Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Матен Емельян Захарович

Матен (Заха́ров) Емелья́н Заха́рович (1893 ҫулхи ҫурлан 5-мӗшӗ, Иккасси, Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики — 1941 ҫулхи чӳкӗн 13-мӗшӗ, Архангельск облаçĕ) — совет саманин чӑваш литература тӗпчевҫи, чӗлхеҫи, литература критикӗ тата педагогӗ. 1934 ҫултанпа СССР Ҫыравҫисен пӗрлӗхӗн пайташӗ. Чӑваш литература пӗлӗвӗнчи социологи енне тытса пыраканӗ. 1937 ҫулта репрессиленӗ, 1956 ҫулта вилнӗ хыҫҫӑн реабилитациленӗ.

Пурнӑҫӗ

1893 ҫулхи ҫурлан 5-мӗшӗнче (кивӗ стильпе) Хусан кӗпӗрнин Шупашкар уесӗнчи Иккасси ялӗнче (хальхи — Шупашкар районӗ, Чӑваш Республики) ҫуралнӑ[1][2].

1911 ҫулта Чӗмпӗрти чӑваш вӗрентекенӗсен шкулне вӗренсе пӗтернӗ, унтан Чӗмпӗрти тӗн семинарийӗнче вӗреннӗ, ӑна 1914 ҫулта вӗренсе пӗтернӗ. 1917 ҫулта Петроградри тӗн академийӗн сӑмахлӑхпа истори уйрӑмӗнчен вӗренсе тухнӑ[1][3]. 1929 ҫулта Ленинградри СССР РАНИОН-ӗн Тухӑҫ халӑхӗсен этника тата наци культурин ӑслӑлӑхпа тӗпчев институчӗн аспирантурине вӗренсе пӗтернӗ[1][4].

1918–1921 ҫулсенче Иккассинчи II-мӗш сыпӑклӑ шкулта ачасене вӗрентнӗ. 1921–1922 ҫулсенче Хӗрлӗ Чутайри педагогика техникумӗн заведующийӗ пулнӑ, унтан Шупашкарти педагогика техникумӗнче вӗрентнӗ. 1922–1923 ҫулсенче юстици системипе ҫыхӑннӑ: халӑх судийӗсен Канашӗн пайташӗ, Чӑваш АССР-ӗн Область сучӗн гражданла уйрӑмӗн суд коллегийӗн запаслӑ пайташӗ, нотариат уйрӑмӗн заведующийӗ пулса ӗҫленӗ[1].

1923–1926 ҫулсенче — Чӑваш рабочи факультечӗн (рабфакӑн) заведующийӗ[1]. 1930–1937 ҫулсенче Чӑваш патшалӑх педагогика институчӗн (хальхи — И. Я. Яковлев ячӗллӗ университет) доценчӗ пулнӑ. 1935–1937 ҫулсенче — Чӑваш чӗлхипе литературин ӑслӑлӑхпа тӗпчев институчӗн (хальхи — Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институчӗ) директорӗн ҫумӗ[2][5].

Арестлени, вилӗмӗ

1937 ҫулхи акан 28-мӗшӗнче Емельян Захарович Захарова арестленӗ. 1937 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗнче Чӑваш АССР-ӗнчи НКВД ҫумӗнчи «тройка» ӑна РСФСР УК 58-10 (1 пайӗ) тата 58-11 статйисемпе («контрреволюциллӗ национализм ӗҫӗ-хӗлӗ») айӑпласа 10 ҫуллӑха тӳрлетӳпе ӗҫ лагерьне яма йышӑннӑ[4].

1941 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 13-мӗшӗнче Архангельск облаҫӗнчи Исакогорка станцинче тыткӑнра вилнӗ[1][6] (хӑш-пӗр даннӑйсем тӑрӑх йӑнӑшпа Северодвинск хулине кӑтартаҫҫӗ)[5].

1956 ҫулхи кӑрлачӑн 21-мӗшӗнче Чӑваш АССР Аслӑ сучӗн Президиумӗ ӑна, преступлени туманнине палӑртса, реабилитациленӗ[4].

