Мучар (Тăвай районĕ)

Пӗр верси тӑрӑх, топоним XIV ӗмӗрччен Атӑлӑн сулахай ҫыранӗнче пурӑннӑ, каярах Атӑлҫи тӑрӑхӗн тӗрлӗ кӗтесӗсене куҫса кайнӑ авалхи мучар йӑхӗсен ятӗнчен пулса кайнӑ^[2].

Вырӑсла Можарки ят «можары» (пушӑ вырӑнта пурӑнакансем, пушар тӳснӗ ҫынсем) диалект сӑмахӗпе е мочар/мочажина (сӗвек, шурлӑхлӑ вырӑн) сӑмахӗпе ҫыхӑннӑ пулма пултарать, ку вырӑнти ҫутҫанталӑк уйрӑмлӑхӗсене (ландшафта) тивӗҫтерет. Истори хучӗсенче яла ҫавӑн пекех вырӑнти чиркӳ престолӗн ячӗпе Козьмодемьянское тесе асӑнни пур.

Ял Вӑта юханшывӗн сулахай ҫыранӗнче вырнаҫнӑ. Шупашкара ҫити 114 км, округ центрне (Тӑвай ялне) ҫити — 10 км, чукун ҫул станцине ҫити — 31 км.

1866 ҫулччен ял ҫыннисем патшалӑх хресченӗсем шутланнӑ; ҫӗр ӗҫӗпе, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе, хӑмла ӳстерессипе аппаланнӑ^[3].

Халӑх йышӗн пысӑк пайӗ историлле вырӑс кивӗ йӑлипе ӗненекенсем шутланаҫҫӗ. Вӗсем кунта I Петӗр патша вӑхӑтӗнче тата Никон патриарх чиркӳ реформине ирттернӗ хыҫҫӑн куҫса килнӗ тесе шутлаҫҫӗ^[4].

1855 ҫулта ялта 149 кил пулнӑ, 1418 ҫын пурӑннӑ, община 289 га ҫӗрпе тата 10 теҫеттин вӑрманпа усӑ курнӑ^[4]. 1861 ҫулта чиркӳ прихучӗн шкулне уҫнӑ. 1884 ҫулта Сӑваплӑ Гурий Братствин шкулне, 1885 ҫулхи юпан 6-мӗшӗнче — хӗрарӑмсен земство училищине, 1890 ҫулта — арҫын ачасен шкулне, 1906 ҫулта — хӗрарӑмсен чиркӳ прихучӗн шкулне уҫнӑ^[3].

XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче ялта ҫӑлкуҫ ҫинчи часавай ӗҫленӗ (1900–1940), юнкунсерен пасар пухӑннӑ, ҫулсерен Петӗр ярмӑркки (кивӗ стильпе ҫӗртмен 29–30-мӗшӗсенче) иртнӗ.

1920-мӗш ҫулсенче 1-мӗш ступеньлӗ шкул, «Центроспирт» лавкки, икӗ шыв арманӗ, ҫӑм тапакан ҫурт ӗҫленӗ; тимӗрҫӗ, урапа-кӳме ӑстисем, ҫӗвӗҫсем, атӑ-пушмак ӑстисем пулнӑ. 1924 ҫулта 431 килте 2752 ҫын пурӑннӑ^[4]. Совет влаҫӗ тӗн ҫыннисене хӗсме пуҫлани тата коллективизаци ирттерни ҫынсене Канаш хулине (унта чукун ҫул тытӑмӗ аталаннӑ) тата ытти ҫӗре куҫма хистенӗ.

1930 ҫулта «Девиз» колхоз (ҫав ҫулах — «25-е Октября») йӗркеленнӗ.

Нацилӗхӗ тӑрӑх ялта вырăссем пурӑнаҫҫӗ, Мучар Чӑваш Республикинчи кивӗ йӑлапа ӗненекенсен (староверсен) тӗп вырӑнӗсенчен пӗри шутланать^[5].

