Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Николаев Андриян Григорьевич

РУВИКИ-ре ҫак хушаматлӑ ытти ҫынсем пирки те статьясем пур: Николаев.

Никола́ев Андрия́н Григо́рьевич (1929 ҫулхи авӑнӑн 5-мӗшӗ, Шуршăл, Сӗнтӗрвӑрри районӗ, Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики, Раççей Федерациллĕ Социализмлă Совет Республики, СССР — 2004 ҫулхи утӑн 3-мӗшӗ, Шупашкар, Раҫҫей Федерацийӗ) — совет саманин космонавчĕ[4], виççĕмĕш совет космонавчĕ, икĕ хутчен Совет Союзĕн Паттăрĕ (1962, 1970), авиаци генерал-майорĕ (1970). Чăваш. Тĕнчере пĕрремĕш ушкăнпа космос вĕçевне хутшăннă[5], пĕрремĕш хут тӗнче уҫлӑхӗнче вырӑнта лармасӑр ирĕклĕн вĕçсе ҫӳренӗ[5]. Иккĕмĕш вĕçевĕ (1970, «Союз-9») çав вăхăтри чи вăрăм вĕçев пулнă — 18 талăк тӑсӑлнӑ[4].

Пурнӗҫӗ

Кил-йышӗ. Ачалӑхӗ

А. Г. Николаев 1929 ҫулхи авӑнӑн 5-мӗшӗнче Чӑваш АССРӗн Ҫӗрпӳ районӗнчи (халӗ Ҫӗрпӳ районӗ) Шуршӑл ялӗнче ҫуралнӑ[6]. Ашшӗ — Григорий Николаевич Николаев (1898—1944), колхоз конюхӗ, амӑшӗ — Анна Алексеевна Алексеева-Николаева (1900—1987), доярка[7]. Ача чухне вӑл Григорьев хушаматпа ҫӳренӗ, ҫакна 1947 ҫулта паспорт илнӗ чухне ҫеҫ тӳрлетнӗ. Килӗнче тӑватӑ ача пулнӑ: Иван, Андриян, Зинаида, Петр[7].

1944 ҫулта ашшӗ вилнӗ[7]. 1947 ҫулта Сӗнтӗрвӑрринчи вӑрман хуҫалӑх техникумӗнчен вӗренсе тухсан[6] Карелире «Южкареллес» трестра вӑрман каснӑ[4].

Ҫар служби. Космонавт пулса тӑни

1950 ҫулта ҫар хӗсметне кайнӑ. 1951 ҫулта Фрунзери ҫар авиаци летчикӗсен училищинче вӗренме пуҫланӑ. Анчах та малтан вӑл Черниговри авиаци училищинче (1951—1952), кайран Фрунзери училищӗре (1954 ҫулччен) вӗреннӗ[6]. 1954 ҫулта училище хыҫҫӑн Мускав ҫывӑхӗнчи авиаци пайӗсенче хӗсметре тӑнӑ, легендарлӑ А. И. Покрышкин летчик ертсе пынӑ полкра хӗсметре тӑнӑ[6].

1960 ҫулхи пушӑн 7-мӗшӗнче ӑна совет космонавчӗсен пӗрремӗш ушкӑнне чӗнсе илнӗ[6]. «Восток» ятлӑ карапсем ҫинче вӗҫев ӗҫӗсене вӗреннӗ. 1961 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче Г. С. Титов «Восток-2» космос карапӗ ҫинче вӗҫнӗ чухне унӑн дублёрӗ пулнӑ.

Пӗрремӗш вӗҫев: «Восток-3»

1962 ҫулхи авӑнӑн 11—15-мӗшӗсенче «Восток-3» космос карапӗ ҫинче хӑйӗн пӗрремӗш космос вӗҫевне тухнӑ. Тӗнчере пӗрремӗш ушкӑнлӑ космос карапӗсен («Восток-3» тата «Восток-4», Павел Попович ертсе пынӑ) вӗҫевне хутшӑннӑ[5].

Ку вӑхӑтра пӗрремӗш хут космонавт хӑйӗн вырӑнӗнчен тухса ирӗклӗн вӗҫсе ҫӳренӗ, карапа хӑй тытса пынӑ[5]. Икӗ карап хушшинче пӗрремӗш хут радиоҫыхӑну ӗҫленӗ, космонавтсем дуэтпа юрланӑ («Течет река Волга», «Дивлюсь я на небо»)[5]. Космосра вӑрттӑн ҫар экспериментне ирттернӗ: «Восток-4» перехватчик ролӗнче, «Восток-3» — тӗллев вырӑнӗнче пулнӑ[5].

Космосра 3 талӑк та 22 сехет те 22 минут ирттернӗ (94 сехет те 22 минут), 64 хут Ҫӗр тавра ҫаврӑннӑ[5]. Ҫӗр ҫине ансан унпа тӗл пулма вӗҫсе пынӑ тухтӑр парашютпа ӑнӑҫсӑр аннӑ, Николаев хӑех ӑна пӗрремӗш пулӑшупа тивӗҫтернӗ[5].

Уйӑх программи. Вилӗмрен хӑтӑлни

1963—1968 ҫулсенче космонавтсен ушкӑнӗн командирӗ пулнӑ[6]. 1965—1969 ҫулсенче Уйӑх тавра вӗҫме хатӗрленекен ушкӑнра пулнӑ (программа Л1/«Зонд»)[6]. С. П. Королёв вилнӗ хыҫҫӑн тата уйӑх программине хупнӑ хыҫҫӑн «Союз» карапӗсем ҫинче вӗҫме хатӗрленнӗ[6].

Ӗҫленӗ чухнех 1968 ҫулта Н. Е. Жуковский ячӗллӗ Ҫар-лётчик инженерӗсен академийӗнчен вӗренсе тухнӑ. 1968 ҫултанпа — Ю. А. Гагарин ячӗллӗ Космонавтсене хатӗрлекен центрӑн пуҫлӑх ҫумӗ.

1969 ҫулхи кӑрлачӑн 22-мӗшӗнче Николаева тепӗр икӗ космонавтпа — В. В. Терешковӑпа тата Г. Т. Береговойпа — Кремльте автомобильпе пынӑ чухне Виктор Ильин офицер Л. И. Брежнева пӑшалпа пенӗ. Николаева пуля ҫурӑмран сӗртӗнсе кайнӑ, ҫапах та вӑл вилӗмлӗ суранланнӑ шофёрӑн рульне ярса илнӗ те автомобиле чарнӑ.

1969 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче «Союз-8» карапӑн дубль экипажӗн командирӗ пулнӑ.

Иккӗмӗш вӗҫев: «Союз-9» тата «Николаев эффекчӗ»

1970 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 1—19-мӗшӗсенче «Союз-9» карап экипажӗн командирӗ пулса Виталий Севостьянов борт-инженерпа пӗрле вӑл вӑхӑтри чи вӑрах космос вӗҫевне ирттернӗ — 17,8 талӑк (17 талӑк та 16 сехет те 58 минут та 55 ҫеккунт, Ҫӗр тавра 286 хут ҫаврӑннӑ)[8].

Ҫӗр ҫине ансан космонавтсем хӑйсене питӗ начар туйнӑ, урисемпе утайми пулнӑ. Вӗсене Ҫӗр ҫине анакан аппаратран тухма пулӑшнӑ, наҫҫилккасем ҫинче илсе тухнӑ[9]. Ҫак амаклӑха медицина литературинче «Николаев эффекчӗ» теме йышӑннӑ[10].

1995 ҫулта «Правда» хаҫата панӑ интервьюра Николаев каланӑ: «Питӗ йывӑр пулчӗ. Карапран тухма пулӑшмасӑр пултараймарӑмӑр, тухсан ура ҫинче тӑраймарӑмӑр. 18 талӑкра чӗре калӑпӑшӗ 12 процент пӗчӗкленчӗ. Шӑмӑсенче кали тата кальций сахалланчӗ, шӑмӑсем шӑтӑклӑ пулса кайрӗҫ. Юн йышӗ улшӑнчӗ»[10]. Ҫӗр ҫинче космонавтсем тепӗр 7 кун хушши вырӑнтан тӑрайман, Николаевӑн чӗре синдромӗ пулнӑ, кайран вӗсем инфарктсене ҫаврӑннӑ[10]. Сывалма 2 ҫул яхӑн кирлӗ пулнӑ[10].

Кайранхи пурнӑҫӗ

1974 ҫултанпа — Ю. А. Гагарин ячӗллӗ космонавтсене хатӗрлекен центрӑн пуҫлӑхӗн пӗрремӗш ҫумӗ. 1992 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче запаса тухнӑ[6].

РСФСР Аслӑ Канашӗн 6—11 пухӑвӗсен депутачӗ. 1990—1993 ҫулсенче РСФСР халӑх депутачӗ. 70 ытла ӑслӑлӑх ӗҫӗн, космос пирки кӗнекен авторӗ, техника ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ[6].

2004 ҫулхи утӑн 3-мӗшӗнче Шупашкарта V Ҫуллахи Сӑрт-ту ял спорт вӑййисен тӗп судьи пулнӑ йышӑннӑ чухне чӗри тапма чарӑннӑ. Чӑваш Ен президенчӗ Н. В. Фёдоровӑн йышӑнӑвӗпе ӑна тӑван ялӗнче — Шуршӑлта, космонавтика музейӗн территорийӗнче, пытарнӑ[6]. Ку йышӑнупа хӗрӗ — Елена Майорова — килӗшмен, вӑл ашшӗ виллине Ҫӑлтӑр хулине куҫарасшӑн пулнӑ.

Ҫемье

1963 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче Валентина Терешкова — тӗнчери пӗрремӗш космонавт-хӗрарӑмпа мӑшӑрланнӑ. Ку «Космос туйӗ» питӗ анлӑ сарӑлнӑ пулнӑ, унта Н. С. Хрущёв та хутшӑннӑ. 1964 ҫулта вӗсен хӗрӗ Елена ҫуралнӑ (медицина ӑслӑлӑхӗсен докторӗ). 1982 ҫулта мӑшӑр уйрӑлнӑ[4].

Хисепӗсем

Раҫҫей тата совет наградисем
  • икӗ хутчен Совет Союзӗн Паттӑрӗ (18.08.1962, 03.07.1970)[6];
  • икӗ хутчен Ленин орденӗ (18.08.1962, ....)[11];
  • Ӗҫлӗх Хӗрлӗ Ялав орденӗ (15.01.1976)[6];
  • Хӗрлӗ Ҫӑлтӑр орденӗ (1961)[6];
  • III степеньлӗ «СССР Хӗҫпӑшаллӑ Вӑйӗсенче Тӑван ҫӗршывшӑн вӑй хунӑшӑн» орден (30.05.1988)[6];
  • «Ҫарти пӗрлӗхе ҫирӗплетнӗшӗн» медаль (18.02.1991);
  • СССР патшалӑх премийӗ (1981)[11];
  • СССР спорт мастерӗ (1962).
Хисеплӗ ятсем
  • СССР летчик-космонавчӗ;
  • Чӑваш Республикин хисеплӗ гражданинӗ.
Тӗнче шайӗнчи наградӑсем
  • К. Э. Циолковский ячӗллӗ ылтӑн медаль;
  • «Космос» ылтӑн медаль;
  • де Лаво ылтӑн медалӗ;
  • Ю. А. Гагарин ячӗллӗ ылтӑн медаль (FAI);
  • ПХР Социализмла Ӗҫ Паттарӗ;
  • ДВР Ӗҫ Паттарӗ;
  • МХР Паттарӗ;
  • Георгий Димитров орденӗ (Болгари);
  • Кирилл тата Мефодий орденӗ (Болгари);
  • I степеньлӗ Ялав орденӗ (Венгри);
  • Сухэ-Батор орденӗ (Монголи);
  • II класс Ҫӑлтӑр орденӗ (Индонези);
  • Нил шӳлкеми орденӗ (Египет);
  • Даниэль тата Флоренс Гуггенхеймсен премийӗ.
Ӑслӑлӑхпа общество
  • Тӗнчери астронавтика академийӗн хисеплӗ членӗ.
Хисеплӗ гражданин
Ун ячӗпе хисепленеҫҫӗ
  • Уйӑхӑн тепӗр енчи Николаев кратерӗ;
  • Инза (Чӗмпӗр облаҫӗ) хулинчи урам;
  • 10-мӗш шкул (Шупашкар);
  • Кокшакассинчи вӑтам шкул (Ҫӗрпӳ районӗ);
  • Шупашкарти Космонавт Николаев урамӗ;
  • Шупашкарти Ача-пӑча паркӗ;
  • Красноярскри урам;
  • Элӗкри кану паркӗ;
  • Шупашкарти аэропорт;
  • Чӑваш Енри хуласемпе районсенчи 30 ытла урам[6].

Почта маркисем

Николаева халалланӑ почта маркисене тӗрлӗ ҫӗршывсенче пичетленнӗ:

СССРн почта марки, 1962 ҫ.
СССРн почта марки «„Союз-9“ космос карапӗн вӗҫевӗ», 1970 ҫ., (ЦФА [АО «Марка»] #3907; Sc #3748)
Андриян Николаев Румынин почта марки ҫинче, 1962 ҫ.

Ӑнлантарусем

  1. ^ Николаев Андриян Григорьевич // Большая советская энциклопедия (выр.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ^ 1, 2 Andrijan Grigorjewitsch Nikolajew // Filmportal.de — 2005.
  3. ^ Andrijan Nikolajew // Munzinger Personen (нем.)
  4. ^ 1, 2, 3, 4 Андриян Николаев. Общественное телевидение России. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  5. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 11 августа 1962 стартовал «Восток-3» — так начался первый в истории групповой космический полет. Prokosmos.ru (11 ҫурлан 2025). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  6. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16 95 лет дважды Герою Советского Союза, лётчику-космонавту СССР Андрияну Григорьевичу Николаеву. Музей космонавтики в Калуге (5 авӑнӑн 2024). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  7. ^ 1, 2, 3 Мать космонавта. БезФормата (26 чӳкӗн 2023). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  8. ^ «Союз-9». РГАНТД. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  9. ^ Земное притяжение — штука коварная. Труд (26 ҫӗртмен 2015). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  10. ^ 1, 2, 3, 4 Опубликованы противоречивые впечатления о космосе Андрияна Николаева. Журнал «Родина» (6 авӑнӑн 2024). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  11. ^ 1, 2 Памяти Андрияна Николаева. Минспорт Чувашии (архив). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.

Вуламалли

  • А. Г. Николаев «Космос без границ», Мускав, 1979.
  • В. А. Иванова «Андриян Николаев: орбиты космические и земные» (серия «Замечательные люди Чувашии»).
  • С. Николаев «Андриян Григорьевич Николаев. Память. Воспоминания».

Каçăсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем