Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Иван Мучи

Иван Иванович Мучи (чӑн хушамачӗ Илларионов; 1895 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ, Тойтерек ялĕ, Шупашкар уесӗ, Хусан кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ — 1946 ҫулхи акан 28-мӗшӗ, Шупашкар, Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики, Раççей Федерациллĕ Социализмлă Совет Республики, СССР) — чӑваш ҫыравҫи-сатирикӗ тата куҫаруҫи, актёр, чӑваш профессионал театрне йӗркелекенсенчен пӗри, Пӗрремӗш тӗнче тата Граждан вӑрҫисене хутшӑннӑскер.

Пурнӑҫӗ

1895 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗнче Хусан кӗпӗрнинчи Чикме уесӗнчи Чуралькасси ялӗнче (1963 ҫултанпа Чӑваш Республикин Шупашкар районӗнчи Тойтерек ялне кӗрет) ҫуралнӑ[1][2].

Ялти пуҫламӑш шкулта вӗреннӗ, унтан Хусанти тӗнпе вӗрентекенсен семинарине вӗренме кӗнӗ[1]. 1916–1917 ҫулсенче патша ҫарӗнче хӗсметре тӑнӑ, 1918–1920 ҫулсенче Хӗрлӗ Ҫар ретӗнче ҫапӑҫнӑ[3]. Хусанта хӑйне Чӑваш драма театрӗнче тӗрӗслесе пӑхма тытӑннӑ. 1921 ҫултанпа — Хусанти Чӑваш патшалӑх театрӗн актёрӗ, Чӑваш драма театрне йӗркелеме хастар хутшӑннӑ[3]. 1922 ҫулта театрта ӗҫлекенсемпе пӗрле Шупашкара куҫнӑ. Ҫав вӑхӑтрах «Чувашский край» тата «Канаш» хаҫатсен редакцийӗсенче ӗҫленӗ[2][4].

1925–1940 ҫулсенче «Капкӑн» сатира журналне йӗркелекен тата яваплӑ секретарь пулса ӗҫленӗ, журнал тавра Чӑваш Енри сатириксемпе юмористсене пӗрлештернӗ[5][6][4].

1934 ҫултанпа СССР Ҫыравҫисен пӗрлешӗвӗн пайташӗ[4]. М. Горький, М. Салтыков-Щедрин, Демьян Бедный, А. Чехов хайлавӗсене чӑвашла куҫарнӑ[3][4]. Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи ҫулӗсенче Чӑваш АССР Кӗнеке палатинче ӗҫленӗ, тепӗр хут Чӑваш драма театрӗн сцена ҫине тухнӑ[2].

Литература аталанӑвне пысӑк тӳпе хывнӑшӑн Чӑваш АССР Аслӑ Канаш Президиумӗн Хисеп хучӗпе наградӑланӑ (1940)[4][3].

1946 ҫулхи акан 28-мӗшӗнче Шупашкарта вилнӗ. Шупашкар хулин мемориал ҫӑвинче пытарнӑ.

Пултарулӑхӗ

Иван Мучи истори тата сатира прозин ӑсти пек паллӑ. Унӑн пултарулӑх еткерӗнче — калавсем, фельетонсем, юптарусем, анекдотсем, шӳтсем, памфлетсем, юмахсем тата очерксем[4][3]. Г. Федоров тӗпчевҫӗ палӑртнӑ тӑрӑх, ҫыравҫӑ «фельетон, калав, очерк тата документаллӑ хайлав жанрӗсен уйрӑмлӑхне хӑюллӑн пӗрлештернӗ», хӑшпӗр калавсенче репортажпа очерк стилистики тӗп вырӑн йышӑннӑ[4][7].