Килсен тата ҫынсен шучӗ: 1744—1747 ҫулсенче — 308 арҫын; 1795 ҫулта — 120 кил, 358 арҫын, 417 хӗрарӑм; 1858 ҫулта — 715 арҫын, 723 хӗрарӑм; 1897 ҫулта — 1105 арҫын, 1092 хӗрарӑм; 1926 ҫулта — 563 кил, 1500 арҫын, 1580 хӗрарӑм; 1939 ҫулта — 923 арҫын, 1131 хӗрарӑм; 1979 ҫулта — 488 арҫын, 550 хӗрарӑм; 2002 ҫулта — 263 кил, 715 ҫын: 337 арҫын, 378 хӗрарӑм; 2010 ҫулта — 242 пайӑр хуҫалӑх, 595 ҫын: 283 арҫын, 312 хӗрарӑм.

Ялта ҫак учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ:

• «Мучар вӑтам пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан шкул» МБОУ^[9];
• фельдшерпа акушер пункчӗ;
• ялти культура ҫурчӗ;
• вулавӑш;
• ҫыхӑну уйрӑмӗ;
• лавккасем;
• «Можарский» СХПК (2010 ҫулхи даннӑйсем тӑрӑх).

Общество пурнӑҫӗн центрӗ шутне ялти культура ҫурчӗ кӗрет, унта патшалӑх уявӗсене (Ҫӗнӗ ҫул, Ҫӗнтерӳ кунӗ, Халӑх ҫемьелӗхӗн кунӗ тата ыттисем) халалланӑ мероприятисем иртеҫҫӗ^[10].

Ҫулсерен (ытларах утӑ уйӑхӗнче) Ял кунне паллӑ тӑваҫҫӗ, ҫавӑн пекех чиркӳ уявӗсене ирттерес йӑла упранса юлнӑ:

• Сӑваплӑ Петӗрпе Павел кунӗ (утӑн 12-мӗшӗ) — староверсен храмне ҫӳрекенсем уйрӑмах хисеплесе паллӑ тӑваҫҫӗ.
• Сӑваплӑ Космапа Дамиан кунӗ (чӳкӗн 14-мӗшӗ) — православи прихучӗн престол уявӗ.

Ял историйӗнче ҫӗртме уйӑхӗн вӗҫӗнче иртнӗ Петӗр ярмӑркки питӗ пӗлтерӗшлӗ пулнӑ. Хальхи вӑхӑтра иртекен уявсенчен те ҫав ярмӑрккан элеменчӗсемпе усӑ кураҫҫӗ.

Яла район центрӗпе (Тăвай) асфальтлӑ автомобиль ҫулӗ ҫыхӑнтарать. «Тӑвай — Мучар» маршрутпа автобуссем ҫӳреҫҫӗ^[11].

Ялта тӗрлӗ конфессисен икӗ храмӗ ӗҫлет:

1. Космапа Дамиан сӑваплӑ бессребрениксен храмӗ (РПЦ). Йывӑҫран тунӑ пӗр престоллӑ чиркӗве 1795 ҫулччен туса лартнӑ. Чул храма 1820 ҫулта прихожансен укҫи-тенкипе ҫӗкленӗ. Тӗп престолне сӑваплӑ Космапа Дамиана халалланӑ, приделне — Иоанн Предтечӑна. 1936 ҫулта чиркӗве хупнӑ, ҫуртра машинӑпа трактор станцийӗ (МТС) вырнаҫнӑ пулнӑ. 1990 ҫулта ӗненекенсене тавӑрса панӑ, юсанӑ. Вырӑс православи чиркӗвӗн Канаш епархине кӗрет^[12].
2. Сӑваплӑ Петӗрпе Павел апостолсен ячӗллӗ храм (РДЦ). Кивӗ вырӑс православи чиркӗвӗн Тури Атӑл епархине кӗрет^[13][14].

• Бухтулов Пётр Харитонович (1924—1998) — Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑскер, Совет Союзӗн Паттӑрӗ (1946). Тӑшманӑн 16 танкне пӗтернӗ, Чехословакири ҫапӑҫусенче палӑрнӑ^[15].