Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Чӑваш чӗлхи кунӗ

Чӑваш чӗлхи кунӗ (выр. День чувашского языка) — Чӑваш Республикин лаптӑкӗнче ҫулсерен ака уйӑхӗн 25-мӗшӗнче, ҫавӑн пекех Раҫҫейри ытти лаптӑксенче тата тӗнчере чӑваш диаспорисем пурӑнакан ытти вырӑнсенче палӑртакан культурологи уявӗ. Уява Чӑваш Республикин Аслӑ Канашӗн Президиумӗн 1992 ҫулхи акан 9-мӗшӗнче йышӑннӑ Постановленийӗпе йӗркеленӗ, ӑна Раҫҫей Федерацийӗн йышне кӗрекен йышлӑ этноссенчен пӗри шутланакан чӗлхен уйрӑмлӑхӗсене тата хӑйне евӗрлӗхне палӑртас тӗллевпе йӗркеленӗ.

Уява Иван Яковлевич Яковлев ҫуралнӑ кунӗпе ҫыхӑнтарнӑ. Вӑл чӑваш чӗлхине тӗпченӗ ӑсчах-лингвист, ҫутлӑхҫӑ, хальхи чӑваш ҫырулӑхӗн никӗсне йӗркеленӗ[1].

Историйӗ

1990-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче Раҫҫей халӑхӗсен культурипе кӑсӑкланма пуҫлани, ҫавӑн пекех наци тӗлӗшӗнчен кашни ҫын хӑйне палӑртма тӑрӑшни ӳснӗ май Чӑваш Республикинче чӗлхе хӑйевӗрлӗхӗпе культурине упраса хӑварассине патшалӑх шайӗнче пӑхма пуҫланӑ. Шӑпах ҫавӑн чухне, 1992 ҫулта, наци уявне — Чӑваш Республикинче, ҫавӑн пекех Раҫҫей Федерацийӗнчи ытти субъекчӗсенче пурӑнакан чӑвашсем хушшинче, палӑртакан Чӑваш чӗлхи кунне — йӗркелесси пирки йышӑну тунӑ.

Уявлани

Чӑваш чӗлхи, вырӑс чӗлхи пекех, республикӑра патшалӑх чӗлхи шутланать. Чӗлхене шкулсенче вӗрентеҫҫӗ. Чӑваш чӗлхи Чӑваш Республикинче кӑна мар, ҫавӑн пекех чӑвашсем йышлӑ пурӑнакан тӑрӑхсенче те сарӑлнӑ, ҫавӑнпа та Раҫҫейӗн тӗрлӗ регионӗсенче — Мускавра[2], Питӗрте[3], Тутарстанра[4], Пушкӑртстанра[5], Ӗренпур[6], Самар[7], Чӗмпӗр[8], Пенза[9], Тӗмен[10] облаҫӗсенче, Красноярск крайӗнче[11] тата ыттисенче — Чӑваш чӗлхи кунне ирттереҫҫӗ.

Ҫак кун чӑвашла пӗлекенсен йышӗ чакса пынӑран тӑван чӗлхе ҫухалма пултарасси патне ҫитерекен йывӑрлӑх пирки халӑха, влаҫрисене тата ҫак ыйту хумхантаракан кашни ҫын патне информацие ҫитерес тӗлӗшпе мероприятисем ирттереҫҫӗ.

undefined

Йӑлана кӗнӗ тӑрӑх Шупашкарта Наци библиотеки патӗнче И. Я. Яковлев палӑкӗ умӗнче министерствӑсемпе ведомствӑсен, культурӑпа вӗрентӳ организацийӗсен представителӗсем, пултарулӑх интеллигенцийӗ, студентсемпе шкул ачисен хутшӑннипе митинг иртет[12]. Мероприятие час-часах республика пуҫлӑхӗ те хутшӑнать[13]. Пухӑннисем чечек кӑшӑлӗсемпе чечексем хураҫҫӗ, сӑвӑсем вулаҫҫӗ, чӑваш юррисем шӑрантараҫҫӗ, фольклор ансамблӗсем хутшӑнаҫҫӗ.

Чӑваш чӗлхи кунне халалласа мероприятисем ака уйӑхӗн 25-мӗшӗнчен маларах пуҫланаҫҫӗ, вӗрентӳпе культура учрежденийӗсенче чӑваш чӗлхипе литератури эрни иртет[14]. Уяв шутне тӗрлӗ енлӗ мероприятисем кӗреҫҫӗ: фестивальсем, олимпиадӑсем, вулавсем, конкурссем, куравсем, ҫыравҫӑсемпе тата поэтсемпе ирттернӗ тӗлпулусем, чӑваш чӗлхипе, ҫырулӑхӗпе тата унӑн историйӗпе ҫыхӑннӑ смотрсемпе семинарсем. Тӗслӗхрен, Чӑваш чӗлхи кунӗ шайӗнче ирттерекен 2022 ҫулхи тӗп мероприятисен республикӑри планӗ 736 пунктран тӑнӑ[15].

2019 ҫулта Чӑваш чӗлхи кунӗ тӗлне «Ачана чӑвашла кӗнеке парнеле» ыр кӑмӑллӑх акцине йӗркеленӗ[16].

undefined

Чӑваш Республикинче кӑна мар, чӑвашсем компактлӑ пурӑннӑ вырӑнсенче те ҫыракан Пӗтӗм чӑваш диктанчӗ те йӑлана кӗнӗ[17][18][19].

2003 ҫултанпа кашни ҫулах Пӗтӗм Раҫҫейри «Чӗвӗлти чӗкеҫ» вӑйӑ-конкурс ирттереҫҫӗ. 2019 ҫулта конкурса Чӑваш Енри, Тутарстанри, Пушкӑртстанри тата Чӗмпӗр облаҫӗнчи 7 пин ытла вӗренекен тата 100 чӑваш чӗлхи вӗрентекенӗ хутшӑннӑ[20].

2004 ҫултанпа «Туслӑх хӗлхемӗ» чӗлхесен пӗрлӗхӗн регионсем хушшинчи фестивалӗ иртет. Вӑл пилӗк номинаципе икӗ тапхӑр иртет: куҫан мар тата финал. Чи пултаруллисене Шупашкара чӗнсе илеҫҫӗ[20].

Ӑнлантарусем

  1. ^ Михаил Краснов. Бесценный дар (выр.). sovch.chuvashia.com (20 пушӑн 2018). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  2. ^ Московский дом национальностей | РОО «Общество чувашской культуры». День чувашского языка(паллӑ мар). mdn.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  3. ^ Питерские чуваши отметили праздник чувашского языка - ИА REGNUM. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  4. ^ В Татарстане состоятся Дни чувашской культуры (выр.). Министерство культуры Республики Татарстан. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  5. ^ Федоров, Платон. В Башкирии прошли мероприятия в честь Дня чувашского языка (2023-04-25). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  6. ^ В Оренбурге отметили День чувашского языка -(паллӑ мар). rcrkoo.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  7. ^ В Самарской области прошел День чувашского языка. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  8. ^ 15 апреля Ульяновск отпразднует День чувашского языка и культуры. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  9. ^ В Пензе отметили День чувашского языка. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  10. ^ Дни чувашского языка в Тюменской области, посвященные 150-летию со дня рождения выдающегося ученого и чувашеведа Н.И.Ашмарина - ЧГИГН. chgign.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  11. ^ В Красноярске прошел День чувашского языка (выр.). ddn24.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  12. ^ В Чувашии возложили цветы к памятнику просветителя народов Поволжья. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  13. ^ Сергей Кирсанов. Олег Николаев: Мы должны помнить наставления великих земляков (выр.). Российская газета (26 акан 2022). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  14. ^ Стартует Неделя чувашского языка и литературы – БУ «Детско-юношеская библиотека» Минкультуры Чувашии(паллӑ мар). rdub21.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  15. ^ План основных мероприятий, проводимых в рамках Дня чувашского языка (выр.). Официальный портал органов власти Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  16. ^ Объявлена благотворительная акция «Подари ребенку книгу на чувашском языке» — Советская Чувашия(паллӑ мар). sovch.chuvashia.com. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  17. ^ Чувашский диктант на тему просветителей — Советская Чувашия(паллӑ мар). sovch.chuvashia.com. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  18. ^ «Тотальный диктант» на чувашском языке. lib-str.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  19. ^ В школах Татарстана написали Всечувашский диктант. Сегодня — День чувашского языка — Портал Ассамблеи и Дома Дружбы народов Татарстана(паллӑ мар). addnt.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
  20. ^ 1, 2 25 апреля – День чувашского языка (выр.). www.grani21.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Чувашская Республика. Верховный Совет. Об учреждении дня чувашского языка : постановление от 9 апреля 1992 г. // Совет. Чувашия. — 1992. — 14 апр.
  • Чувашская Республика. Верховный Совет. Об учреждении дня чувашского языка : постановление от 9 апреля 1992 г. // ГИА ЧР. Ф.Р-1041. Оп.6. Д.2250. Л.35.
  • Багадерова, В. Чӗлхе хӑвачӗ ан иксӗлтӗр / В. Багадерова // Хыпар. — 2013. — 27 ака. — С. 5.
  • Наумова, Т. Тӑван чӗлхерен хакли ҫук / Т. Наумова ; В. Кузьмин сӑн ӳкерчӗкӗсем // Чӑваш хӗрарӑмӗ. — 2015. — 25 ака (№ 15). — С.
  • Педюсева, Г. А. «Чӑваш чӗлхи кунӗ» уява ирттермелли материал / Г. А. Педюсева // Актуальные проблемы изучения и преподавания национальных языков и литератур. — Чебоксары, 2014. — С. 115—121 : сӑн ӳкерчӗк.
  • Смирнова, Н. Тымар татӑлсан… / Н. Смирнова // Хыпар. — 2013. — 16 ака. — С. 3.
  • Тумаланова, М. Йӑх-несӗле сума сӑвать чӑваш / М. Тумаланова ; Г. Верблюдов сӑн ӳкерчӗкӗ // Чӑваш хӗрарӑмӗ. — 2014. — 26 ака (№ 16). — С. 1, 5.
  • В День чувашского языка // Совет. Чувашия. — 2012. — 26 апр. — С. 1.
  • Васильев, Л. Широко звучит чувашская речь / Л. Васильев // Совет. Чувашия. — 2012. — 24 апр. — С. 1.

Каҫӑсем

Категорисем