Тӗп кӑларӑмсем

  • «Комсомольская заутреня» (сӑвӑсен пуххи, 1924)[3];
  • «Хӗрлӗ кулӑш» — «Красный смех» (повесть, 1931)[3];
  • «Кулӑ-юмах – ҫуллӑ ҫӑмах» — «Смех и сказка — жирные галушки» (калавсен пуххи, 1936)[3];
  • «Кулӑшла калавсем» — «Юмористические рассказы» (1940, 1982);
  • «Суйласа илнисем» — «Избранное» (1960)[3];
  • «Тавӑрпи» — «Таврби» (автобиографиллӗ юмах, 1961)[3][8];
  • «Катка хыҫӗнчи ҫын» — «Человек за бочкой» (1995).

Астӑвӑм

Шупашкарта И. Мучи «Капкӑн» журнал редакцийӗнче ӗҫленӗ ҫурт ҫине (Воробьев композиторсен урамӗ, 5-мӗш ҫурт) асӑну хӑми вырнаҫтарнӑ[2].

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2 Чӑваш Енӗн паллӑ тата астӑвӑм даттисем: 1895 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ: Иван Мучи (И.И. Илларионов) ҫуралнӑ. ЧГИГН (2020 ҫулхи авӑнӑн 28-мӗшӗ). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3, 4 Иван Мучи (сатирик-ҫыравҫӑ). Чӑваш еткерӗ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  3. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 Ҫыравҫӑ/поэт — юбилей ирттерекенсен пӗрлӗхлӗ кунӗ: Иван Мучи. Cap.ru (2025 ҫулхи юпан 1-мӗшӗ). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  4. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 Иван Мучи. pchd21.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  5. ^ Ӗҫ-пуҫ календарӗ: пушӑн 16-мӗшӗ. Чӑваш Республикин Наци библиотеки. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  6. ^ «Капкӑн» журнал — чӑваш пичечӗн историйӗнчи паллӑ тапхӑр. «Грани» хаҫат (2021 ҫулхи ҫӗртмен 15-мӗшӗ). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  7. ^ Иван Мучи — чӑваш юмористикине никӗслекенӗ. Cap.ru (2010 ҫулхи юпан 1-мӗшӗ). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.
  8. ^ Иван Мучи сатирик-ҫыравҫӑ ҫуралнӑранпа 130 ҫул ҫитнине халалланӑ «Кулӑш ǎсти» кӗнеке куравӗ. Cap.ru (2025 ҫулхи авӑнӑн 30-мӗшӗ). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 21-мӗшӗ.

