Моряк-подводник кунĕ

Моряк-подводник кунӗн историйӗ XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Раҫҫей флотӗнче шывай вӑйӗсене йӗркеленипе ҫыхӑннӑ. 1906 ҫулхи пушӑн 6-мӗшӗнче (ҫӗнӗ стильпе — пушӑн 19-мӗшӗнче) II Николай император ҫар флочӗн карапӗсен официаллӑ классификацине ҫар карапӗсен ҫӗнӗ класне — шывай киммисене — кӗртесси пирки йышӑнӑва ҫирӗплетнӗ. Ҫав самантран пуҫласа шывай карапӗсем миноносецсен разрядӗнче шутланма пӑрахнӑ, вӗсене хӑйсем тӗллӗн категорие уйӑрнӑ, ҫакӑ ҫӗршыври шывай вӑйӗсен историйӗн пуҫламӑшӗ пулса тӑнӑ.

Ку вӑхӑталла вырӑс флочӗн чылай опытлӑ тата сериллӗ субмаринӑсем пулнӑ ӗнтӗ. Вӗсен шутне «Дельфин», «Форель», ҫавӑн пекех «Касатка», «Сом» тата «Осётр» йышши кимӗсем кӗнӗ. Ҫав карапсен пӗр пайне унччен документсем тӑрӑх миноносецсем пек кӑтартнӑ пулнӑ, ҫакна ку хӗҫ-пӑшал тӗсӗ вӑрттӑнлӑхра тата ҫӗнӗлӗхӗпе ӑнлантарнӑ^[2].

Шывай флот аталанӑвӗ кадрсем хатӗрлемелли специализациленӗ тытӑм йӗркелеме хистенӗ. 1906 ҫулта Лиепайра, III Александр Император порчӗ ҫумӗнче, шывай ишевӗн вӗренӳ отрячӗ йӗркеленнӗ, унта субмаринӑсенче хӗсметре тӑма пӗрремӗш офицерсемпе матроссен экипажӗсене хатӗрленӗ.

Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи ҫулӗсенчех Балти тата Хура тинӗс флочӗсен вырӑс шывай киммисем тӑшман карапӗсене хирӗҫ ҫапӑҫнӑ, коммуникацисене хӳтӗленӗ, Балти тинӗсне карапсене тухма чаракан блокадӑн планӗсене татнӑ^[3].

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи тапхӑрӗнче совет шывай вӑйӗсем мӗнпур тинӗс ҫапӑҫӑвӗсенче пулнӑ, тӑшманӑн конвойӗсемпе карапӗсене аркатнӑ; Балти флочӗн подводникӗсем кӑна 70 яхӑн карапа шыва путарнӑ, ҫав вӑхӑтрах йывӑр ҫухатусем тӳснӗ.

1950-мӗш ҫулсенче атомлӑ шывай киммисене тума тытӑннӑ: пӗрремӗш совет атомлӑ «Ленин комсомолӗ» К3 субмаринине 1955 ҫулта хывнӑ, 1957 ҫулта шыва антарнӑ, 1958 ҫулта ҫӗршыв флочӗн историнче пӗрремӗш хут атомлӑ энергетика установкипе тинӗсе тухнӑ^[4].

Сивӗ вӑрҫӑ вӗҫнелле СССР ТҪФ шывай вӑйӗсен йышне дизель-электричество тата атомлӑ кимӗсен, ҫав шутра стратегиллӗ ракетоносецсен, пысӑк ушкӑнӗ кӗнӗ.

Моряк-подводник кунӗн професси уявӗн официаллӑ статусне Раҫҫей Федерацийӗнче илнӗ. 1996 ҫулхи утӑн 15-мӗшӗнче Раҫҫейӗн Тинӗс Ҫар Флочӗн Тӗп командующийӗ Феликс Громов 253-мӗш номерлӗ приказа алӑ пуснӑ, унта пушӑн 19-мӗшӗнче Моряк-подводник кунне ҫулсерен уявлассине ҫирӗплетнӗ.

Уяв кунӗнче Раҫҫей ТҪФ командованийӗ шывай вӑйӗсен харпӑр составне тата ветеран-подводниксене саламлать, саламлӑ телеграммӑсемпе приказсем вуласа парать. Карапсем ҫинче тата ҫыран хӗрринчи чаҫсенче савӑнӑҫлӑ построенисем иртеҫҫӗ, ҫулталӑк пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх ҫар тата вӗренӳпе ҫар хатӗрленӗвӗнче палӑрнӑ ҫар ҫыннисене хавхалантараҫҫӗ.

Гарнизонти офицерсен ҫурчӗсенче, чаҫсен клубӗсенче, музейсенче тата ҫарпа патриот центрӗсенче тематика каҫӗсем, концертсем, шыв айӗнчи флот историйӗпе лекцисем иртеҫҫӗ тата шывай киммисен хӗсмечӗ ҫинчен документлӑ фильмсем кӑтартаҫҫӗ. Хӑш-пӗр ҫӗрте саванӑҫлӑ уява шефа илнӗ хуласенчи ҫынсем тата ҫар служащийӗсен ҫемйисем валли йӗркеленӗ уҫӑ алӑксен кунӗсемпе пӗрле ирттереҫҫӗ^[5].

Ҫавӑн пекех вилнӗ моряк-подводниксене халалласа митингсемпе асӑну церемонийӗсем иртеҫҫӗ. Шывай вӑйӗсене халалланӑ палӑксемпе мемориалсен умне кӑшӑлӗсемпе чечексем хураҫҫӗ, пӗр минут шӑп тӑраҫҫӗ, походсенчен таврӑнман экипажсен ячӗсене вулаҫҫӗ. Ҫакӑн евӗр мероприятисене пысӑк тинӗс центрӗсенче те, подводниксене халалланӑ асӑну паллисем пур пысӑках мар гарнизонсенче те йӗркелеҫҫӗ.

Официаллӑ мероприятисен ытларах пайӗ режимлӑ объектсенче иртет, ытти халӑхӑн ӑна курма май ҫук. Ҫапах та шывай вӑйӗсен тата субмарина базисен историйӗпе ҫыхӑннӑ хуласенче уява халӑх хутшӑнас йӑла йӗркеленнӗ. Ҫакӑн пек хуласенче пурӑнакансемпе хӑнасем Моряк-подводник кунне халалланӑ митингсене, чечек хунӑ ҫӗре, экскурсисене тата астӑвӑм акцийӗсене хутшӑнаҫҫӗ^[6].

Санкт-Петербургра тата унӑн таврашӗнче подводниксен тӗп астӑвам тӳремӗ Сестрорецкри «таврӑнман моряк-подводниксене асӑнса» вырнаҫтарнӑ асӑну колокольни шутланать. Пушӑн 19-мӗшӗнче унта траур та уяв мероприятийӗсем, митингсем иртеҫҫӗ тата чечек хураҫҫӗ.

Калининградра уяв тата асӑну мероприятийӗсем ҫыран хӗрринче тата шывай флочӗпе ҫыхӑннӑ палӑксен умӗнче иртеҫҫӗ. Тӗслӗхрен, Анатри кӳлӗ хӗрринчи шывай морякӗн палӑкӗ патне ветерансен организацийӗсен представителӗсем тата хальхи ҫар ҫыннисем митинга хутшӑнма тата чечек хума килеҫҫӗ. Хулара тинӗс музей комплексӗ вырнаҫнӑ, унта килен-каяна тематика программисем сӗнеҫҫӗ, ҫавӑн пекех уява халалланӑ ҫутӗҫ мероприятийӗсене ирттермелли лаптӑк пек усӑ куракан «Б-413» музей экспоначӗ шутланакан шывай киммине кӗрсе шалтан пӑхса тухма май пур^[7].

Ҫурҫӗр флочӗн хулисенче ҫак кун час-часах шывай киммисен экипажӗсем пӗтнипе ҫыхӑннӑ траур иртет. Мурманскра пушӑн 19-мӗшӗнче Спас-на-Воде храмра вилнӗ подводниксене асӑнса кӗлӗ ирттереҫҫӗ, ун хыҫҫӑн асӑну объекчӗ пек вырнаҫтарнӑ «Курск» шывай киммин рубки патне каяҫҫӗ, чечексем хураҫҫӗ.

Чулхулара Моряк-подводник кунне Чулхула кремлӗн территорийӗнче вырнаҫтарнӑ «Сень 13» шывай киммин палӑкӗ патӗнче палӑртаҫҫӗ. Хулан хӑйӗн тинӗс порчӗ ҫук, уявласси регион карапсем тӑвассипе тата шывай киммисем валли компонентсем хатӗрлеме тата кӑларма хутшӑнакан хӳтӗлев промышленноҫ комплексӗн предприятийӗсемпе ҫыхӑннӑ. Палӑк умӗнчи митингсемсӗр пуҫне вӗренӳ заведенийӗсенче хӑюлӑх урокӗсем, ветерансемпе тӗлпулусем тата патриотла мероприятисем иртеҫҫӗ.

Подводниксене халалланӑ асӑну акцийӗсем тинӗсе тӳррӗн тухман, анчах флотпа служба йӗрӗпе е харпӑр состав йышӗ пулса кайнипе ҫыхӑннӑ ытти хуласенче те иртеҫҫӗ. Тверьте моряк-подводниксен палӑкӗ патне флот йӑли-йӗркине тытса пыракан ветерансем тата хулара пурӑнакансем килеҫҫӗ; унта тӗлпулусем ирттереҫҫӗ, чечексем хураҫҫӗ тата пӗр-пӗринпе хутшӑнаҫҫӗ.

Лӑпкӑ океан флочӗпе тӳрремӗн ҫыхӑннӑ регионсенче те уяв анлӑ иртет. Камчаткӑра атомлӑ шывай киммисен бази вырнаҫнӑ Вилючинск хулинче тӗп тӳремсенче митингсем, пултарулӑх коллективӗсен концерчӗсем иртеҫҫӗ.

Владивостокра уявӑн тӗп вырӑнӗсенчен пӗри «Шывай ишевҫисен пионерӗсене» мемориал шутланать, ун патне флот представителӗсем, ветерансем тата хула ҫыннисем чечексемпе кӑшӑлсем илсе пыраҫҫӗ.