Космонавтика кунĕ

1961 ҫулхи акан 12-мӗшӗнче совет космонавчӗ Юрий Гагарин «Восток-1» космос карапӗпе «Байконур» космодромран вӗҫсе тухса Ҫӗр планета тавра тӗнчере пӗрремӗш космос вӗҫевӗ тунӑ^[2]. Гагарин вӗҫевӗ 108 минут тӑсӑлнӑ^[3], вӑл Сарӑту облаҫне анса ларнӑ. Ларнӑ вырӑнта каярахпа Юрий Гагарин ячӗллӗ космоса парӑнтаракансен паркне йӗркеленӗ^[4].

Космонавтика кунне 1962 ҫулхи акан 9-мӗшӗнчи СССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн хушӑвӗпе Гагарин вӗҫнӗ хыҫҫӑн тепӗр ҫул йышӑннӑ, ҫавӑн чухнех унӑн ятне Космонавтика кунӗ тесе палӑртнӑ. Ҫӗнӗ уява кӗртес ӗҫе пуҫарса яраканӗ СССР иккӗмӗш вӗҫевҫӗ-космонавчӗ Герман Титов пулнӑ, вӑл КПСС Тӗп Комитетне 1962 ҫулхи пуш уйӑхӗн 26-мӗшӗнче сӗнӳ янӑ^[5][6].

Ҫавӑн пекех ҫак кун Пӗтӗм тӗнчери авиаципе космонавтика кунне палӑртаҫҫӗ, унӑн ячӗ тата Совет Союзӗнче йышӑннӑ уявпа пӗр килекен уявӑн датине 1968 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче иртнӗ Пӗтӗм тӗнчери авиаци федерацийӗн 61-мӗш Генеральнӑй конференцийӗн протоколӗпе (17 п.) тата Пӗтӗм тӗнчери авиаци федерацийӗн канашӗн йышӑнӑвӗпе ҫирӗплетнӗ,1969 ҫулхи акан 30-мӗшӗнче СССР авиаци спорчӗн Федерацине тӑратнипе ӑна йышӑннӑ^[7].

1980 ҫулта СССРта Космонавтика кунне уявлассине СССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗ юпа уйӑхӗн 1-мӗшӗнчи 3018-Х-мӗш хушӑвӗпе тепӗр хут ҫирӗплетнӗ^[1].

Раҫҫей Федерацийӗнче Космонавтика кунне СССР-та палӑртнӑ кунах 1995 ҫулхи пуш уйӑхӗн 13-мӗшӗнчи 32-ФЗ №-лӗ «Раҫҫей ҫар мухтавӗн тата асӑну датисем» ҫинчен саккунӗн 1. 1 статйипе килӗшӳллӗн палӑртаҫҫӗ^[8]. Яланхи пекех тӗп мероприятисем уяв шайӗнче Мускавра тата Калугӑра иртеҫҫӗ: Мускав планетарийӗнче экскурсисем ирттереҫҫӗ, Космонавтика музейӗнче ятарлӑ проектсем, лекцисемпе тӗлпулусем хатӗрлеҫҫӗ, Калугӑри никӗсӗн пӗрремӗш чулне Юрий Гагарин хывнӑ космонавтика историйӗн патшалӑх музейӗнче мероприятисем йӗркелеҫҫӗ^[9][10][11].

Космонавтика кунне халалланӑ мероприятисене Раҫҫейӗн пур регионӗнче те ирттереҫҫӗ, 2016 ҫултанпа «Космос — вӑл эпир» ятлӑ Гагарин урокне (2017 ҫултанпа вӑл тата Раҫҫей тулашӗнче те иртет) ирттереҫҫӗ^[12].

Этемӗн пӗрремӗш вӗҫевӗн 50 ҫулхи юбилейне халалласа 2011 ҫулта Раҫҫейре Раҫҫей космонавтикин ҫулталӑкне ирттернӗ, 55 ҫулхи юбилейне халалласа — 2016 ҫула Юрий Гагарин ҫулталӑкӗ тесе пӗлтернӗ. Ҫак ҫулах «Эпир космоса ӗненетпӗр!» арт-проект старт илнӗ^[12].

Юрий Гагарин вӗҫнӗренпе 60 ҫул ҫитнине халалласа 2021 ҫулта чылай мероприяти ирттернӗ, вӗсенчен чи пӗлтерӗшли Мускаври космонавтика музейӗнче «Первый» курав пулса тӑнӑ, унта тӗп экспоначӗ Гагарин Ҫӗр ҫине таврӑннӑ «Восток-1» карапӑн антаракан аппарачӗ пулнӑ^[12].

2023 ҫулта коронавируспа ҫыхӑннӑ чарусене пӑрахӑҫланӑ хыҫҫӑн Космонавтика кунне уявласси самай анлӑ пулнӑ. Тӗслӗхрен, Мускавра тематика куравӗсем, мастер-классем, кинокӑтартусем, лекцисем, перформанссем ирттернӗ^[13]. Юрий Гагарин ҫамрӑклӑх ҫулӗсенче вӗреннӗ Саратовра, Космонавтсен Ҫыранхӗрринче Юрий Гагарин палӑкӗ умӗнче официаллӑ ҫынсемпе космонавтсем хутшӑннипе савӑнӑҫлӑ митинг иртнӗ. Сарӑту космонавтика кунне уявлакан центрсенчен пӗри пулса тӑрасси йӑлана кӗнӗ^[14].

Ҫавӑн пекех космонавтика кунӗ тӗлне Раҫҫейри тата ытти нумай хулара — Хусанта^[15], Калугӑра^[16][17], Санкт-Петербургра^[18], Архангельскра^[19] тата ытти ҫӗрте те — тӑтӑшах мероприятисем иртеҫҫӗ.

Хастарсем пӗр хутчен кӑна мар Раҫҫейре Космонавтика кунӗн статусне улӑштарма хӑтланаҫҫӗ, ӑна патшалӑх уявӗ тата канмалли кун туса хурасшӑн. Ҫак пуҫарӑва чылай космонавтика музейӗ, ӗҫлекен тата унччен ӗҫленӗ космонавтсем, чылай политика ӗҫченӗ ырлать.

Асӑннӑ пуҫару тӗрлӗ тапхӑрта тӗрлӗ политика партийӗнчи депутатсенчен тухнӑ.

Космонавтика кунне пӗрремӗш хут пӗрлехи статуса парас пуҫарӑва Патшалӑх думине 2001 ҫулта тӑратнӑ. Саккун проектне пуҫарса яракансем «Раҫҫей регионӗсем», КПРФ, ЛДПР, «Народовластие», «Пӗрлӗхлӗ Раҫҫей», «Отечество — Вся Россия», «Медведь» партисенчи депутатсем пулнӑ. Саккун проекчӗ 2001—2002 ҫулсеннче Патшалӑх думинче пӑхса тухнӑ ҫӗрте пулнӑ, анчах парламентарисен пулӑшӑвне илеймен. 2006 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче уяв статусне улӑштарма тепре хӑтланса пӑхнӑ. Хальхинче пуҫаруҫисем «Тӑван ҫӗршыв» тата КПРФ партийӗсенчи депутатсем пулнӑ, унтан вӗсене «Пӗрлӗхлӗ Раҫҫей» парти депутачӗ Геннадий Райков пулӑшнӑ. Вӗсем Раҫҫей кунне ҫӗртмен 12-мӗшӗнчен акан 12-мӗшне куҫармалли пуҫарупа тухнӑ. Ҫак саккун тӑвакан пуҫарулӑх 2006—2008 ҫулсене пӑхса тухнӑ ҫӗрте пулнӑ, анчах та ҫаплах ырланман^[20].

Ака уйӑхӗн 12-мӗшне патшалӑх уявӗ туса хурассине 2013 ҫулта тепре хӑтланса пӑхнӑ. Саккун проектне Патшалӑх думине «Справедливая Россия» фракцин депутачӗсем Сергей Миронов, Н. В. Левичев, Валерий Черешнев, Михаил Емельянов, Александр Агеев тӑратнӑ. Хальхинче «Справедливая Россия» ака уйӑхӗн 12-мӗшӗнче патшалӑх кану кунӗ пултӑр тесе раштав каникулӗнчен пӗр кун кӑларма сӗннӗ. Саккун проектне 2013 ҫултан пуҫласа 2015 ҫулччен пӑхса тухнӑ, Раҫҫей Президентне, Федераци Канашне тата правительствӑна ярса пӑхнӑ^[21].

2017 ҫулта ҫакӑн йышши тепӗр саккун пуҫарӑвӗ пулнӑ. Раҫҫейӗн Общество палатинче Космонавтика кунне канмалли кун тума сӗннӗ, анчах саккун проектне каллех йышӑнман^[22].

2021 ҫулта, Юрий Гагарин вӗҫевӗн 60 ҫулхи юбилейне халалласа, каллех акан 12-мӗшӗнче канмалли кун тума сӗнӳсем панӑ. Хальхинче пуҫарӑва «Коммунисты России» парти тӑратнӑ^[23]. Патшалӑх думин экологи тата тавралӑха сыхлас енӗпе ӗҫлекен комитечӗн председателӗн ҫумӗ Елена Серова летчик-космонавт та ҫакӑн пек пуҫарупа тухнӑ^[24].

2023 ҫулхи кӑтартусем тӑрӑх уяв статусне те улӑштарман, проекта та йышӑнман.

2011 ҫулхи акан 7-мӗшӗнче ПНО Генеральнӑй Ассамблейин ятарлӑ пленарлӑ ларӑвӗнче официаллӑ майпа ака уйӑхӗн 12-мӗшӗнче Пӗтӗм тӗнчери ҫын космоса вӗҫмелли кун тесе пӗлтернӗ резолюцие йышӑннӑ. Резолюци соавторӗсем 60 ытла патшалӑх пулса тӑнӑ^[25][26]. Йышӑнӑва ҫын космоса пӗрремӗш хут вӗҫнӗренпе 50 ҫул ҫитнине уявланӑ чух кӗртнӗ^[27].

1981 ҫулхи акан 12-мӗшӗнче американ «Спейс Шаттл» программипе пӗрремӗш пилотланакан вӗҫев тухнӑ^[28].

Юрий Гагаринӑн икӗ вӗҫевне тата чатлпа пӗрремӗш хут вӗҫнине халалласа тӗнчери хуласенче 2001 ҫултанпа Пӗтӗм тӗнчери «Юрьев каҫӗ» фестиваль иртет. Йӗркелӳҫи — космос ӑрӑвӗн консультаци канашӗ, тӗнчери 60 ытла ҫӗршывран хутшӑнакансене пӗрлештерекен правительствӑсен тулашӗнчи организаци шутланать^[29].

2019 ҫулта фестиваль тӗнчери темиҫе теҫетке ҫӗршывра иртнӗ, фестиваль шайӗнче ҫӗр ытла мероприятие регистрациленӗ. Тӗнчери уява ирттерекен вырӑнсен шутӗнче — АПШ-ри Колорадо-Спрингс хулинчи Discovery Космос фончӗн центрӗ, Вашингтонри авиаципе космос музейӗ, Флоридӑри Космос центрӗ, Кӑнтӑр полюсӗнчи Amundsen-Scott ӑслӑлӑх бази^[29].

«Трава у дома» (Ҫурт умӗнчи курӑк) юрра, космонавтсем вӗҫнӗ кун хӑна ҫуртӗнчен тухнӑ чухне янӑраканскере, Роскосмос Раҫҫей космонавтикин гимнӗ тесе официаллӑ йышӑннӑ^[30].

Мускавра космонавтика кунне халалланӑ «Космоса кайма вӑхӑт!» фестиваль тӑтӑшах иртет. Фестиваль ирттермелли вырӑна ӑна йӗркелекенсем ВДНХ суйласа илнӗ, унта вӑл космос павильонӗпе юнашар иртет^[31].

Мероприятин тӗп йӗркелӳҫи — Раҫҫей космонавтика музейӗсен ассоциацийӗ (АМКОС), вӑл Роскосмос пулӑшнипе иртет^[31].

Космонавтика кунӗ Чӑваш Республикишӗн уйрӑмах палла кун. Чӑваш Республикипе 3 комонавтӑн кунҫулӗ ҫыхӑннӑ: 3-мӗш космонавт Андриян Григорьевич Николаев Сӗнтӗрвӑрри районӗнчи Шуршӑл ялӗнче ҫуралнӑ; Муса Хираманович Манаров космонавт Бакура ҫуралнӑ, анчах ачалӑхӗпе ҫамрӑклӑхӗ Улатӑр хулинче иртнӗ; Николай Михайлович Бударин космонавт Улатӑр районӗнчи Кире поселокӗнче ҫуралнӑ^[32].

Шупашкарта 3-мӗш тата 1-мӗш космонавтсен ячӗллӗ урамсенче Андриян Николаевӑн икӗ палӑкӗ, Юрий Гагаринӑн пӗр палӑк пур, уяв кунӗнче ҫак палӑксем патне чечек кӑшӑлӗсемпе ҫыххисем хураҫҫӗ^[33].

Космонавтика кунӗпе ҫыхӑннӑ тӗп мероприятисем Шуршӑлти Космонавтика музей комплексӗнче иртеҫҫӗ. Йӑлана кӗнӗ мероприятисем:

• Ҫӗнӗ Шупашкар — Шуршӑл — Ҫӗнӗ Шупашкар велочупу;
• Чӑваш Республикинчи ҫамрӑк космонавтсен отрячӗсен слёчӗ;
• ҫамрӑк радиолюбительсен тӗнчери ӗҫтешӗсемпе ҫыхӑнусем йӗркелени;
• космонавтикӑпа ҫыханнӑ тлӗ конкурс ҫӗнтерӳҫисене чыслани^[34].

2025 ҫулта Шуршӑлти Космонавтика музейне пӑсса ҫӗнӗрен тума пуҫланӑ, ҫӗнӗ музей комплексӗнче планетарий, астрономи обсерваторийӗ, кафетери, тӗрлӗ мероприяти ирттермелли пысӑк пӳлӗмсем пулмалла, музей экспозицийӗсем валли уйӑрнӑ залсем те аслӑрах пулмалла^[34].