Ӑслӑлӑхри тата литературӑри ӗҫӗ-хӗлӗ

Емельян Захарович Захаров литература тӗпчевҫи тата критикӗ пек паллӑ. Унӑн пӗрремӗш статйисемпе рецензийӗсем 1930-мӗш ҫулсенче «Сунтал», «Трактор», «Капкӑн», «Ӗҫ хӗрарӑмӗ» хаҫат-журналсенче пичетленнӗ[5]. Чӑваш ҫыравҫисен — К. В. Ивановӑн, П. П. Хусанкайӑн, С. В. Эльгерӑн, Н. Ф. Шупуҫҫыннин, Н. И. Ваҫанккан, М. Д. Данилов-Чалдунӑн, И. И. Максимов-Кошкинскийӗн, Н. И. Шелепин тата ыттисен — пултарулӑхӗ ҫинчен статьясем ҫырнӑ[3].

Хӑйӗн ӗҫӗсенче литература пурнӑҫа кӑтартса панипе пӗрлех уйрӑм общество ушкӑнӗсен шухӑш-тӗллевӗсене те палӑртнине ҫирӗплетсе пынӑ. Литература пӗлӗвӗнче социологи енне тытса пынӑ[1][4].

Тӗп ӗҫӗсем

  • Захаров Е. З. Чӑвашсен илемлӗ литератури(паллӑ мар). — Чӑваш патшалӑх издательстви, 1934. — 199 с. — чӑваш литературин кун-ҫулӗнче ҫыравҫисен пурнӑҫӗпе пултарулӑхне пӗрлештерсе тата система кӗртсе тӗпчесе тухнӑ пӗрремӗш ӗҫ[1][5].
  • Захаров Е. З. Краткий очерк истории чувашской литературы(паллӑ мар).[3].
  • Захаров Е. З. Чувашский литературный язык и очередные задачи в области языковой культуры(паллӑ мар). — 1935. — 12 с. — доклад конспекчӗ.

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 Захаров (Маден) Емельян Захарович. Чӑваш ен еткерлӗхӗн энциклопедийӗ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2 Захаров (Маден) Емельян Захарович. ЧПГӐИ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  3. ^ 1, 2, 3 Захаров (Маден) Емельян Захарович. Чӑваш енӗн литература карти. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  4. ^ 1, 2, 3, 4 Захаров (Маден) Емельян Захарович. ЭкоКыгеси. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  5. ^ 1, 2, 3, 4 Е. З. Захаров (Маден) критик-литературовед ҫуралнӑранпа 115 ҫул. Чӑваш енӗн культура еткерлӗхӗ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  6. ^ Захаров Емельян Захарович. Чӑваш энциклопедийӗ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Тимуков А. Н. Захаров (Маден) Емельян Захарович // Чӑваш энциклопедийӗ. — Шупашкар, 2008. — Т. 2 (Ж-Л). — .
  • Афанасьев П. Захаров Емельян Захарович. — Писатели Чувашии. — 2006. — С. 145—146.
  • Захаров Емельян Захарович (Маден). — Ученые и сотрудники Чувашского государственного института гуманитарных наук: 1930-2005. — 2005. — С. 63.
  • Захаров Емельян Захарович. — Ученые Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева. — 2010. — С. 146—147.
  • Захаров-Маден Емельян Захарович (1893-1941). — В трагические годы: репрессированные чувашские писатели, журналисты и ученые = Синкерлĕ çулсенче: репрессие лекнĕ чăваш писателĕсем, журналисчĕсем тата ăсчахĕсем. — 2013. — С. 33—38.
  • Захаров (Маден) Емельян Захарович. — Энциклопедия Чебоксарского района. — 2014. — Т. 1. — С. 168—169.
  • Юрьев М. Паллӑ педагог тата литературовед (чувашский) // Тӑван Атӑл. — 1973. — № 8. — .
  • Родионов В. Синкер шӑпаллӑ тӗпчевҫӗ (чувашский) // Хыпар. — 1993. — 31 утӑн.

Категорисем