Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Mӑнкун

Мӑнкун (грек πάσχα, ивр. פֶּסַח‎), Христос Чӗрӗлни (грек Ἡ Ανάστασις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ), Ҫутӑ Христос Чӗрӗлни (выр. Пасха) — христиансен чи авалхи тата чи пӗлтерӗшлӗ уявӗ. Ӑна Иисус Христос Чӗрӗлнине мухтавлӑн аса илнине халалланӑ. Христианлӑхра Мӑнкуна еврейсен Египетран Тухса кайнипе ҫыхӑннӑ Песах уявӗн символла тата типологилле тепӗр хут пӑхса тухни тесе шухӑшлаҫҫӗ[1][2][3].

2026 ҫулта Мӑнкуна тухӑҫ пасхалипе пушӑн 30-мӗшӗнче (акан 12-мӗшӗ) уявлаҫҫӗ, анӑҫ пасхалипе — акан 5-мӗшӗнче. Православи чиркӗвӗсем пурте, Финлянди чиркӗвӗсӗр пуҫне, тата Копт чиркӗвӗ тухӑҫ пасхалипе усӑ кураҫҫӗ, Католицизм чиркӗвӗ, Эрмен апостол чиркӗвӗ, протестант деноминацийӗсен ытларахӑшӗ анӑҫ пасхалине пӑхӑнаҫҫӗ.

Уяв историйӗ

Ҫӗнӗ Халал пӗрремӗш христиансен Мӑнкун уявӗ тата богослужени пур тесе ҫирӗплетме ҫителӗклӗ сӑлтав памасть. Ахӑртнех, иудейсенчи христиансем еврей уявӗсен йӑли-йӗркине пӑхӑннӑ, ҫакна Павел апостол Иерусалима паломничествӑпа кайни ҫинчен тата вӑл иудаизм йышӑннӑ йӑла-йӗркесене пурнӑҫлани ҫинчен пӗлтерни ҫирӗплетсе парать.

Ҫӗнӗ Халалти Мӑнкун

Ҫӗнӗ Халал кӗнекисенче Иерусалимри иудейсен Мӑнкунӗ тӗп тӗн пулӑмӗ шутланать, уявра хулана паломничество кайни иудейсемшӗн йӗркеллӗ практики пулса тӑрать (Лк 2:41-43; Ин 2:23; 11:55). Еврейсем патне янӑ Библи Ҫырӑвӗнче Моисей Мӑнкунӗ ҫинчен тата пӗтермӗш малтанхи ҫынсене ан аркаттӑр тесе ҫуртсене юнпа варалани ҫинчен каланӑ (Евр 11:28). Синоптикӑлла Евангелисем Вӑрттӑн каҫхи апата Мӑнкун апачӗ (седер) пек сӑнлаҫҫӗ. Иоанн тӑрӑх, Песах пуҫланнӑ тӗле Иисуса пӑталама ӗлкӗрнӗ, каҫхи апат пӗр кун маларах пулса иртет. Ҫапла вара синоптикӑлла йӑлара Страстьсем Мӑнкун апачӗ хыҫҫӑн пулаҫҫӗ, Иоаннӑннинче вара — ҫывхарса килекен Мӑнкун малашлӑхӗнче ӑнкараҫҫӗ; ҫав вӑхӑтрах Христос вилӗмӗ Мӑнкун путекӗ пуснӑ пек пулать, мӗншӗн тесен Иисусӑн ӳчӗ ҫинчен «Унӑн шӑмми-шакки ҫемӗрӗлмеҫҫӗ» тенӗ (Ин 19:36)[1].

«Пасха» терминпа парне кӳмелли путекӗн пӗлтерӗшӗпе Павел апостол метафорӑлла усӑ курать, Христоса «Пасха пирӗн» тесе калать. Тутлӑ чустапа кӑвас чустин сӑнарне аталантарса вӑл ӑна чиркӳ общинин кӑмӑл-сипет тасалӑхӗпе ҫыхӑнтарать тата христиан общинин сӑваплӑхӗпе айӑпсӑрлӑхне упраса хӑварас тесе ҫылӑхлӑ ҫынна кӑлармаллине сӑлтавлать (1 Кор 5: 1-8)[1].

Никейӑчченхи чиркӳра Мӑнкуна уявлани

Анчах та I ӗмӗрте христиансен ятарлӑ Мӑнкун кунӗ пулни ҫинчен — е ҫулталӑкри пӗр вырсарникун евӗр, е ҫирӗплетнӗ дата евӗр — ҫӑлкуҫсем ҫитменнипе калама май ҫук. Ҫав вӑхӑтрах Кивӗ Халал Мӑнкун сӑнарӗсене Павел апостолпа Иоанн Богослов апостол каланӑ, II ӗмӗрти христиан авторӗсем вара Кивӗ Халал Мӑнкунне Иисус Христосӑн Хӗрес парнин прообразӗ тесе тӳррӗн ӑнлантарса панӑ[4]. Аполлинарий Иерапольский 167 ҫул тӗлнелле ҫырнӑ тӑрӑх, «14-мӗш число» [нисанӑн] чӑн-чӑн Мӑнкун Турри шутланать, унта Мӑнкун путекӗ вырӑнне асапа, пӑталанине, аяк пӗрчине шӑтарнине тата Мӑнкун кунӗнче пытарнине тӳсекен Турӑ Ывӑлӗ йышӑнать. Асап тӳснӗ Иустин Философӑн «Трифон иудейпе калаҫнинче» Кивӗ Халал Мӑнкунӗ Христос пӑталанипе пӗрре мар ҫыхӑннӑ, ҫитменнине тата автор хӑйӗнпе калаҫакан иудейсене Христоса шӑпах Мӑнкун вӑхӑтӗнче тытса пӑталанине кӑтартать. Ҫав авторах мессианла пророчествисене Мӑнкун ҫинчен калакан Пилӗк кӗнекепе ҫыхӑнтарса Мӑнкун путекне Иеремийӑри асапланакан Мессия тата Исаия сӑнарӗсемпе танлаштарать[3]. Диогнет патне янӑ Ҫырура Христос урлӑ илнӗ пӗлӳпе ҫӗнӗ пурнӑҫ мӗнлерех пулнине «Турӑ Мӑнкунӗ пулма пӑрахмасть» тесе ҫырса кӑтартнӑ[5].

Кивӗ Халал Мӑнкунӗн провӗренӳ пӗлтерӗшне уйрӑмах Мелитон Сардийский ҫырнӑ «Мӑнкун ҫинчен» сочиненийӗнче уҫса панӑ, вӑл Христосӑн Хӗреслӗ вилӗмӗпе Чӗрӗлни ҫинчен экспрессиллӗ проповедь евӗр тата хӑйӗн формипе турра пуҫҫапмалли гимна ҫывӑх[2]. Мелитон трактачӗн пуҫламӑш сӑмахӗсем — «Писание еврейского Исхода прочитано…» — Сардинка чиркӗвӗнче Мӑнкун кӗллинче вуланӑ Кивӗ Халал фрагменчӗсем ҫумне сочинени хушса ҫырни тесе шутлама сӑлтав параҫҫӗ[2]. Ҫакӑн ҫинех Исход Кӗнекинчи текстсем III—V ӗмӗрсенче христиан папирусӗсенче анлӑн сарӑлни те кӑтартать, чылай чухне литурги хайлавӗсен таврашӗнче[6]. Тематикӑпа тата кӑштах стильпе пӗр пекреххи — Псевдо-Ипполитӑн «На святую Пасху» вӗрентӗвӗ: икӗ текст та вӗсене литургилле усӑ курмалли тесе шутлама май парать. Унта ҫавӑн пекех Турӑ юнне сыпнин вӑрттӑнлӑхне темиҫе хут та асӑннӑ. Апла пулсан, II ӗмӗрте христиансен ятарлӑ Мӑнкун кӗлли пулнӑ, ун шутне Евхаристи тата Исход кӗнекинчен вулани кӗнӗ[2][7].

Анӑҫра «Диалоги Иисуса Христа» е канонла мар «Послания Апостольские» пек паллӑ апокрифра Христос апостолсене Унӑн вилӗмне, урӑхла каласан, Мӑнкуна, аса илме хушать. Палӑкри уяв кӗлли ҫӗрлехи пек, ирхине агаппа, автансем авӑтнӑ чухне кӑтартнӑ[8].

Христиансен Мӑнкунне уявлас йӑла тата уйрӑм Мӑнкун кӗлли пурри ҫинчен II ӗмӗрти Мӑнкун тавлашӑвӗсем уҫӑмлӑрах калаҫҫӗ. Вӗсенчен пӗрремӗшӗ 155 ҫул тӗлнелле Римра пулса кайнӑ, ун чухне Поликарп Смирнский Аникет папӑпа тӗрлӗ ыйтупа, ҫав шутра Мӑнкун уявӗн датипе те, тавлашнӑ. Иоанн Богословӑн шутланакан Кӗҫӗн Ази йӑли (Смринӑра, Азири Рим провинцинчи ытти хуласенче) нисанӑн 14-мӗшӗнче, Пейсах кунӗнче, Иисус Христосӑн хӗресл вилӗмне аса илсе ҫырса панӑ, ун чухне ҫирӗп типӗ пулнӑ[9][10]. Рим христианӗсем ун пек йӑлана пӗлмен. Анчах та I Виктор Пас понтификачӗ тӗлне Мӑнкуна пур ҫӗрте те уявланӑ, чылай регионта — шӑпах вырсарникун[10]. II ӗмӗр вӗҫнелле Ази провинцийӗн епископӗсем Поликрат Эфесский ертсе пынипе сахалрах пулнӑ ӗнтӗ, ытти регионсен представителӗсем — Палестина, Осроена, Эллада, Галли тата Рим — Мӑнкун уявне вырсарникун паллӑ тӑвассине ырланӑ[10]. Кӗҫӗн Ази Страдани Мӑнкунӗ Римрипе пӗрлешсен Христос Страсчӗсен асаилӗвӗсем Мӑнкун вырсарникунӗ умӗнхи эрнекуна куҫнине"Апостолсен Дидаскалийӗнче", III ӗмӗрти палӑкра, палӑртнӑ, вӑл Мӑнкун кӗллине тата ун умӗнхи типӗ ҫинчен ҫырса кӑтартать[11].

IV—V ӗмӗрсенчи чиркӳре Мӑнкуна уявлани

Мӑнкуна хӑш кун уявласси пирки Пӗрремӗш Тӗнче соборӗнче тавлашу татӑлнӑ, унта ӑна иудейсен Мӑнкунӗ хыҫҫӑн, Уйӑхӑн пӗрремӗш уйӑхӗн вунтӑваттӑмӗш кунӗ хыҫҫӑн вырсарникун, уявламалла тесе постановлени йышӑннӑ[12].

undefined

IV ӗмӗр пуҫламӑшӗ тӗлне Мӑнкун кӗллин чинӗ тӗрлӗ вырӑнта йӑлапа пулса пынӑ: Кивӗ Халалран вулани, Тӗне кӗни, Евангелипе Евхаристие вулани[13][14]. Шӑпах мӑнкун уявӗнче тӗне кӗмелли йӑлана тӗрлӗ регионти ҫӑлкуҫсенче анлӑн ҫирӗплетнӗ. Римпа Миланра Мӑнкунра кӑна тӗне кӗртнӗ[15][16].

IV ӗмӗрӗн Мӑнкун кӗлли пирки уйрӑмах хаклӑ хыпарсене IV ӗмӗр вӗҫӗнче Сӑваплӑ ҫӗре ҫитсе курнӑ Эгерия паломница пӗлтерет. Вӑл палӑртнӑ тӑрӑх, Иерусалимри Мӑнкун кӗлли пӗтӗмӗшле илсен хӗвеланӑҫ енчи практикӑпа килӗшсе тӑнӑ, анчах та вырӑнти уйрӑмлӑхсемпе уйрӑлса тӑнӑ. Храмра светильниксене ҫутнӑ тата вуланӑ хыҫҫӑн тӗне кӗртнӗ, унтан тӗне кӗнӗ ҫӗнӗ ҫынсене уяв тумӗсемпе Чӗрӗлӳ патне, урӑхла каласан, Турӑ Тупӑкӗн ротонди патне илсе кайнӑ, унта вӗсенм патӗнче епископ кӗлӗ вуланӑ. Ҫакӑн хыҫҫӑн вӑл Мартириума таврӑннӑ, унта кӗлӗ малалла тӑсӑлнӑ, вӑл Евхаристла литургипе тата Турӑ Тупӑкӗ патӗнче кӗскен турра пуҫҫапнипе вӗҫленнӗ. Мӑнкун кунӗнче ирхине каллех Мартириумра литурги тунӑ, унтан паломниксем Воскресени ротонди еннелле ҫул тытнӑ. Вӑл хулан тӗрлӗ храмӗсенче куллен литургисем кӗртекен Ҫутӑ эрне службисен Мӑнкун ярӑмне те ҫырса кӑтартать, ку вӑл вӑхӑтшӑн хӑнӑхнӑ пулман. Унсӑр пуҫне, ҫак сакӑр кун хушшинче кӗлӗ туса, псалом юрласа, процессисем туса кашни кун каҫхине Елеон ҫине хӑпарнӑ[13]. Ҫак кӗлӗсемпе ҫыхӑннӑ тин тӗне кенисемпе вӑрттӑн калаҫусен ярӑмӗ Кирилл Иерусалимӑн пулнӑ[17].

V ӗмӗр варри тӗлнелле пурнӑҫланӑ Иерусалим Лекционарийӗн эрмен куҫарӑвӗ Эгери даннӑйӗсене хушса тата пӑхса тухма май парать. Ҫак палӑкпа килӗшӳллӗн, Мӑнкун кӗлли Чӗрӗлӳ ротондинче ҫутӑ чӗртнӗ чинран пуҫланнӑ, унтан тӗп храмра вуникӗ Кивӗ Халала вуламалли кӗлӗ иртнӗ. Вулавсен йӗрки шутне, ыттисен хушшинче, тӗнчене пултарни тата ҫылӑха кӗни, Исаак парне кӳни, Исходӑн 12 сыпӑкри Мӑнкун уставӗ, Иона историйӗ, Хӗрлӗ тинӗс урлӑ каҫни, Исаийӑн Иерусалим ҫути ҫинчен пророкла калани, Илия ҫӗкленни ҫинчен каласа пани, Ҫӗнӗ Халал обетованийӗ, Иезекииль типӗ шӑмӑсем ҫинчен пророкла калани тата Вавилон отрокӗсен историйӗ кӗнӗ. Вавилон отрокӗсен историне. Виҫӗ отрок юрланӑ чухне храма епископ тин тӗне йышӑннисемпе кӗнӗ, ун хыҫҫӑн литурги пулса иртнӗ. Лекционарин уйрӑм сыпӑкӗнче вӑрттӑн вӗрентӳсен чинӗсене те ҫырса кӑтартнӑ, ҫапах та V ӗмӗр варринелле ҫак йӑла ачасене ир тӗне кӗртесси сарӑлнине пула хавшанӑ та пулмалла[18].

Иерусалим пулман Мӑнкун кӗллисен вулавӗсен шучӗ улттӑ е ҫиччӗ пулнӑ[15].

II—VI ӗмӗрсенчи Мӑнкун гомилийӗсем тата сочиненийӗсем

Мӑнкун христиансен малтанхи литературинче тӗп вырӑн йышӑнать. Ҫак уяв проповечӗсенче Иисус Христосӑн ҫӑлмалли паттӑрлӑхне ӑнланса илмелли историлле, турӑ сӑмахӗн тата кӑмӑл-сипет мелӗсем йӗркеленнӗ, ҫавӑн пекех Кивӗ Халалӑн Мӑнкун установленийӗсен Ҫӗнӗ Халал провозвестийӗ пек типологи ӑнлантарӑвӗ . Мӑнкун гомилийӗн жанрӗ Мӑнкун каҫӗнчи кӗлӗре текстпа усӑ курма парать, унӑн тӗп ҫул-йӗрӗн вара ахаль чухне сотериологи характерӗ пур. Кунашкал хайлавсенче час-часах Турӑ ҫурт-йӗрне тӑвас ӗҫӗн тӗп тапхӑрӗсене уҫса параҫҫӗ, — тӗнче тӑвасси, ҫылӑха кӗресси, ҫылӑха кӗрсесси, ҫылӑхсенчен тата унӑн юлашкийӗсенчен хӑтӑласси — Кивӗ Халал историйӗ тапхӑрӗсем Ҫӑлаканӑмӑр килессин прообразла пйышӑнас тӗлӗшӗнчен интерпретацилеҫҫӗ. Мӑнкун гомилийӗсенчен чылайӑшӗшӗн Христос Чӗрӗлсе тӑнин вӑрттӑнлӑхне кӗлӗ йӗркипе пӗрлешнӗ Авалхи тата Ҫӗнӗ Халалсен антитетика танлаштарӑвӗн риторикӑллӑ йӗркеленӗвӗ характерлӑ. Мӑнкун кӗллине Тӗне кӗртмелли чина кӗртнӗ хыҫҫӑн кун пек текстсенче Тӗне кӗртмелли тата Евхаристи таинство теми вӑйланать, чин чинне Пасха бденийӗ шутне кӗртнӗ хыҫҫӑн Крещени тата Евхаристия вӑрттӑнлӑхӗсен теми вӑйланать, ҫав вӑхӑтрах Мӑнкун проблематикин пӗр пайӗ Мӑнкун ярӑмӗн ытти кунӗсенчи вӗрентӳсене те куҫаҫҫӗ[19][20][21].

Мелитон Сардский святителӗн «О Пасхе» трактатне, ахӑртнех, 160-па 170 ҫулсен хушшинче тунӑ, пӗтӗмӗшле илсен ӑна чӑн-чӑн хайлав тесе йышӑнаҫҫӗ. Ҫак текстӑн сӑнарлӑхӗ Византи турра кӗлтумалли йӑлана тата Мӑнкун йӗркисен кайранхи типологи экзегезине витӗм кӳнӗ[22].

Мӑнкунӑн христиансен интерпретацине аталантарассине Ориген вӑйлӑ витӗм кӳнӗ, унӑн сочиненийӗсен корпусне «О Пасхе» трактат кӗрет. Чылай вӑхӑт вӑл ҫухалнӑ шутланнӑ, ӑна XX ӗмӗрте ҫеҫ тупнӑ. Тытӑмӗпе тата содержанийӗпе ҫак ӗҫ Мӑнкун гомилийӗсене ҫывӑх, ҫапах та ытларах чухне икӗ пайран тӑракан риторикӑпа поэзи экзегетика трактачӗ пек ӑнланмалла: пӗрремӗшӗ Исход пирки повествованийӗ тӗлӗшпе комментари шутланать (Исх 12), иккӗмӗшӗнче христиан Мӑнкунӗн ӑс-хакӑл пӗлтерӗшне уҫать[23]. Ориген йӑлин витӗмӗ III—IV ӗмӗрсенчи нумай авторӑн Мӑнкун гомилийӗсенче палӑрать, ҫав шутра Григорий Богословпа Григорий Нисский те. Григорий Богослов святителӗ «На святую Пасху» тӗлӗшпе 380 ҫул хыҫҫӑн ҫырнӑ сӑмахӗ Ориген патӗнче палӑртнӑ Кивӗ Халал установленисене ӑнлантарса памалли тӗп йӗрсене аталантарать[24]. Ҫавӑнпа пӗрлех унта догматика пайӗсем те пур, вӗсенче Мӑнкун контекстӗнче Турӑ пулӑмлӑхӗ пирки тата Унӑн тӑнӑҫлӑхпа этем ҫинчен тунӑ кил-тӗрӗш туни ҫинчен калакан вӗрентӗве, Турӑ Сӑмахне пурнӑҫа кӗртнине тата Вӑл ҫын валли ҫӑлав ӗҫсен пӗлтерӗшне уҫса параҫҫӗ. Ҫак гомили Мӑнкун пӗлтерӗшне богослови уҫса панин чи аслӑ тӗслӗхӗсенчен пӗри пулса тӑнӑ, православи Мӑнкун кӗллине йӗркелессине чылай витӗм кӳнӗ. Унта Мӑнкун службин элеменчӗсене литургилле ҫырса кӑтартни те пур, ҫакӑ текст чиркӳ практикипе ҫыхӑннине татах ҫирӗплетет. Григорий Нисский святителӗн Мӑнкун гомилийӗсенче аллегори экзегезӗ, нумай чухне Ориген патне ҫывӑх, кӑмӑл-сипет содержанийӗпе пуянланать[24][25].

Иоанн Златоуст ячӗпе сыхланса юлнӑ Мӑнкун вӗрентӗвӗсен шутӗнчен «На святой Пасху» гомилийӑна тӗпчевҫӗсенчен чылайӑшӗ чӑн-чӑнни тесе йышӑнать. Византи хыҫҫӑнхи иконоборчество йӑлинче «Слово огласительное на Святую Пасху» та анлӑ сарӑлнӑ, вӑл халӗ те Мӑункун службине кӗрет. Ытларах чухне вӑл тӗрӗс мар шутланать, ҫапах та вӑл Иоанн Златоустпа ҫыхӑнтаракан проповедьсене ҫывӑх[1].

Кирилл Александрискин ҫирӗм тӑхӑр «Мӑнкун ҫырӑвӗсенчен» тӑракан корпус, е «Мӑнкун гомилйи» шутланать, вӗсем ҫулсерен Аслӑ типӗ, Мӑнкун тата Троица пуҫланнин датисене кӑтартакан ҫулсерен паракан округ ҫырӑвӗсем, догматика тата кӑмӑл-сипет содержанийӗпе вӗрентсе ҫырнисене кӑтартаҫҫӗ[26].

Латин Анӑҫра Мӑнкун пирки вӗрентӗве аталантарассине Турра ӗненекен Августин чылай витӗм кӳнӗ . Унӑн корпусӗнче тематикӑпа тата каламалли вӑхӑтпа ҫыхӑннӑ ушкӑнсемпе пӗрлештернӗ чылай Мӑнкун проповечӗ упранса юлнӑ. Ҫав проповедьсенче пуринчен малтан катехуменсене халалланӑ вӗрентсе каланисем, сакраментологи тата кӑмӑл-сипет тӗлӗшӗнчен вӗрентнисем ытларах[27].

Анӑҫ христиансен йӑлинчи Мӑнкуна халалланӑ ытти хайлавсем шутне ҫавӑн пекех Гауденций Бриксийскин вунӑ Мӑнкун проповечӗсем[28], Зинон Веронскин вунтӑватӑ проповечӗ[29] тата Хроматий Аквилейскин виҫӗ гомилийӗ кӗреҫҫӗ[1].

V ӗмӗр варринче Целий Седулий пилӗк кӗнекерен тӑракан «Мӑнкун сӑвви» поэма хайланӑ, унта, Коринфсем патне янӑ пӗрремӗш ҫырӑвӗн сӑмахӗсем ҫине таянса, икӗ Халал историйӗн пӗрлӗхлӗ ҫурт-йӗр тӑвас тӗллевӗ шайӗнчи Кивӗ Халал прообразӗсене тишкерет. Унсӑр пуҫне вӑл хӑйӗн ӗҫӗн проза переложенине «Сочинение о Пасхе» ятпа хатӗрлет[30]. Лев Великин Иисус Христосӑн асапӗсене тата Вӑл Чӗрӗлнине аса илнине халалланӑ ҫирӗме яхӑн Мӑнкун проповечӗ те упранса юлнӑ[31].

V ӗмӗрӗн иккӗмӗш чӗрӗкӗнче Петр Хрисалагӑн проповечӗсен пуххине хатӗрленӗ, вӗсен хушшинче «Слово о святом дне Пасхи» тата «О Воскресении Господа» вунӑ проповедь палӑраҫҫӗ, вӗсем Мӑнкун йӗрки пирки Евангели калавне ӑнлантарса параҫҫӗ[21].

Гомилетика литературӑсӑр пуҫне, Мӑнкун ҫинчен Кивӗ Халалӑн типологи ӑнлантарӑвне Исход, Числа тата Второзаконие кӗнекисен экзегетика ӑнлантарӑвӗнче те илсе кӑтартнӑ, вӗсем Кирилл Александрийскипе Феодорит Кирскин шутланаҫҫӗ[1].

VI—XII ӗмӗрсенче Тухӑҫри Мӑнкун кӗлли

IV ӗмӗртех Рим империйӗн анӑҫ тата тухӑҫ облаҫӗсенче Мӑнкуна шӑматкунран вырсарникуна ҫӗрлехи кӗлӗ тесе уявланӑ, анчах та хыҫҫӑнхи Византи практикинче ҫак кӗлле оглашени тухнисене Тӗне кӗртнипе тата Евхаристипе Аслӑ шӑматкун шутне кӗртнӗ, Мӑнкун вара Чӗрӗлсе тӑнӑ Христоса уйрӑм чинра мухтава кӑлармалли кун пулса тӑнӑ. Ҫакӑн пек аталану паллисем IV ӗмӗрӗн 80-мӗш ҫулӗсенчи Иерусалим практикинчех палӑраҫҫӗ, вӑл Эгерин «Паломничестви» тӑрӑх паллӑ пулнӑ, унта Мӑнкун кунӗнче тата тепӗр Евхаристика литургийӗ иртнӗ, уяв литургийӗ Мӑнкун кӗлли шутне кӗнӗ пулсан та. Эгери ҫак уйрӑмлӑха Иерусалимӑн ҫеҫ тесе шутламан пирки ҫакӑн пек йӑла Хӗвеланӑҫ енче те пулнӑ тесе пӗтӗмлетме пулать. VI—VII ӗмӗрсенчи практикӑна кӑтартакан Иерусалим Лекционарийӗн грузин куҫарӑвӗнче Мӑнкун кӗллине Аслӑ шӑматкун службисен ҫаврӑмӗ шутне кӗртнӗ ӗнтӗ, Мӑнкун кунӗ валли кӗске кӗлӗ, Турӑ литургийӗ тата каҫхи кӗлӗ ҫырса кӑтартнӑ[14][32]. Авалхи Мӑнкун кӗлли хӑй Мӑнкун кунӗн кӗллинчен уйрӑлма пуҫлани ҫинчен Григорий Богослов святителӗн «На святую Пасху» гомилийӗ пӗлтерме пултарать, ӑна 383 ҫулта Назианзра вуланӑ пулас[24][33]. V ӗмӗртенпе Тухӑҫшӑн Мӑнкун кӗлли тумалли икӗ центр Иерусалимпа Константинополь пулса тӑнӑ[13][34].

Иерусалимра

Иерусалим йӑлинче Мӑнкун кӗлли храм тавра кажденипе виҫӗ хут ҫаврӑннинчен, псалом юрланинчен пуҫланнӑ, унтан вара ектенисем, кӗлӗсем, тӗнче чуптӑвӗ пулнӑ тата ҫурта ҫутнӑ. Унтан служба каҫхи псаломсем юрланипе тата Исайри сӑвӑ йӗркисемпе малалла тӑсӑлнӑ: «Ҫуталать, ҫуталать, Иерусалиме…» Малалла «Свете тихий», кӗни тата 147-мӗш Псаломри уяв юрри кайнӑ: «Мухта, Иерусалим, Турра …», ектенипе кӗлӗ хыҫҫӑн вара — «Воскресни, Боже …» прокимен. Ҫавӑн хыҫҫӑн епископ оглашени тухнисене тӗне кӗртме кайнӑ, ун чухне вара храмра диаконсем вуникӗ пареми вуланӑ[14].

Паремие тата вӗсем хыҫҫӑн каякан тепӗр ектени вӗҫлесен чиркӗве тин тӗне кӗнисем вӗҫлесен «Елицы во Христа крестистеся» юрласа кӗнӗ, вара Иаков апостолӑн Турӑ литургийӗ пуҫланнӑ. Унта «Христос воскресе из мертвых …» тропарь юрланӑ. Евангели хыҫҫӑн ытти Мӑнкун юррисене юрланӑ, херувим вырӑнне «Аллилуия» янӑранӑ[14].

Авалхи грузин ҫӑлкуҫӗсенче «тулли» е «пурнӑҫланни» ятлӑ Мӑнкун кунӗнче Мартириумра Иаков апостолӑн чинӗпе тата тепӗр Турӑ литургийӗ пулса иртнӗ (Турӑ Тупӑкӗн Храмӗн тӗп престолӗ ҫинче). Ҫав кунах каҫхине стациональлӗ богослужени пулса иртнӗ: Елеон тӑвӗ ҫинче Эммаусри икӗ путник ҫинчен Евангели вуланӑ, юрланӑ, ҫакӑн хыҫҫӑн процесси Сион ҫине кайнӑ, унта каҫхи кӗлӗ тунӑ тата Евангели вуланӑ[14]. Малашне ҫав Иерусалим йӗрки Святогроб Типиконӗ текен йӗркере те палӑрнӑ, унта авалхи кӗлли маларах пуҫланнӑ — кӑнтӑрлахи тӑххӑрмӗш сехетре, богослужение вара Константинополь те, Палестина йӑлисен элеменчӗсене те кӗртнӗ[35][36].

Константинополь йӑли

Константинопольте малтан Мӑнкуна ҫӗрлехи кӗлӗ тесе шутланӑ, унта Сӑваплӑ Ҫырури, Тӗне кӗни тата Евхаристи вулавӗсем кӗнӗ. Анчах та Сӑваплӑ София храмӗнче Мӑнкун кӗллин тӗплӗ сӑнлавӗ хыыҫҫанхи иконоборчество тапхӑрне кӗреҫҫӗ. Аслӑ чиркӗвӗн Типиконӗпе килӗшӳллӗн, Мӑнкун кӗллине Аслӑ шӑматкун каҫхине ирттернӗ, унта огашени тухнисене тӗне кӗнтни те кӗнӗ, анчах та ачасене тӗне кӗретсси маларах та, Лазарев шӑматкунӗнче, пулса иртнӗ. Кӗлӗ виҫӗ антифонпа уҫӑлнӑ, унтан Евангелипе кӗнӗ, ун хыҫҫӑн Кивӗ Халал вулавӗсем пуҫланӑ. Вуникӗ вулав кӗртнӗ Иерусалим йӑлипе танлаштарсан, Аслӑ чиркӗвӗн Типиконӗ вунпилӗк паремие асӑнать. Вӗсенчен пӗр пайне уйрӑммӑн палӑртнӑ: хӑш-пӗр вулавсем хыҫҫӑн прокимнсем пынӑ, пӗрремӗш, иккӗмӗш тата юлашки паремисем патриарх шыва кӗртнипе ҫыхӑннӑ, вӑл баптистерие куҫнӑ, Тӗне кӗртнӗ, унтан вара тин тӗне кӗнисемпе пӗрле храма таврӑннӑ[34][36].

Паремисем янӑранӑ вӑхӑтра патриарх шурӑ ризӑсем тахӑннӑ, шыва тата елее сӑвапланӑ, оглашени тухнисене тӗне кӗртнӗ те тин тӗне кӗнисемпе пӗрле храма кӗнӗ, унта юлашки паремие вӗҫленнӗ. Унтан «Елицы во Христа крестистеся» юрӑ пуҫланнӑ, ун хыҫҫӑн вулакан Рим ҫыннисем патне янӑ Ҫырури Апостола вуланӑ, ахаль аллилуиари вырӑнне Чӗрӗлсе тӑнипе тата Тӗне кӗртнипе ҫыхӑннӑ «Воскресни, Боже …» юрланӑ. Матфей ҫырнӑ Евангелие вуланӑ хыҫҫӑн Турӑ литургийӗ малалла тӑсӑлнӑ[34].

Аслӑ чиркӗвӗн Типиконӗнчи Мӑнкун кунӗнче ирхи кӗлле кӗскен ҫырса кӑтартнӑ: унта нартексри антифонсем, храма кӗни кӗнӗ, ҫавӑн пекех пӗтӗм чӗрчуна кисрентерни ҫинчен тропарь юрланине, Вавилон отрокӗсен юррине тата унтан «Днесь спасение миру…» вырсарни тропарьне кӑтартнӑ. Ирхи кӗлӗ хыҫҫӑн духовенство Григорий Богословӑн пӗрремӗш Мӑнкун сӑмахне итлеме тата христос тӑвас йӑлине тума патриарх резиденцине ҫул тытнӑ. Унтан каллех Сӑваплӑ София храмӗнче чаплӑ Литурги пулса иртнӗ, унта император хутшӑннӑ. Служба вӗҫӗнче патриарх император ҫине корона символла хунӑ, ҫапла майпа унӑн полномочийӗсене ҫирӗплетнӗ е ҫӗнетнӗ. Чин Пасха антифонӗсем, «Елицы во Христа …» ҫине Трисвятой, Деянири 117-мӗш Псалом , 101-мӗш Псаломри аллилуиарий тата Иоанн ҫырнӑ Евангелири Пролог пулнӑ. Херувим юррине виҫӗ хутчен юрланӑ, литурги вӗҫленсен император парни, анафора, Турӑ юнне сыпни, духовенствӑна чаплӑн йышӑнни тата уява патриархире вӗҫлени пынӑ[37][34].

Пӗрремӗш пинҫуллӑх вӗҫнелле Константинопольре кафедра йӑлипе пӗрле «святогрец чинӗ» сарӑлнӑ — хӑйне Константинополь тата Палестина манах йӑли пек кӑтартакан студи манах уставӗ. Унӑн никӗсӗнче Палестина часословӗ (талӑкри ҫаврӑм кӗллин улшӑнми тексчӗсем), ҫирӗм кафизм ҫине пайланнӑ Иерусалим Псалтирӗ, ҫавӑн пекех гимнографи — Палестинӑра VII—VIII ӗмӗрсенчи Палестинӑра йӗркеленнӗ канонсемпе стихирсем пулнӑ. Библири вулав системи, ҫавӑн пекех Турӑ литургине тата ытти чинсене тумалли кӗлӗсем валли ҫак йӑлара кафедра Константинополӗнчи кӗлӗсемех пулнӑ. Мӑнкунра ҫак уставпа килӗшӳллӗн Тӗне кӗртмен ӗнтӗ[1].

Студит мӑнастирӗн «Ипотипосисӗ» (842 ҫул) тӑрӑх Мӑнкунри ирхи кӗлӗ ҫӗр варринче пуҫланнӑ: пӗртӑвансене вӑратнӑ та пурте храм алӑкӗ патӗнчи пӳлӗмре пуҫтарӑннӑ. Храма кӗнӗ, каждени тата Мӑнкун тропарӗ хыҫҫӑн Мӑнкун канонӗ Библири юррисем, Григорий Богословӑн пӗрремӗш Мӑнкун сӑмахне вулани, «Воскресение Христово видевше» кондака юрлани тата 50-мӗш псалома калани пынӑ. Ирхи кӗлле Мӑнкунра чуптӑвас йӑла вӗҫленӗ, унта пур манах та хутшӑннӑ, юлашкинчен Иоанн Златоустӑн Мӑнкун сӑмахне вуланӑ та отпуст тунӑ. «Ипотипосис» литургире пасха антифонӗ ҫыраҫҫӗ. 1034 ҫулхи Студи-Алексеевск Типиконӗнче те ҫав йӗркене тепӗр хут тунӑ[35][38].

Мӑнкун кӗлли — XI ӗмӗртенпе

Мӑнкунри пӗрремӗш кӗлӗ (бдени)

Аслӑ шӑматкун шутне кӗрекен пӗрремӗш Мӑнкун кӗлли 15 пареми вуланине кӗртекен уяв кӗлли шутланать. Кивӗ Халал вулани хыҫҫӑн «Елицы во Христа креститься» (апостол) юрлаҫҫӗ, апостол вулаҫҫӗ, ун хыҫҫӑн «Воскресни Боже, суди земли» юрӑ шӑрантарать. Ҫак вӑхӑтра служба уяв пек пулса каять, ҫакна практикӑра тумсене ҫутӑ тӗссемпе ылмаштарни палӑртать. Малалла пушӑ тупӑкра курӑннӑ пирӗшти ҫинчен Евангели, Иерусалим херувим «Да молчит всякая плоть человеча» юрри тата малалла Аслӑ Василий Литургийӗ вуланать. Турӑ юнне сыпнӑ хыҫҫӑн апатланма ҫӑкӑра тата хӗрлӗ эрехе сӑваплаҫҫӗ, ӑна храмра ирттермелле, унта братие Деяни Кӗнекине итлеме малалла юлать. Кайранхи богослужени практикинче каҫхи кӗлле тата Аслӑ шӑматкун литургине пур ҫӗрте те ирхине ирттереҫҫӗ, ҫав вӑхӑтрах Аслӑ шӑматкун канонӗ юрланине апостолсен Апостолсен деянийӗн унчченхи вулавӗпе каҫа куҫараҫҫӗ те аслӑ шӑматкун литургине малалла тӑснӑ пек мар, Мӑнкун уявне хатӗрленнӗ пек йышӑнаҫҫӗ[1][39].

Ҫӗрле пурнӑҫлакан ирхи кӗлӗ тата Литурги

Ҫур ҫӗр тӗлнелле хӗрес йӑтса утма тытӑнаҫҫӗ. Грек практикинче ӑун умӗн Мӑнкун ҫулӑмӗн йӑли-йӗркине тӑваҫҫӗ: храмра ҫутӑ сӳнтереҫҫӗ, священник алтарьтен ҫунакан ҫуртапа тухать, унран кӗлтӑвакансем ҫуртасем ҫутаҫҫӗ; ҫак чин Евангелири 7-мӗш стихирӑна юрланипе тата «Приидите, приимите свет» юрӑпа пӗрле пырать[40]. Вырӑс йӑлинче ун вырӑнне священник Мӑнкун трисвечникӗпе тата кадилпа «Воскресение Твое, Христе Спасе» стихирӑна юрласа престол тавра виҫӗ хутчен ҫаврӑнать, ҫакӑн хыҫҫӑн хунарпа, престол хыҫӗнчи хӗресӗпе тата Турӑ Амӑшӗн турӑшӗпе, хоругвисемпе, Евангелипе тата Христос Чӗрӗлсе тӑнин сӑнарӗпе утакансем храмран тухаҫҫӗ. Малалла вырӑс йӑлинче процесси храм тавра ҫаврӑнать, грек йӑлинче вара ятарлӑ вырӑн патне каять, унта Маркӑн 16:1-8 Евангелине вулаҫҫӗ[41].

undefined

Византи манах йӑлинчи мӗнпур уставра Мӑнкунри ирхи кӗлле храм нартексӗнче братиене пухни, алтарь, храм тата нартекс кажданийӗ, храма чаплӑн кӗни, Мӑнкун тропарьне 67-мӗш тата 117-мӗш псаломсенчи сӑвӑсемпе юрлани кӗреҫҫӗ — Мӑнкун пуҫламӑшӗ текенскер -, ектени, кӗске юрӑсем тата ҫветтуй аттесен вулавӗсене кӗртнӗ Мӑнкун канонӗ, мухтав тата стиховна стихирисем, христосовани, ҫветтуй аттесен сӑмахне вулан тата служба вӗҫленни кӗреҫҫӗ. Уявӑн тӗп юрри шутне нумай хутчен калакан Мӑнкун тропарӗ кӗрет:

Оригиналлӑ текст (выр.)

«Христос воскресе из мертвых, смертию смерть поправ, и сущим во гробех живот даровав»

Христос вилнисенчен чӗрӗлнӗ, вилӗме вилӗмпе тӳрлетсе, тупӑкра пулнисене пурнӑҫ парнелесе[40]

Мӑнкунӑн «Воскресения день» канонӗн авторӗ Иоанн Монахӑн тесе шутлаҫҫӗ, ахаль чухне ӑна Иоанн Дамаскинпа танлаштараҫҫӗ. Канон текстӗнче Григорий Богослов святителӗн Мӑнкун сӑмахӗсенчен тӳррӗн илнисем тата Аслӑ шӑматкунӑн Кивӗ Халал вулавӗсен нумай аллюзийӗсем пур. Канонӑн виҫҫӗмӗш юрри хыҫҫӑн пур уставра та Мӑнкун ипакойӗсем каяҫҫӗ, улттӑмӗш хыҫҫӑн — икоспа кондак, тӑххӑрмӗш юрӑ хыҫҫӑн — эксапостилари[40].

«Пасха священная нам днесь показася» Мӑнкун стихирӗсем, канон пекех, Григорий Богослов святитель сӑмахӗсенчи цитатӑсемпе пуян. Унтан пӗтӗмешле христовани вӗҫленет. Ирхи кӗлӗ Мӑнкун сӑмахне вуланипе вӗҫленет, ытларах чухне — «Сӑваплӑ Пасхуста ҫинчен каланӑ сӑмахсем» Иоанн Златоуст святитель тесе шутланакан «Слова огласительного на Святую Пасху»[40].

Мӑнкун уявӗ вӑхӑтӗнче пӗрремӗш хут «Христос чӗрӗлнӗ!» тесе саламлани янӑрать, халӑх ҫапла хуравлать: «Чӑн чӗрӗлнӗ!» Кайран ҫак салам сӑмахне пӗтӗм Мӑнкун службинче темиҫе хутчен те калаҫҫӗ[1].

Хальхи практикӑри сехет тата литурги ирхи кӗлӗ вӗҫленсен пулаҫҫӗ, тӑхтавсӑр; литурги, Мӑнкунпа Ҫутӑ эрнен ытти службисем пекех, уҫӑ патша хапхисемпе иртет, Мӑнкунӑн пӗрремӗш кунӗнче артоса сӑваплаҫҫӗ. Вырӑс йӑлинче Мӑнкун литургинче май пулсан Евангелие тӗрлӗ чӗлхепе вулаҫҫӗ; грек практикинче кун пек вулава ялан тенӗ пекех Мӑнкунӑн пӗрремӗш кунӗнчи каҫхи кӗлӗ ҫине куҫараҫҫӗ, яланхи пекех, ӑна каҫхине мар, кӑнтӑрла тӗлнелле пурнӑҫлаҫҫӗ[1].

Мӑнкун сехетӗнче Студит тата Иерусалим уставӗсенче псаломсем ҫук, вӑл Мӑнкун юррисене юрланин кӗске корпусӗ евӗр[40]. Литургире пур уставсене те «Елицы во Христа крестистеся» антифон тесе шутлаҫҫӗ, Библири вулавсем вара Аслӑ чиркӗвӗн Типикон йӗркипе килӗшсе тӑраҫҫӗ[1].

Мӑнкунри каҫхи кӗлӗ

Мӑнкун кунӗнче, ирхи кӗлӗ пекех, Мӑнкун тропарьне псаломсен уйрӑм сӑввисемпе (Мӑнкун пуҫламӑшӗ текенни) нумай хут вуланинчен пуҫланать. Малалла «Господи, воззвах» стихирьсемпе, «Свете Тихий» мирлӗ ектенисем, Евангелипе кӗни, прокимен, алтарьтен Иоанн Евангелине вулани, ектенисем, Евангели вулани, «Сподоби, Господи», Мӑнкун стихирӗсем тата отпуст пыраҫҫӗ[1].

Анӑҫра

Рим йӑлинче чи малтанах Мӑнкун шӑматкун каҫӗнчен пуҫласа вырсарникун ирччен е ҫӗр варриччен тӑсӑлакан кӗлӗпе ҫыхӑннӑ. Мӑнкун службинче Кивӗ Халал сыпӑкӗсене вуланӑ, ҫав вӑхӑтрах баптистерире тӗне кӗртнӗ. Унтан Ҫӗнӗ Халал вулавӗсее каланӑ тата Евхаристи тунӑ. IV ӗмӗр вӗҫнелле Мӑнкун ҫуртине пиллес йӑли пулнӑ пулмалла, ӑна ҫутнипе тата диакон Мӑнкун ыра хыпарне пӗлтернипе уяв пуҫланнӑ та. VI ӗмӗртенпе Римра Мӑнкун кунӗнче ирхине те месса служби пулнӑ.

undefined

Катехуменат пӗтнипе тӗне кӗртмелли чин майӗпен службӑран тухса ӳкнӗ, вигили шӑматкун вӗҫӗнче пуҫланма тытӑннӑ, унта ытларах клирикӑсемпе манаха тухнисем хутшӑннӑ. Мирянсем Мӑнкуна вырсарникун ирхи кӗлӗре тата мессере уявланӑ.

Шӑматкун каҫхине Мӑнкун кӗллине ирттерес чин Рим-католицизм Чиркӗвне II Ватикан соборӗчченех литурги юхӑмӗн ӗҫченӗсене пула таврӑннӑ[42][43]. 1962 ҫулхи Миссал шутне кӗртнӗ Сӑваплӑ эрне Чинне (лат. Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus) 1956 ҫулта ҫӗнӗрен кӑларнӑ[44] . II Ватикан соборӗ хыҫҫӑн реформӑна малалла тӑснӑ, Сӑваплӑ Мӑнкун Триденствине уявламалли пӗрлӗхлӗ нормӑсене йӗркеленипе вӗҫленнӗ (лат. Sacrum Triduum Paschale)[45][46].

Кӗлӗ (бдени) (вигили) Ҫутӑ Литургийӗпе уҫӑлать, вӑлах светильниксен служби (лат. lucernarium). Чиркӳ картишӗнче вут чӗртеҫҫӗ, унран Мӑнкун ҫуртине (пасхал) ҫутаҫҫӗ. Пачах тӗттӗм храма илсе кӗнӗ хыҫҫӑн пахалтан унта саламлакансем пурте ҫуртасем ҫутаҫҫӗ, унтан Мӑнкун (Exsultet юрӑ) пуҫланнине пӗлтереҫҫӗ.

Оригиналлӑ текст (выр.)

Да ликуют сонмы ангелов в небе, да ликуют силы небесные, и да возвестит труба спасения победу столь славного Царя! Да радуется земля, озаряемая столь дивным светом, и, наполняемый сиянием вечного Царя, весь мир да познает своё избавление от мрака! Да веселится и Матерь Церковь, украшенная блистанием света! И да исполнится это место великого гласа людского.

Посему и вы, возлюбленные братья и сёстры, представ перед чудесным сиянием этого света, призывайте вместе со мною милосердие Всемогущего Бога, чтобы Он, удостоивший меня незаслуженно быть в числе Его служителей, наполнил меня сиянием Своего света и сподобил воспеть славу этой свечи.

(С. Господь с вами. Н. И со духом твоим.)

С. Вознесём сердца. Н. Возносим ко Господу. С. Возблагодарим Господа Бога нашего. Н. Достойно это и праведно.

Воистину достойно и праведно всем сердцем и душой многогласно славить невидимого Бога Отца Всемогущего и Его Единородного Сына Господа нашего Иисуса Христа; Он за нас предвечному Отцу заплатил долг Адама и Своею Кровью милостиво изгладил начертание древней вины.

Ибо ныне — пасхальные торжества, когда совершается заклание истинного Агнца, и Его кровь освящает двери верных.

Это ночь, в которую некогда отцов наших, сынов Израиля, Ты вывел из Египта и перевёл через Красное море сухими стопами. Это ночь, когда тьму греховную рассеял столп света. Это ночь, которая ныне во всём мире верующих во Христа, освобождённых от мирских пороков и тьмы греховной, возвращает к благодати и собирает в общение святых. Это ночь, когда, разрушив узы смерти, Христос от ада взошёл победителем.

Ибо тщетным было бы наше рождение, если бы Он не искупил нас! О, сколь чудесно Твоей милости о нас благоволение! О, сколь неизреченно богатство любви: ради искупления раба, Ты предал Сына! О воистину необходимый грех Адама, который изглажен смертью Христа! О счастливая вина, заслужившая столь славного Искупителя! О воистину блаженная ночь — та единственная, что удостоилась знать время и час, когда Христос воскрес от ада!

Это ночь, о которой написано: и ночь будет светла как день; и ночь — свет мой в ликование мне. Освящение этой ночи изгоняет зло, смывает вину, возвращает падшим невинность и унывающим радость, изгоняет вражду, рождает согласие и покоряет всякую власть.

По благодати этой ночи прими, Отче Святой, вечернюю жертву хваления, которую в торжественном приношении этой свечи — плода трудов пчелиного роя — совершает руками Твоих служителей святая Церковь.

Но теперь мы знаем, что возвещает эта свеча, которая пылает огнём во славу Божию; и её сияние не угасает, хотя её пламя разделяется, раздавая свет. Его питает тающий воск, который дала мать-пчела для создания этого драгоценного светильника. О воистину блаженная ночь, в которой соединяется земное с небесным, человеческое с Божественным!

Итак, мы молим Тебя, Господи, пусть эта свеча, освящённая во славу имени Твоего, продолжает гореть не угасая, чтобы рассеять мрак этой ночи. И пусть она, принятая, как приятное благоухание, соединится с небесными светилами. Пусть её пламя сияет до той поры, когда его встретит Утренний Свет, Солнце незакатное — Христос, Сын Твой, Который, взойдя от ада, озарил Своим мирным светом человеческий род и живёт и царствует во веки веков. Аминь.

Тӳпере ангелсен ушкӑнӗсем хӗпӗртеччӗр, тӳпе вӑйӗсем хӗпертеччӗ, сӑлав труби мухталӑ Патша ҫӗнтерӗвне пӗлтертӗр! Ытармалла мар ҫутӑпа ҫуталакан тата ӗмӗрлӗх Патша ҫуталӑвӗпе тулакан ҫӗр савӑнтӑр, пӗтӗм тӗнче тӗттӗмрен хӑтӑлнине пӗлтӗр! Ҫутӑ йӑлтӑртатӑвӗпе илемленнӗ Амӑш Чиркӗкӗ хаваслантӑр! Ҫак вырӑн аслӑ ҫын гласӗн пултӑр.

Ҫавӑнпа эсир те, юратнӑ пиччесемпе аппасем, ҫак ҫутӑн тӗлӗнмелле ҫути умне тӑрса манпа пӗрле Пӗтӗмпех Пултаракан Турӑ, Унӑн служителӗсен йышӗнче тивӗҫсӗрех пулма тивӗҫтернӗскер, мана Хӑйӗн ҫутипе тултартӑр тата ҫак ҫурта мухтавне юрлама тивӗҫ патӑр тесе Унӑн ырӑ кӑмӑллӑхне чӗнӗр.

(С. Турӑ сирӗнпе. Н. И санӑн чун хавалӗпе.)

С. Чӗресен ҫӗклӗпӗр. Н. Турӑ патне ҫӗклӗпӗр. С. Хамӑрӑн Турра тав тӑватпӑр . Н. Тивӗҫлӗ ку тата тӗрӗс.

Пӗтӗмпех Пултаракан Ашшӗн курӑнман Туррине тата Унӑн Ывӑлне пирӗн Иисус Христоса пӗтӗм чӗрепе тата чунпа мухтасси чӑн та тивӗҫлӗ тата тӗрӗс; Вӑл пирӗншӗн ӗмӗрлӗх Ашшӗне Адам парӑмне татнӑ, авалхи айапа Хӑйӗн Юнӗпе татнӑ.

Мӗншӗн тесен халӗ — чӑн Путеке пуснин Мӑнкун уявӗ, Унӑн юнӗ ӗненекенсен алӑкӗсене сӑваплать. Ҫак каҫ ҫылӑх тӗттӗмне ҫутӑ ҫутатнӑ.

Ку Эсӗ тахҫан пирӗн аттесене, Израиль ывӑлӗсене Египетран илсе тухса Хӗрлӗ тинӗс урлӑ типӗ ура тупаньпе каҫарнӑ каҫ. Ҫак каҫ Христоса ӗненекенсене, мирлӗ айӑпсенчен тата ҫылӑх тӗттӗмӗнчен хӑтӑлнӑскерсене, ырӑлӑх патне тавӑрать тата ҫыветтууйсемпе калаҫма пуҫтарать. Ҫак каҫ Христос вилӗм тӗввисене аркатса тамӑкран ҫӗртерӳҫӗ пулса ҫӗкленнӗ.

Вӑл пирӗн ҫылӑхсене татман пулсан эпир ҫурални кӑлӑхах пулӗччӗ. О, пирӗн тӗлӗшпе Санӑн сӑваплӑху тӗлӗнмелле! О, юрату пуянлӑхӗ калама ҫук: чуруна каҫарттарассишӗн Ывӑлна Эсӗ сутнӑ! О Христос вилӗмӗпе каҫарттарнӑ Адамӑн ҫылӑхӗ чӑн та кирлӗ! Ҫак мухтавлӑ Айӑпа каҫарттарнине тивӗҫнӗ телейлӗ айӑп! Чӑн та ырӑ каҫ — пӗртен-пӗрри, Христос тамӑкран чӗрӗлнине пӗлме тивӗҫ вӑхӑт тата сехет!

Ҫак каҫ пирки ҫырнӑ: каҫ та кӑнтар пек ҫутӑ пулӗ; каҫ та — мана савӑнтаракан манӑн ҫутӑ. Ҫак каҫа ҫутатни усала хӑвалать, айӑпа тасатать, ҫылӑхлисене тасалӑха, хуйхӑракансене савӑнӑҫ тавӑрать, тӑшманлӑха хӑвалать, килӗшӳ ҫуратать тата кирек мӗнле влаҫа парӑнтарать. Ҫак ыра каҫ, Мухтавлӑ Ашшӗ, мухтавӑн каҫхи парнине, ҫак ҫуртан уяв парнине йышӑн.

Халӗ эпир Турра мухтаса ҫунакан ҫак ҫурта мӗн хавхаланса пӗлтернине пӗлетпӗр; ҫулӑмӗ пайлансан та унӑн ҫути сӳнмест, ҫутӑ парать. Ӑна амӑш-сӑпса ҫак хаклӑ светильнике тума панӑ ирӗлекен ӑвӑс тӑрантарать. Ҫӗр ҫинчипе пӗлӗт ҫинчи, ҫынпа Турӑ пӗрлешекен каҫ чӑн та савӑк!

Ҫапла, Саншӑн кӗлтӑватпӑр, Сан мухтавлӑ ятупа сӑвапланӑ ҫак ҫурта ҫак каҫ тӗттӗмне сирме сӳнмесӗр малалла ҫунтӑр. Вӑл, ырӑ шӑршӑ пек йышӑннӑскер, тӳпери ҫутӑсемпе пӗрлештӗр.

Унӑн ҫулӑмӗ ӑна Ирхи Ҫутӑ, анман Хӗвел тӗл пуличчен ҫунтӑр — Христос, Санӑн Ывӑлу, тамӑкран тухса Хӑйӗн мирлӗ ҫутипе ҫын йӑхне ҫутатнӑ тата ӗмер патша пулать. Аминь.Exsultet текст

Унтан Сӑмах Литургийӗ пулать: Кивӗ тата Ҫӗнӗ Халалсенчи вулавсем, ҫав шутра Исход кӗнекинчи 14-мӗш сыпӑк. Вуланӑ хыҫҫӑн Тӗне кӗртеҫҫӗ е тӗне кӗнӗ чухне панӑ сӑазсене ҫӗнетеҫҫӗ, унтан — Мӑнкун месси, вӑл ҫӗр варринелле е кӑшт маларах вӗҫленет[47].

Ирхине ирхи кӗлӗ пулать (лат. Laudes), ун хыҫҫӑн — вырсарникунхи месса[46].

Мӑнкун йӑли-йӗрки

Халӑх йӑлинче Мӑнкунпа кӗлле хутшӑннине кӑна мар, уйрӑм уяв апат-ҫимӗҫне хатӗрлесе вӗсесе тутаннине те ҫыхӑнтараҫҫӗ: кулич, мӑнкун, ҫӑмарта[48]. Вырӑс йӑлинчи Мӑнкун апачӗсене сӑваплама храма илсе килесси йӑлара; уставпа килӗшӳллӗн, сӑваплассине Мӑнкун Литургийӗ вӗҫленсен тумалла, анчах практикӑра ҫавӑн пекех Аслӑ шӑматкун кӑнтӑрла пурнӑҫлани те пулать[1].

undefined

Кунашкал йӑла-йӗрке христиансен ҫӗршывӗсенче анлӑ сарӑлнӑ. Уявӑн тӗп содержанийӗ ҫӗнӗ пурнӑҫпа ҫут тӗнчен тӗрлӗ символӗсем урлӑ кӑтартакан Христос Чӗрӗлнине аса илни пулса юлать. Уявӑн кулинари пайӗнчи чылай пӗрпеклӗхсем (хӑйне евӗр ҫӑкӑр тата сӑрланӑ ҫӑмарта ҫини) пур, ӑна уявласси вара тӗрлӗ наци тата конфесси контексчӗсенче кӑштах уйрӑлса тӑрать. «Христос чӗрӗлнӗ — Чӑн чӗрӗлнӗ!» тесе саламлани те пӗрешкел[49].

Православи ҫӗршывӗсенчи халӑх йӑлисем

Раҫҫейре, Беларуҫре, Украинӑра тата тухӑҫ славянсен ареалӗн ытти ҫӗршывӗсенче кулич, тӑпӑрчӑ мӑнкунӗ тата сӑрланӑ ҫӑмартасем анлӑ сарӑлнӑ. Мӑнкун апатне храмра сӑваплаҫҫӗ, ытларах чухне — Аслӑ шӑматкун е Мӑнкун литургийӗ хыҫҫӑн. Хӑш-пӗр регионта ҫӑмарта вӑййисем, парнесемпе ылмашӑнасси тата Мӑнкун саламӗсемпе хӑнана ҫӳресси упранса юлать, ку килти Мӑнкун кӗлӗ службин йӑлипе ҫыхӑнать[50].

Грецире тата ытти Балкан ҫӗршывӗсенче те ҫӑмарта сӑрласси, Мӑнкун ҫӑкӑрӗ пӗҫересси тата аш-какай апачӗ хатӗрлесси йӑлара[51].

Анӑҫри христиан ҫӗршывӗсенчи халӑх йӑлисем

Францире, Италире, Испанире, Португалире тата католиксен ытти ҫӗршывӗсенче Мӑнкунра час-часах халӑх утнисем пулаҫҫӗ. Хӑш-пӗр вырӑнта процессисем иртеҫҫӗ: унта хутшӑнакансем Христосӑн, Турӑ Амӑшӑн тата святойсен сӑнӗсене йӑтса утаҫҫӗ, ҫавӑн пекех Страстнӑй эрне пулӑмӗсене инсценировкӑласа кӑтартаҫҫӗ. Чылай регионта шӑккалатлӑ ҫӑмартасем, Мӑнкун мулкачӗсене тата ҫуркуннепе декоративлӑ символӗсене парнелес йӑла пур. Испанипе Италире ятарлӑ Мӑнкун ҫӑкӑрӗ пӗҫереҫҫӗ. Ҫавӑн пекех килти уяв апачӗ йӗркелеме йышӑннӑ.

Протестант ҫӗршывӗсенче Мӑнкун йӑли-йӗркине час-часах килте тата ҫемьепе ирттереҫҫӗ. Германире, Аслӑ Британире, Пӗрлешӳллӗ Штатсенче тата Скандинавире декоративлӑ ҫӑмартасем, Мӑнкун карҫинккисем, ҫавӑн пекех ачасем ҫӑмарта шырамалла выляни анлӑ сарӑлнӑ[52].

Хальхи формӑсем

XX тата XXI ӗмӗрсенче чылай ҫӗршывра Мӑнкун йӑли-йӗрки хушма культура тата общество виҫи пек те пулса кайнӑ. Кӗлӗпе танах ҫемье пухӑвӗсем, ыркӑмӑллӑх акцийӗсем, фестивальсем, хула шестивйӗсем тата общество уҫлӑхне уяв сӗмӗ кӗртесси те пысӑк вырӑн йышӑнаҫҫӗ. Чиркӳ йӑлине путман нумай ҫыншӑн Мӑнкун уявӗсем ытларах шкулти каникул, туризм тата сезон кулинари практикисен вӑхӑчӗ пулса тӑнӑ[53].

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13 Неклюдов, К. В.; свящ. Желтов, М.; Петров, А. Е.; Ткаченко, А. А. Пасха // Православная энциклопедия. — 2019. — Т. 54. — .
  2. ^ 1, 2, 3, 4 Мелитон Сардийский. О Пасхе / / пер. с греч. А.Г. Дунаева. — Мелитон Сардийский. О Пасхе. — Алетейя, 1999. — С. 520—694..
  3. ^ 1, 2 Иустин Философ. Диалог с Трифоном иудеем. — пер. и коммент.. — 1995.
  4. ^ Аполлинарий Иерапольский. Фрагменты. — Патристика и богословие ранней Церкви. — 2003.
  5. ^ Послание к Диогнету.
  6. ^ van Haelst, J. Catalogue des papyrus littéraires juifs et chrétiens(фр.). — 1976.
  7. ^ Псевдо-Ипполит. На святую Пасху. — Сочинения древнехристианских авторов. — 2000.
  8. ^ Guerrier, L. Le Testament en Galilée de Notre-Seigneur Jésus-Christ(фр.). — 1913.
  9. ^ Ириней Лионский. Письмо к Виктору Римскому. — Церковная история Евсевия Кесарийского. Кн. V. — 2010.
  10. ^ 1, 2, 3 Евсевий Кесарийский. Церковная история / Ввод. ст., коммент. И.В. Кривушина. — «Изд. Олега Абышко», 2013.
  11. ^ Дидаскалия, т. е. кафолическое учение двенадцати апостолов и святых учеников нашего Спасителя. — 1913.
  12. ^ Книга I, Церковная история - Сократ Схоластик - читать, скачать(паллӑ мар). Православный портал «Азбука веры». Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  13. ^ 1, 2, 3 Паломничество по Святым местам конца IV века. — Православный палестинский сборник. Вып. 20. — 1889.
  14. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Renoux, Ch. Lectionnaire arménien de Jérusalem(фр.). — 1971. — Т. 1.
  15. ^ 1, 2 Talley, Th. The Origins of the Liturgical Year(акăлч.). — 1986.
  16. ^ Schmitz, P. Die Taufpraxis der Alten Kirche(ним.). — 1975.
  17. ^ Кирилл Иерусалимский. Поучения огласительные и тайноводственные. — 1991.
  18. ^ Renoux, Ch. Lectionnaire arménien de Jérusalem(фр.). — 1971. — Т. 2.
  19. ^ Паломничество Эгерии. — Паломничества раннехристианского Востока. — 2000.
  20. ^ Исихий Иерусалимский. Пасхальные гомилии(фр.). — Homélies pascales: Cinq homélies inédites / ed. M. Aubineau. — 1972.
  21. ^ 1, 2 Petros Chrysologos. Collectio sermonum(лат.). — Corpus Christianorum. Series Latina. — 1981. — Т. 24A.
  22. ^ Мелитон Сардийский. О Пасхе. — Мелитон Сардийский. О Пасхе / пер. и коммент.. — 1979.
  23. ^ Ориген. Sur la Pâque(фр.). — 1979.
  24. ^ 1, 2, 3 Григорий Богослов. Слово 45, на Святую Пасху. — Творения : в 2 томах / свт. Григорий Богослов, архиеп. Константинопольский. — 2007.
  25. ^ Григорий Нисский. Слова на Святую Пасху. — Творения святого Григория Нисского.. — 1871. — С. 26–91.
  26. ^ Кирилл Александрийский. Epistulae paschales(авал гр.). — Patrologia Graeca. — Т. 77.
  27. ^ Блаженный Августин. Пять пасхальных проповедей - П.С. Озерский, С.А. Степанцов - читать, скачать(паллӑ мар). Православный портал «Азбука веры». Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  28. ^ Gaudentius. Tractatus Paschales(лат.). — Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum. — 1936. — Т. 68. — С. 18–101.
  29. ^ Zeno Veronensis. Пасхальные проповеди(лат.). — Corpus Christianorum. Series Latina. — 1971. — Т. 22.
  30. ^ Coelius Sedulius. Carmen Paschale; Opus Paschale(лат.). — Sedulii Opera omnia. — 1885. — Т. 1. — С. 1–303.
  31. ^ Leo Magnus. Пасхальные проповеди(лат.). — Patrologia Latina. — Т. 54.
  32. ^ Tarchnischvili, M. Grand Lectionnaire de l’Église de Jérusalem(фр.). — 1959–1960.
  33. ^ McGuckin, J. A. St. Gregory of Nazianzus: An Intellectual Biography(акăлч.). — 2001.
  34. ^ 1, 2, 3, 4 Mateos, J. Le Typicon de la Grande Église(фр.). — 1962. — Т. 2.
  35. ^ 1, 2 Дмитриевский, А. А. Богослужение Страстной и Пасхальной седмиц во св. Иерусалиме IX–X в.. — 1894.
  36. ^ 1, 2 Дмитриевский, А. А. Древнейшие патриаршие Типиконы: Святогробский Иерусалимский и Великой Константинопольской церкви. — 1907.
  37. ^ Bertonière, G. The Historical Development of the Easter Vigil and Related Services in the Greek Church(акăлч.). — 1972.
  38. ^ Пентковский, А. М. Студийско-Алексеевский Типикон 1034 года. — 2001.
  39. ^ Служба в Светлое Христово Воскресение(паллӑ мар). Православный портал «Азбука веры». Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  40. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Bertonière G. The Historical Development of the Easter Vigil and Related Services in the Greek Church(акăлч.). — Pontificium Institutum Studiorum Orientalium, 1972.
  41. ^ Дмитриевский А. А. Богослужение Страстной и Пасхальной седмиц во св. Иерусалиме IX–X в.. — 1894.
  42. ^ Acta Apostolicae Sedis(лат.). — 1951. — Vol. 43. — .
  43. ^ Acta Apostolicae Sedis(лат.). — 1955. — Vol. 47. — .
  44. ^ Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus(лат.). — 1956.
  45. ^ Sacrosanctum Concilium; Missale Romanum (postconciliarum editiones)(лат.).
  46. ^ 1, 2 Missale Romanum(лат.). — 1970.
  47. ^ Пасха Светлое Христово Воскресение (выр.). claret.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  48. ^ Агапкина Т. А., Белова О. В. Пасхальные яйца в обрядности и фольклоре славян. — 2011.
  49. ^ Easter - ReligionFacts (англ.). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  50. ^ Easter traditions around the world (англ.). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  51. ^ Greek Orthodox Easter: Religious Traditions, Customs and Food Habits (англ.). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  52. ^ Easter traditions around the world a comparison of Europe and the United States (англ.). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  53. ^ Easter Traditions Across the Globe: A Celebration of Diversity (англ.). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.

Темӑпа ҫыхӑннисем

п • с • т
Православи уявӗсем
Чи мăнни
Двунадесятые
Недвунадесятые
великие
Вăтамраххисем
Новолетие  • Сергия Радонежского  • Иоанна Богослова  • Димитрия Солунского  • Собора архистратига Михаила  • Саввы Освященного  • Серафима Саровского  • Антония Великого  • Евфимия Великого  • Григория Богослова  • Иоанна Златоуста  • Собор трёх святителей  • Обретение главы Иоанна Предтечи  • 40 Севастийских мучеников  • Николая Чудотворца (декабрьский  • майский)  • Георгия Победоносца  • Кирилла и Мефодия  • Владимирской иконы Божией Матери  • Казанской иконы Божией Матери  • Князя Владимира  • Пророка Илии  • Перенесение из Эдессы в Константинополь Нерукотворного Образа Господа нашего Иисуса Христа

Категорисем