Вуламалли

  • «Чăваш литературин антологийĕ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. Шупашкар, 2003. ISBN 5-7670-1279-2.
  • Афанасьев, П. Иван Мучи (Илларионов Иван Иванович) // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. – Чебксары, 2006. – С. 283-284.
  • Илларионов Иван Иванович (Иван Мучи) // Энциклопедия чувашской журналистики и печати. – Чебоксары, 2014. – С. 178.
  • Константинов, А. Иван Мучи / А. Константинов // Тăван Атăл. – 2005. – № 9. – С. 62-65.
  • Константинов, А. Иван Мучи титулĕсем / А. Константинов // Тăван Атăл. – 2000. – № 11. – С. 68-70.
  • Михайлова, Т. Иван Мучи 110 çулта / Т. Михайлова // Чăваш хĕрарăмĕ. – 2005. – 1-7 юпа (№ 39). – С. 10.
  • Федоров, Г. И. Мучи (Илларионов) Иван Иванович / Г. И. Федоров // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2009. – Т. 3 : М-Се. – С. 165.
  • Асран кайми Иван Мучи // Капкăн. – 1995. – № 9. – С. 2.
  • Григорьев, В. Иван Мучи пултаруллăхĕн карти / В. Григорьев // Тăван Атăл. – 1990. – № 9. – С. 71–72.
  • Давыдов–Анатри, В. Ĕçчен Мучи // Хыпар. – 1995. – 29 авăн ; çавах// Давыдов–Анатри, В. Юлташсемпе юнашар / В. Давыдов–Анатри. – Шупашкар, 1981. – С. 64–66.
  • Eнĕш, В. Иван Мучи ватăлать–и? / В.Eнĕш // Ялав. – 1990. – № 9. – С. 26.
  • Изоркин, А. “Иван Мучи” ят ăçтан тухнă? / А.Изоркин // Хыпар. – 1995. – 19 юпа.
  • Константинов, А. Иван Мучи “Капкăнăн” чунĕ пулнă / А. Константинов // Хыпар. – 1995. – 3 çĕртме.
  • Константинов, А. Иван Мучи 100 çултан та тавлаштарать / А. Константинов // Хыпар. – 1995. – 19 юпа.
  • Константинов, А. Иван Мучи титулĕсем / А. Константинов // Тăван Атăл. – 2000. – № 11. – С. 68–70.
  • Миронов, И. Ялан вăл ман асăмра / И. Миронов // Хыпар. – 1995. – 29 авăн.
  • Мытиков, Г. Çапла вĕрентетчĕ пире / Г. Мытиков // Хыпар. – 1995. – 29 авăн.
  • Петров, К. Мучин те ашшĕ—аслашшĕ пулнă / К. Петров // Хыпар. – 1995. – 3 чÿк.
  • Смирнова, Н. Иван Мучи – кулăш министрĕ/ Н. Смирнова // Хыпар. – 1995. – 3 юпа.
  • Сорокин, В. Паллă çыравçă, кулăш ăсти / В. Сорокин // Хыпар. – 2000. – 30 авăн.
  • Станьял, В. Иван Мучие “Капкăн” çаклатнă / В. Станьял // Хыпар. – 1996. – 6 çĕртме.
  • Станьял, В. Мучи вăл яланах Мучи / В. Станьял // Чăваш ен. – 1995. – 24 çĕртме – 1 утă (№ 26). – С. 13.
  • Уяр, Х. Иван Мучи çыравçăпа унăн “критикĕсем” çинчен / Х.Уяр // Хыпар. – 1995. – 19 юпа.
  • Уяр, Х. “Капкăн” хуçи çинчен/ Х.Уяр // Ялав. – 1990. – № 9. – С. 25–26.
  • Фомина, Л. Иван Мучипе Хветĕр Уяр / Л. Фомина // Ялав. – 2000. – № 10. – С. 70–71.
  • Фомина, Л. Пирĕн атте / Л. Фомина // Ялав. – 1995. – № 9. – С. 67–71; № 10. – С. 94–99.
  • Ялкир, П. Чăваш кулăш литературин ашшĕ / П. Ялкир // Хыпар. – 1995. – 29 авăн.
  • Ялавин, С. Иван Мучи – Хĕрлĕ çарта / С. Ялавин // Тăван Атăл. – 1998. – № 3–6. – С. 70–72.
  • Давыдов–Анатри, В. Встречи с Иваном Мучи / В.Давыдов–Анатри // Совет. Чувашия. – 1995. – 4 окт.
  • Константинов, А. Почему Ивана Мучи назвали основоположником чувашской юмористики / А. Константинов // Чăваш ен. – 1995. – 7–14 окт. (№ 41). – С. 11.
  • Никитин, В. Иван Мучи и “колючие” рассказчики/ В. Никитин // Никитин, В. Чувашский рассказ. – Чебоксары, 1990. – С. 114–127.
  • Сорокин, В. Иван Мучи, писатель–юморист / В. Сорокин // Чебоксар. новости. – 2000. – 29 сент.
  • Сорокин, В. “Капканмейстер” Иван Мучи в обиде... / В. Сорокин // Совет. Чувашия. – 1995. – 28 дек.
  • Эзенкин, В. С. Художественно–творческие искания И. Мучи в сатире / В. С. Эзенкин // Проблемы творческого метода в чувашской литературе : [тр. НИИ яз., лит., истории и экономики при Совете Министров Чуваш. АССР]. – Чебоксары, 1979. – Вып. 95. – С. 131–137.

Каҫӑсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем