Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Раҫҫей Федерацийӗн Конституци кунӗ

Тӗрӗслесе тухнӑ статья

Раҫҫей Федерацийӗн Конституци кунӗ (ҫавӑн пекех Конституци кунӗ; выр. День Конституции Российской Федерации) — кашни ҫулах раштавӑн 12-мӗшӗнче паллӑ тӑвакан патшалӑх уявӗ[1][2]. Шӑпах 1993 ҫулхи ҫак кун ҫӗршыври пӗтӗм халӑх хутшӑнса сасӑланипе хальхи вӑхӑтра вӑйра таракан Раҫҫей Федерацийӗн Конституцине йышӑннӑ[3].

1994–2004 ҫулсенче Конституци кунӗ канмалли кун шутланнӑ. 2005 ҫултанпа, РФ Ӗҫ кодексне тӳрлетӳсемпе кӗртнӗ хыҫҫӑн раштавӑн 12-мӗшӗ ӗҫ кунӗ шутланать; ҫав вӑхӑтрах уяв кунне Раҫҫейӗн паллӑ кунӗсем шутне кӗртнӗ[4][5].

Уяв кун-ҫулӗ

СССР

Совет саманинче Конституци кунне СССР Конституцине йышӑннӑ кунпа ҫыхӑнтарнӑ.

Совет Союзӗнче Конституци кунне уявламалли кун темиҫе хут та улшӑннӑ, мӗншӗн тесен тӗп саккуна пӗрре мар йышӑннӑ. 1923 ҫулхи утӑн 6-мӗшӗнче СССР Тӗп ӗҫтӑвакан комитечӗн йышӑнӑвӗпе СССР пӗрремӗш Конституцин проектне ырланӑ та ӑна «тӳрех вӑя кӗртнӗ», ҫавна май СССР ЦИК президиумӗн 1923 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗнчи декречӗпе пӗрремӗш хут утӑн 6-мӗшӗнче палӑртакан Конституци кунне ҫирӗплетнӗ. (Конституцине вара 1924 ҫулхи кӑрлачӑн 31-мӗшӗнче ҫеҫ СССР Канашӗсен II съездӗнче(выр.)чăв. татӑклӑн йышӑннӑ).

СССР ТК президиумӗн 1924 ҫулхи авӑнӑн 19-мӗшӗнчи йышӑнӑвӗпе Тӗп саккуна халалланӑ уяв кашни ҫул расна куна лекме тытӑннӑ — ӑна утӑ уйӑхӗн пӗрремӗш вырсарникунӗнче паллӑ тума пуҫланӑ. Анчах 1930 ҫулта совет предприятийӗсем вӗҫӗмсӗр производство эрни ҫине куҫсан Конституци кунне ялан пӗр вӑхӑтра уявламалли кун пек утӑн 6-мӗшне суйланӑ. Ҫав вӑхӑтрах Конституци кунӗ ӗҫ кунӗ пулса юлнӑ[6].

1936 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗнче Канашсен VIII чрезвычайлӑ съездӗнче ҫӗнӗ, «сталинӑн» текен Конституцие йышӑннӑ, ӑна йышӑннӑ кун вара пӗтӗм халӑх уявӗ тесе пӗлтернӗ. Сталин вӑхӑтӗнче СССР Конституцийӗн кунӗ, ӑна ҫавӑн пекех СССР Сталин Конституцийӗн кунӗ теҫҫӗ, кану кунӗ пулса тӑнӑ. Раштаври уява 1976 ҫулччен палӑртнӑ[6].

