҫҫӑнах) уяв бденийӗ пуҫланать, вӑл священник сассипе тата кажденипе уҫӑлать, каҫхи аслӑ кӗлӗрен, каҫхи иккӗмӗш кӗлӗрен (унта лити, стиховнери стихирсем, «Ныне отпущаеши» юрӑ, Трисвятой тата ҫӑкӑра пехиллени кӗреҫҫӗ), унтан ирхи кӗлӗрен тата пӗрремӗш сехетрен тӑрать[16]. Каҫхи иккӗмӗш кӗлӗре юрланисем пурте уява халалланӑ. Ӑна вӗҫленӗ хыҫҫӑн пиллӗ ҫӑкӑра тутаннӑ вӑхӑтра «уяв сӑмахӗ» вуланать[16]. Ирхи кӗлӗ уяв чинӗпе пурнӑҫланать. Анчах та, ун хыҫҫӑнах пыракан пӗрремӗш сехете кафизмӑпа пӗрле Ефрем Сиринӑн аслӑ типӗ кӗлли хушӑнать, ун хыҫҫӑн отпуст пулать тата елей сӗреҫҫӗ[16]. Ырӑ хыпар уявӗн литургийӗ ҫитес кунӑн иккӗмӗш ҫурринче каҫхи кӗлӗре пулса иртет. Ҫак кун пулӑ, эрех тата елей ӑша яма ирӗк параҫҫӗ, ҫакӑ вара Хӗрӗх кунлӑ типпе палӑрмаллах ҫӑмӑллатать[16][20].

Хальхи вырӑс Типиконӗ

Вырӑссен Типиконӗнче Ырӑ хыпар уявӗн кунӗ улшӑнмасӑр юлать, уява вара пӗрре, иккӗ е виҫӗ кун паллӑ тума пултараҫҫӗ. Пушӑн 25-мӗшӗ Аслӑ типӗн улттӑмӗш эрнин эрнекунчченхи куна лекет пулсан чин уяв умӗн пӗр кун маларах, уяв кунӗнче уяв хыҫҫӑн тепӗр кунхине паллӑ тума ирӗк парать; эрнекуна лекет пулсан — уяв умӗнхи кун тата хӑй уявӗ. Ырӑ хыпар уявӗ Мӑнкунӑн Юлашки е Ҫутӑ эрнисемпе пӗр килет пулсан уяв умӗн уявламаҫҫӗ, отдани тумаҫҫӗ; Юлашки эрнере отдани кӗллине Ырӑ хыпар уявне е Гавриил архангела халалланӑ храмсенче ҫеҫ тума юрать[20]. Уяв умӗнхи тата хыҫҫӑнхи кунсем пӑрахӑҫланнӑ пулсан ҫак кӗлӗсенчи стихирсемпе канонсене типӗн улттӑмӗш эрнинчи пӗр кунӗнчи кӗлӗ ҫине куҫараҫҫӗ[20].

undefined

Уяв умӗнхи, Типиконпа килӗшӳллӗн, талӑк ҫаврӑмӗн пӗтӗмӗшле йӗркине улӑштармасть: Типӗ Триоди тексчӗсем Минейӑри Ырӑ хыпар юррисемпе пӗрлешеҫҫӗ. Ырӑ хыпар уявӗнче всенощлӑ бдени ҫӗрлехи иккӗмӗш кӗлӗпе пуҫланать, ун хыҫҫӑн каҫхи кӗлӗ вӗҫленсе ирхи кӗлӗ тата пӗрремӗш сехет пулать. Каҫхи аслӑ кӗлӗ пуҫламӑшӗнче каждени тӑваҫҫӗ. Пӗрремӗш Трисвятой хыҫҫӑн уяв тропарьне юрлаҫҫӗ, иккӗмӗшӗ хыҫҫӑн — кондака. Ырӑ Хыпар уявӗнче ирхи кӗлӗре яланах полиелей пулать, Евангели зачалине вулаҫҫӗ тата Таса Марийӑпа архангел хушшинчи поэзи диалогӗ пек тунӑ канона юрлаҫҫӗ[25]. Ырӑ хыпар уявӗ шӑматкуна е вырсарникуна лексен бдени чинӗ тата Турӑ литургийӗн кӑштах улшӑнаҫҫӗ. Ҫапах та, кирек мӗнле пулсан та, уявӑн литургийӗ, ахаль кунсенче вӑл каҫхи кӗлӗпе пӗрлешет пулин те, тулли пек пурнӑҫланать[20].

Вырӑс ҫӑлкуҫӗсенче Ырӑ хыпара этемлӗхӗн ҫӑлӑнӑҫ пуҫламӑшӗ тата ирӗке кӑларни пек хакланӑ, ҫакна ҫак кун кайӑк-кӗшӗке читлӗхсенчен кӑларас йӑла пурри тата нимӗнле ӗҫ те, ҫав шутра ҫӑмаллине, тумалла марри ӑнлантарать[1].

Хальхи грек прихут уставӗ

Георгиос Виолакис протопсалт хатӗрленӗ хальхи прихут уставӗ мӑнастирсенче тулли устав чинне упраса хӑварсан прихут храмӗсенче праҫник умӗнхи тата хӑй Ырӑ хыпар уявӗнчи кӗлӗ йӗркине ансатлатма ирӗк парать[26]. Пуш уйӑхӗн 24-мӗшӗнче «Турӑ Ҫӳлхуҫа» тесе ирхи кӗлӗ тӑваҫҫӗ, каҫхине — кӗмелли каҫхи кӗлӗ, анчах Маларах сӑвапланӑ Парнесен литургийӗсӗр, ку юнкун е эрнекун пулсан та. Прихутсенче ҫӗрлехи бдение тумаҫҫӗ; пушӑн 25-мӗшӗнче ирхт кӗлӗре икӗ кафизма юрлаҫҫӗ, полиелей ҫук, Евангели вулавӗ канонӑн саккӑрмӗш юрри хыҫҫӑн пырать, унтан аслӑ мухтав юрри юрлаҫҫӗ[27]. Ырӑ хыпар уявӗн литургийӗ тулли, каҫхи кӗлӗпе ҫыхӑнмасӑр, уяв антифонӗсемпе кӗмелли сӑвӑсем юрласа пулса пырать; уяв отданийӗ яланхиллех пуш уйӑхӗн 25-мӗшӗнче каҫхи кӗлӗре пулать, ӑна вӗҫлесен Турӑ Амӑшӗн Акафисчӗ юрлаҫҫӗ[27][1].

Рим литурги йӑли

Рим йӑлинчи богослужени йӑлинче Ырӑ хыпар уявне Пурнӑҫланнине уявӗ пек мар, ытларах Турӑ Амӑшӗн уявӗ пек ӑнланаҫҫӗ. Рим йӑлинче турра пуҫҫапасси пуш уйӑхӗн 25-мӗшӗнче пулса иртет, испан-мосараб чинӗнче ӑна раштавӑн 18-мӗшӗ ҫине куҫарнӑ, амвросиан йӑлинче — Адвентӑн юлашки вырсарникунӗ ҫине[9][28]. Миссал тата Бревиари тӑрӑх уявӑн кӗлӗ тексчӗсем Ырӑ хыпар тата Исаия пророчестви (Ис 7:10-15) ҫинчен калакан Евангели калавӗ ҫинче никӗсленнӗ; мессере Ис 7:10-15 тата Лк 1:26-38 вулаҫҫӗ, реформӑланӑ чинра Евр 10:4-10 хушса вулаҫҫӗ[28]. Ырӑ хыпар уявӗн астӑвӑмӗ «Ave Maria» гимнра, Angelus кӗлӗре тата Розарий тытӑмӗнче палӑрать; хӑш-пӗр анӑҫ монах орденӗсене уява уйрӑммӑн халалланӑ, римлянсен кивӗ йӑлинче вара ҫак кун хӗрсене чиркӳ шутӗнчен тупра уйӑрса парассипе ҫыхӑннӑ пулнӑ[28][10][1].

  • Римри Санта-Мария-ин-Трастевере чиркӗвӗнчи мозаика, XIII ӗмӗр
undefined

Гимнографи

Византи йӑли

Ырӑ хыпар уявӗн Византи канонӗ хӑйне евӗр черетленекен хушса юрламаллисем пур: «А́нгел возопи́» тата «Богоро́дица рече́» — 431 ҫулхи Эфес соборӗччен пӗр юрра хывнӑ алфавит диалоги протокондакӗн йӗрӗсем[29]. Ырӑ хыпар явӗн кӗллисен хальхи гимнографи формулярӗ Студит уставӗ патне чылай ҫывӑх тата акафистӑн Шӑматкун кӗллипе (Аслӑ типӗн 5-мӗш эрнин шӑматкунӗ) пӗр пекрех.

Грек оригиналӗ Чиркӳ-славян куҫарӑвӗ Вырӑс куҫарӑвӗ
Уяв тропарӗ Σήμερον τῆς σωτηρίας ἡμῶν τὸ κεφάλαιον, καὶ τοῦ ἀπ' αἰῶνος μυστηρίου ἡ φανέρωσις· ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, Υἱὸς τῆς Παρθένου γίνεται, καὶ Γαβριὴλ τὴν χάριν εὐαγγελίζεται. Διὸ καὶ ἡμεῖς σὺν αὐτῷ, τῇ Θεοτόκῳ βοήσωμεν· Χαῖρε Κεχαριτωμένη, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ. Днесь спасе́нія нашего глави́зна, и е́же от вѣка та́инства явле́ніе; Сынъ Божій Сынъ Дѣвы бываетъ, и Гавріилъ благода́ть благовѣству́етъ. Тѣмже и мы с ним Богоро́дицѣ возопіи́мъ: ра́дуйся, благода́тная, Госпо́дь с Тобо́ю! В сей день спасения нашего начало и предвечного таинства явление: Сын Божий Сыном Девы становится и Гавриил о благодати благовествует. Потому и мы с ним Богородице возгласим: «Радуйся, Благодатная, Господь с Тобою!»[30]
Уяв кондакӗ Τῇ Ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ νικητήρια, ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια, ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις σου, Θεοτόκε. Ἀλλ' ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον, ἵνα κράζω σοι· Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε. Взбра́нной Воево́дѣ побѣди́тельная, я́ко изба́вльшеся от злыхъ, благода́рственная воспису́емъ Ти раби́ Твои, Богоро́дице, но яко иму́щая держа́ву непобѣди́мую, от вся́кихъ насъ бѣдъ свободи́, да зове́мъ Ти: Ра́дуйся, Невѣсто Неневѣстная! Обороняющей нас Военачальнице за избавление от страшных бед учреждаем Тебе торжества победы благодарственные мы, рабы Твои, Богородица!

Но Ты, как имеющая власть необоримую, от всяческих опасностей нас освободи, да взываем Тебе: «Радуйся, Невеста, брака не познавшая!»[31]

Уяв кондакне час-часах Роман Сладкопевец ҫырнӑ тесе шутлаҫҫӗ, анчах та чӑннипе хальхи текст — самай каярахри (малтанхи Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε вӗҫлеве сыхласа хӑварать пулин те) тата Турӑ Амӑшӗн Акафичӗн проимийӗ (пӗрремӗш кондакӗ) шутланать.

Латин йӑли

Рим чиркӗвӗнче уяв статусӗ тата хӑйӗн гимнографи хайлавӗсен чылай анлӑ пуххи пур.

Латин чӗлхипе Вырӑс чӗлхипе
Кӗмелли юрӑ Dominus ingrediens mundum dixit: Ecce venio ut faciam, Deus, voluntatem tuam. Христос, входя в мир, говорит: вот, иду исполнить волю Твою, Боже
Коллекта Deus, qui Verbum tuum in utero Virginis Mariae veritatem carnis humanae suscipere voluisti, concede, quaesumus, ut, qui Redemptorem nostrum Deum et hominem confitémur, ipsius etiam divinae naturae mereamur esse consortes. Per Dóminum Боже, Ты соблаговолил, чтобы Слово Твоё во чреве Девы Марии восприняло человеческую плоть; сподобь нас, исповедующих Искупителя нашего, как Бога и Человека, стать общниками Его божественного естества. Просим Тебя через Господа нашего Иисуса Христа, Твоего Сына, Который с Тобою живёт и царствует в единстве Святого Духа, Бог во веки веков.
Парнесен кӗлли Ecclesiae tuae munus, omnipotens Deus, dignare suscipere, ut, quae in Unigeniti tui incarnatione primordia sua constare cognoscit, ipsius gaudeat hac sollemnitate celebrare mysteria. Per Christum Всемогущий Боже, воплощение Единородного Твоего Сына стало началом Твоей Церкви; прими её дары и позволь ей в день этого торжества радостно совершить Святое Таинство. Через Христа, Господа нашего.
Хутшӑнмалли юрӑ Ecce Virgo concipiet et pariet Filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel Се, Дева во чреве приимет, и родит Сына, и нарекут имя Ему: Эммануил.

Ырӑ хыпар уявӗн пӗлтерӗшӗпе тата пулӑмӗсемпе Католицизм чиркӗвӗнче анлӑн усӑ куракан икӗ кӗлӗ тексчӗ тачӑ ҫыхӑннӑ— Ава Мария кӗлли, унӑн пӗрремӗш пайӗ архангел Ырӑ хыпар вӑхӑтӗнче Сӑваплӑ Хӗре каланӑ салам тата Лука Евангелийӗнче илсе кӑтартнӑ Турӑ Амӑшӗн Маогнификат юрри (Манӑн чунӑм Турра аслӑлать).

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Ванюков С.А., Желтов М.С., Фельми К.Х., Квливидзе Н.В. Благовещение // Православная энциклопедия. — Т. 5. — .
  2. ^ 1, 2 Новозаветные апокрифы. — 2001.
  3. ^ 1, 2, 3, 4 Θουντούλης Ι. Εὐαγγελισμὸς τῆς Θεοτόκου(грек.) // ΘΗΕ. — Τ. 5. — .
  4. ^ 1, 2, 3 Виноградов Н. Канон на Благовещение Пресвятой Богородицы как образец церковно‑богослужебной поэзии. — 1888.
  5. ^ 1, 2 Вениамин (Милов), еп. Чтения по литургическому богословию. — 1999.
  6. ^ Кондаков Н. П. Иконография Богоматери. — 1914. — Т. 1.
  7. ^ 1, 2 Арган Дж. К. История итальянского искусства. — 1990. — Т. 1.
  8. ^ 1, 2 Скабалланович М. Рождество Христово. — 1915. — (Христианские праздники).
  9. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Kellner H. Heortologie oder das Kirchenjahr und die Heiligenfeste in ihrer geschichtlichen Entwicklung(ним.). — 1901. — S. 196.
  10. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Cabrol F. Annonciation (Fête de l’)(фр.). — Vol. 1/2. — .
  11. ^ 1, 2, 3, 4 Corrado M. Annunciazione: storia, eucologia, theologia, liturgica(итал.). — 1991.
  12. ^ 1, 2, 3, 4 Conybeare F. C. Rituale Armenorum, being the Administration of the Sacraments and the Breviary Rites of the Armenian Church(акăлч.). — 1905.
  13. ^ 1, 2 Кекелидзе К., прот. Иерусалимский Канонарь VII века (грузинская версия). — 1912.
  14. ^ Древнейший Иадгари / Под ред. Е.Н. Метревели, Ц.А. Чанкиева, Л.М. Хевсуриани.. — 1980.
  15. ^ 1, 2, 3, 4 Grosdidier de Matons J. Romanos le Mélode: Hymnes(фр.). — 1965. — Т. 2. — С. 20–40. — (Sources Chrétiennes).
  16. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 Мирковић Л. Хеортологиjа или историjски развитак и богослужење празника православне источне цркве(серб.). — 1961. — С. 44–46.
  17. ^ Fletcher R. A. Three early Byzantine hymns and their place in the liturgy of the Church of Constantinople(акăлч.). — 1958. — Vol. 51. — .
  18. ^ 25 martius 2026 In Annuntiatione Domini, sollemnitas. breviarium.info. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  19. ^ 1, 2, 3, 4 Каждан А. П. История византийской литературы: 650–850 гг.. — 2002.
  20. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 Дебольский Г. С., прот. Дни богослужения Православной Церкви. — 1901. — Т. 1. — С. 121–128.
  21. ^ Служебник древний литургический. Вып. 1. — 1910. — С. 181.
  22. ^ 1, 2, 3 Mateos J. Le Typicon de la Grande Église(фр.). — 1962. — Т. 1. — С. 252–259.
  23. ^ Mateos J. Le Typicon de la Grande Église(фр.). — 1963. — Т. 2. — С. 267.
  24. ^ 1, 2, 3, 4 Пентковский А. М. Типикон Студийско-Алексиевский. — 2001. — С. 244, 332.
  25. ^ 1, 2 Виноградов Н. Канон на Благовещение Пресвятой Богородицы как образец церковно-богослужебной поэзии. — 1888.
  26. ^ Θουντούλης Ἰ. Εὐαγγελισμὸς τῆς Θεοτόκου(грек.). — Τ. 5. — .
  27. ^ 1, 2 Μπεκατῶρος Γ. Γ. Εὐαγγελισμὸς τῆς Θεοτόκου: Τάξις λατρείας(грек.). — Τ. 5. — .
  28. ^ 1, 2, 3 Хойнацкий А., свящ. Праздник Благовещения Божией Матери в Римско-католической Церкви. — 1873. — № 6. — .
  29. ^ Происхождение канона - В.В. Василик - читать, скачать(паллӑ мар). Православный портал «Азбука веры». Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  30. ^ Благовещение Пресвятой Богородицы - Переводы богослужений. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  31. ^ Кондак Благовещения Пресвятой Богородицы - Православный журнал «Фома» (2024-04-25). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.

Темӑпа ҫыхӑннисем

п • с • т
Православи уявӗсем
Чи мăнни
Двунадесятые
Недвунадесятые
великие
Вăтамраххисем
Новолетие  • Сергия Радонежского  • Иоанна Богослова  • Димитрия Солунского  • Собора архистратига Михаила  • Саввы Освященного  • Серафима Саровского  • Антония Великого  • Евфимия Великого  • Григория Богослова  • Иоанна Златоуста  • Собор трёх святителей  • Обретение главы Иоанна Предтечи  • 40 Севастийских мучеников  • Николая Чудотворца (декабрьский  • майский)  • Георгия Победоносца  • Кирилла и Мефодия  • Владимирской иконы Божией Матери  • Казанской иконы Божией Матери  • Князя Владимира  • Пророка Илии  • Перенесение из Эдессы в Константинополь Нерукотворного Образа Господа нашего Иисуса Христа

Категорисем