Ҫӗршывӑн тӗп саккунӗн ҫӗнӗ версийӗ 1977 ҫулта ҫуралнӑ. Официаллӑ мар ӑна «аталаннӑ социализм конституцийӗ» тесе ят панӑ, ҫавӑн пекех «Брежнев конституцийӗ» те тенӗ. Юпан 7-мӗшӗнче ӑна СССР Аслӑ Канашӗн черетсӗр сессийӗнче йышӑннӑ, ун хыҫҫӑн «СССР Конституцине (Тӗп саккунне) йышӑннӑ куна пӗтӗм халах уявӗ тесе пӗлтерес» СССР саккунӗ тухнӑ. Юпан 7-мӗшӗ 1991 ҫулта Совет Союзӗ арканичченех кану кунӗ пулнӑ[6]. 1992 ҫулта ҫак кун канмалли кун та, уяв кунӗ те пулман.

1993 ҫулхи Конституцие хатӗрлени

1977 ҫулта ҫӗнӗ СССР Конституцине йышӑннӑ хыҫҫӑн 1978 ҫулта РСФСР Конституцине йышӑннӑ, унта СССР Конституцине тӗпе хурса улшӑнусем кӗртнӗ.

1990 ҫулхи ҫӗртмен 12-мӗшӗнче РСФСР халӑх депутачӗсен I съезчӗ РСФСР патшалӑх суверенитечӗ пирки Деклараци йышӑннӑ. Документра тӗп саккунӑн ҫӗнӗ текстне хатӗрлемеллине палӑртнӑ. Ӑна хатӗрлесе йышӑниччен вара 1978 ҫулхи РСФСР Конституцийӗ (тӳрлетӳсемпе) малалла ӗҫленӗ[6].

1990 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче ҫӗнӗ Конституципе ӗҫлеме Халӑх депутачӗсен съезчӗн конституци комиссине туса хунӑ. Ӑна РСФСР Аслӑ Канашӗн председателӗ Борис Ельцин ертсе пынӑ.

«Комисси йышне 100-е яхӑн кӗнӗ. Чӑннипе вара Конституци проекчӗпе ӗҫ ушкӑнӗ ҫеҫ — 12-15 ҫын — ӗҫленӗ. Комиссин «моторӗ» унӑн яваплӑ секретарӗ — 30 ҫулти Олег Румянцев — пулнӑ. Унпа пӗрле Конституци проекчӗпе тата темиҫе депутат хастар ӗҫленӗ, чи малтанах Виктор Шейнис, Юрий Рыжов, Борис Золотухин, Фёдор Шелов-Коведяев, Евгений Амбарцумов, Сергей Шахрай. Экспертсенчен Борис Страшуна, Леонид Мамута, Владимир Лафитские асӑнма пулать. Комиссин тӗллевӗ тӗнчери опыт ҫине таянса Раҫҫей конституци модельне тӑвасси пулнӑ», — Андрей Гольцблат[7].

1990 ҫултан пуҫласа 1993 ҫулччен тӗрлӗ политика тата общество юхӑмӗсем Тӗп саккунӑн 20 яхӑн вариантне хатӗрленӗ, анчах 1993 ҫул варринелле официаллӑ майпа вӗсенчен иккӗшне ҫеҫ пӑхса тухнӑ. Пӗрремӗшӗн, президент аллинчен тухнӑскер ят илнӗскерӗн, авторӗсем РФ президенчӗ ҫумӗнчи уйрӑм ҫын правин Тӗпчев центрӗн канашӗн председателӗ Сергей Алексеев тата правительство председателӗн ҫумӗ Сергей Шахрай(выр.)чăв. пулнӑ. Иккӗмӗш варианта, палӑртса хунӑ пекех, Олег Румянцев ертсе пыракан Конституци комиссийӗн членӗсем хатӗрленӗ[6].

1993 ҫулхи акан 29-мӗшӗнче РФ президенчӗ Борис Ельцин президент версине тӗпе хурса ҫӗнӗ Конституци проекчӗпе паллаштарнӑ. 1993 ҫулхи ҫӗртмен 5-мӗшӗнче РФ Президенчӗ Б. Ельцин пуҫарнипе патшалӑх влаҫ органӗсен, вырӑнти хӑй тытӑмлӑх тата общество организацийӗсен представителӗсем хутшӑннипе Конституци канашлӑвӗ иртнӗ, унта ҫӗнӗ Конституцин «президент» редакцине ҫирӗплетнӗ. Ҫав вӑхӑтрах РФ Аслӑ Канашӗпе Съезчӗ Тӗп саккунӑн хӑйсен версийӗпе ӗҫленӗ, ӑна вӗсем 1993 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 17-мӗшӗнче халӑх депутачӗсен X съездӗнче ҫирӗплетме палӑртнӑ пулнӑ.

Анчах та президент Халӑх депутачӗсен съездне, унпа пӗрле РФ Аслӑ Канашне те салатса янӑ, вӗсен вырӑнне Федераци пухӑвне йӗркелеме шут тытнӑ. РФ Конституци сучӗ унӑн йышӑнӑвне Тӗп саккуна хирӗҫлекен тесе палӑртнӑ. Ҫав вӑхӑтра вӑйра тӑнӑ Конституципе килӗшӳллӗн РФ Аслӑ Канашӗ Борис Ельцинӑн президент полномочийӗсене чарса вӗсене РФ вице-президентне Александр Руцкия панӑ. Васкавлӑ йӗркепе халӑх депутачӗсен X чрезвычайлӑ съездне пухнӑ. Депутатсем пухӑнса ларнӑ Мускаври Аслӑ Канаш ҫуртне Борис Ельцин хушнипе шалти ҫарсем тата милици хупӑрласа хунӑ. 1993 ҫулхи юпан 3-мӗшӗнче тӗп хулана ҫар кӗртнӗ, тепӗр кунне танкпа пенӗ хыҫҫӑн парламент ҫуртне штурмпа илнӗ. Оппозици ертӳҫисене, ҫав шутра парламент председателӗпе вице-президента, арестленӗ[6].

1993 ҫулхи юпа — чӳк уйӑхӗсенче президентӑн Конституци проектне Конституци канашлӑвӗн ятарлӑ органӗсем — Общество тата Патшалӑх палатисем тата конституци арбитражӗн комиссийӗ — тӗппипех туса ҫитернӗ. Президент 1993 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗнче Конституци проекчӗ пирки пӗтӗм халӑх сасӑлавӗ ирттересси ҫинчен калакан указа алӑ пуснӑ[6].

РФ Конституцине йышӑнни

РФ Конституцийӗн ҫӗнӗ вариантне 1993 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗнче пӗтӗм халӑх сасӑлавӗпе йышӑннӑ.

1993 ҫулхи раштавӑн 25-мӗшӗнче «Российская газета» хаҫатра пичетленнӗ хыҫҫӑн вӑя кӗнӗ[8].

Уява йӗркелени тата унӑн малалли кун-ҫулӗ

1994 ҫулта РФ Президенчӗ «Раҫҫей Федерацийӗн Конституци кунӗ ҫинчен» тата «Раштавӑн 12-мӗшӗнче кану кунӗ тӑвасси ҫинчен» хушусем кӑларнӑ. Раштавӑн 12-мӗшне патшалӑх уявӗ тесе пӗлтернӗ[9].

2004 ҫулхи раштавӑн 24-мӗшӗнче Раҫҫей Федерацийӗн Патшалӑх Думи Ӗҫ кодексне тӳрлетӳсем кӗртнӗ, вӗсене пула Раҫҫейӗн уяв календарӗнче улшӑнусем пулса иртнӗ[10]. Улшӑнусем тӑрӑх 2005 ҫултанпа Конституци кунӗ ӗҫлемелли кун, ҫав вӑхӑтрах Раҫҫейӗн астӑвӑм кунӗ пулса юлнӑ[11].

Пӗлтерӗшӗ тата юридици вӑйӗ

Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ Раҫҫейӗн пӗтӗм право системин никӗсӗ пулса тӑрать, вӑл ытти саккунсен пӗлтерӗшӗпе тытӑмне палӑртать. Патшалӑхӑн тӗп саккунӗ пулнӑ май, унӑн аслӑ юридици вӑйӗ пур, вӑл ҫӗршывӑн пӗтӗм лаптӑкӗнче вӑйра тӑрать. Ҫакӑ граждансем хӑйсен прависене хӳтӗлеме унӑн статйисем ҫине тӳррӗн кӑтартма пултарнине пӗлтерет[12].

Документ конституци йӗркин, федераци тытӑмӗн никӗсне, ҫавӑн пекех саккун хатӗрлекен, ӗҫ тӑвакан тата суд йышши пайсем влаҫа пайлакан патшалӑх влаҫӗн органӗсен системине ҫирӗплетет[12]. Конституцин 2-мӗш статйипе килӗшӳллӗн чи хисепе тивӗҫнӗ япала пек ҫынна, унӑн прависемпе ирӗклӗхӗсене палӑртнӑ[13]. Конституци мирлӗ, ирӗклӗ тата тивӗҫлӗ пурнӑҫ йӗркелеме право парать, тата ҫакӑ Раҫҫей патшалӑхӗн демократиллӗ аталанӑвӗшӗн никӗс пулнине палӑртса хӑварать[14].

2020 ҫулта йышӑннӑ тӳрлетӳсем Конституцие уявӑн официаллӑ статусне улӑштарман: раштавӑн 12-мӗшӗ малтанхи пекех асӑвӑм кунӗ, анчах канмалли кун мар[15]. Ҫакна пӑхмасӑрах, официаллӑ ҫынсем пӗлтернӗ тӑрӑх, тӳрлетӳсем йышӑннӑ ҫул Конституци кунне «уйрӑм пӗлтерӗш, статус тата пӗлтерӗш» кӗртнӗ: улшӑнусене анлӑ сӳтсе явнӑ тата пӗтӗм Раҫҫейри сасӑлав хыҫҫӑн кӗртнӗрен ҫакӑ граждансене конституци процесне явӑҫтарассине ӳстернӗ, ҫӗнетнӗ Тӗп саккунӑн политикӑлла тата идеологилле пӗлтерӗшне палӑртнӑ[16].

Уявлани

Конституци кунӗ ӗҫ кунӗ пулсан та, раштавӑн 12-мӗшӗнче ҫӗршывӗпех тӗрлӗ мероприятисем иртеҫҫӗ, вӗсене ытларах енӗпе официаллӑ тата вӗрентӳллӗ шайра ирттереҫҫӗ[17]. Кремльте Раҫҫей президенчӗ аслӑ патшалӑх наградисемпе чыслать[18], влаҫ органӗсенче вара тава тивӗҫлӗ юристсемпе тӳресене чысласа савӑнӑҫлӑ пухусем иртеҫҫӗ[19][20]. Хуласенче уяв концерчӗсем, патриотлӑх акцийӗсем тата митингсем йӗркелеҫҫӗ[21].

Уяв йӑлисенчен пӗри — 14 ҫула ҫитнӗ ҫамрӑк граждансене паспортсене чаплӑн парасси пулса тӑнӑ[20][22].

Мероприятисен чылай пайне право тӗлӗшӗнчен вӗрентме халалланӑ: вӗренӳ заведенийӗсенче тематика урокӗсем, лекцисемпе семинарсем иртеҫҫӗ[19][21], вулавӑшсемпе музейсенче вара — кӗнекепе истори куравӗсем. Ҫавӑн пекех Тӗп саккуна мӗнле пӗлнине хаклакан интеллектуаллӑ вӑйӑсем, викторинӑсем тата конкурссем иртеҫҫӗ[23][24].

Уяв ячӗпе пӗтӗм Раҫҫей шайӗнче иртекен акцисем те ҫыхӑннӑ. Ҫак кун Раҫҫейӗпех граждансене йышӑнмалли кун иртет, влаҫ органӗсен ҫыннисем унта халӑх ыйтӑвӗсене хуравлаҫҫӗ[20]. Кунсӑр пуҫне «РФ Конституцине мӗнле пӗлнин Раҫҫей шайӗнчи тестне» йӗркелеҫҫӗ, ҫак вӗрентӳпе ҫыхӑннӑ акцие «Гражданин» обществӑлла юхӑмӗ ирттерет. Акцие 12 ҫултан аслӑрах хуть те хӑш ҫын хутшӑнма пултарать[25].

Ӑнлантарусем

  1. ^ 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Представительство МИД России в г. Владикавказе. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  2. ^ История Дня Конституции. Двадцать девятый регион. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  3. ^ Указ Президента Российской Федерации от 19.09.1994 г. № 1926. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 21-мӗшӗ.
  4. ^ 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Поволжский институт управления имени П.А. Столыпина – филиал РАНХиГС. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  5. ^ День Конституции Российской Федерации. ДОСААФ России. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  6. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 Антон Новодережкин. День Конституции РФ. Что известно об основном законе страны и празднике в его честь. ТАСС (12 раштавӑн 2022). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  7. ^ Андрей Гольцблат Историческая правка: как принимали российскую Конституцию. РБК (12 раштавӑн 2028). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  8. ^ Конституция Российской Федерации от 25 декабря 1993 года, с изменениями от 30 декабря 2008 года. Российская газета. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  9. ^ В России отмечают День Конституции. Российский союз молодёжи (12 раштавӑн 2020). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  10. ^ Дума изменила праздничный календарь, Вести (2004-12-24). Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  11. ^ Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» (выр.). Президент России. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи чӳкӗн 26-мӗшӗ.
  12. ^ 1, 2 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Администрация Воскресенского городского округа Московской области. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  13. ^ День Конституции России 12 декабря 2024: как появился праздник, будет ли выходной. vtomske.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  14. ^ 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Уполномоченный при Президенте Российской Федерации по правам ребенка. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  15. ^ Россиянам напомнили, является ли День Конституции выходным днем. Би-порт. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  16. ^ В. Матвиенко: В год 75-летия Великой Победы и принятия поправок в Конституцию РФ День народного единства обретает особый смысл, статус, значение. Совет Федерации. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  17. ^ День Конституции в России: история и традиции главного праздника страны. URA.RU. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  18. ^ 12 декабря – День Конституции Российской Федерации. Представительство МИД России в г. Владикавказе. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  19. ^ 1, 2 День Конституции России: история и традиции праздника. РЕН ТВ (12 раштавӑн 2022). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  20. ^ 1, 2, 3 День Конституции Российской Федерации (12 декабря). Уральский государственный педагогический университет. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  21. ^ 1, 2 День Конституции Российской Федерации. Брянский колледж транспортных и промышленных технологий. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  22. ^ В Твери отметили День Конституции. Администрация города Твери. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  23. ^ «Основной закон нашей жизни»: цикл мероприятий ко Дню Конституции Российской Федерации. Централизованная библиотечная система г. о. Электросталь. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  24. ^ План мероприятий, посвященных празднованию Дня Конституции Российской Федерации. Администрация Балашовского муниципального района. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.
  25. ^ 12 декабря — День Конституции России: как отмечают, какие мероприятия пройдут в 2024 году. Наша Тында. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Шахрай С. М. Оституции: Основной закон как инструменмент правовых и социально-политических преобразований. Отделение общественных наук РАН. М.: Наука, 2013. С. 5859.
  • Бабурин С. Н. Русская государственность и Российское государство в системе ценностей и интересов современной политики, международного и конституционного права: морфология. М: ЮНИТИ-ДАНА, 2018. С. 161.

Каҫӑсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем