Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Фурманов Дмитрий Андреевич

РАН экспертизи

Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех
Aprove.svg

РАН экспертизи

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех

Фурманов Дмитрий Андреевич (1891 ҫулхи юпан 26-мӗшӗ [чӳкӗн 7-мӗшӗ] , Фурманов[d], Кострома кӗпӗрни[d] — 1926 ҫулхи пушӑн 15-мӗшӗ, Мускав) — совет ҫыравҫи-прозаикӗ, революционер, ҫар тата политика ӗҫченӗ.

Фурмановӑн литература еткерӗнчен чи палли — «Чапаев» роман.

undefined
undefined

Пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ

Ашшӗ, Андрей Михайлович Фурманов, Ярославль кӗпӗрнинчи хресченсенчен ҫемйинчен; амӑшӗ, Евдокия Васильевна, Владимир хулинчи атӑҫӑ ҫемйинчен пулнӑ.

С. Б. Борисов культура историкӗ Дмитрий Фурманов ашшӗ ячӗ пирки урӑхла ҫырса кӑтартнӑ: «Куҫатпӑр эппин, — тенӗ шӑппӑн Андрей Семёнович … Андрей Семёнович Фурманов йывӑр пурнӑҫ пурӑнса ирттернӗ …»[2].

Ҫамрӑк чухне Фурманов Кинешмари(выр.)чăв. реальнӑй училищӗре (халӗ Д. А. Фурманов ячӗллӗ лицей) вӗреннӗ. Кинешмӑра вӑл виҫӗ ҫула яхӑн (1909—1912) пурӑннӑ пулин те, вӗсем унӑн тӗнчекурӑмне тата характерне аталантарма пӗлтерӗшлӗ тапхӑр пулнӑ. Шӑпах чӑн училищӗре Дмитрий Фурманов хӑйӗн пурнӑҫне литературӑна халаллама татӑклӑн шут тытнӑ. Ӑна 1912 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче вӗренсе пӗтернӗ хыҫҫӑн вӑл Мускав университетне филологи факультетне вӗренме кӗрет, ӑна 1915 ҫулта вӗренсе пӗтернӗ, анчах та патшалӑх экзаменӗсене пама ӗлкӗреймен. Хӗсмет вырӑнне кайнӑ чухне Пятигорска «Лермонтов ҫӗрне пӑхма» кӗнӗ.

Пӗрремӗш Тӗнче вӑрҫине Хӗрлӗ Хӗресӗн Раҫҫей уйрӑмӗн милосерди ӗҫченӗ, прапорщик пулса хутшӑннӑ. Санитари пуйӑсӗнче Анна Никитична Стешенко(выр.)чăв. милосерди сестрипе паллашнӑ та ӑна качча илнӗ.

Октябрь революцийӗ тата Граждан вӑрҫи

Февраль революцийӗ хыҫҫӑн Иваново-Вознесенскри рабочисемпе салтаксен депутачӗсен Канашне кӗнӗ. 1917 ҫулхи ҫуркунне эсер-максималистсемпе пӗрлешет, кайран анархистсем патне куҫать.

1917 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче Иваново-Вознесенскри революциллӗ организацисен штабӗн секретарӗ пулса тӑнӑ.

1917 ҫулхи авӑн уйӑхӗнчен пуҫласа — вырӑнти Канаш председателӗн ҫумӗ, Октябрь революцийӗ майлӑ пулнӑ, ҫитменнине тата почтӑпа телеграф служащийӗсене арестлеме хушнӑ. Вырӑнти Канашӑн ҫар секцине кӗнӗ. 1918 ҫулхи утӑ уйӑхӗнче РКП (б) йышне кӗнӗ. Хӗрлӗ гвардеецсен отрядне ертсе пырса Ярославльти пӑлхава пусарма хутшӑннӑ. Ҫав вӑхӑтра ун чухне Иваново-Вознесенскра РКП (б) губком председателӗ тата Иваново-Вознесенск кӗпӗрнин ҫар комиссарӗ пулнӑ М. В. Фрунзепе ҫывӑхланать. 1918 ҫулхи кӗркунне РКП (б) Иваново-Вознесенск округӗн секретарӗ пулса тӑрать. 1918 ҫулхи авӑн уйӑхӗнчен пуҫласа Ярославль ҫар округӗн комиссарӗ пулса тӑнӑ Фрунзе хушнипе ҫак округри ҫар чаҫӗсем хушшинче пропаганда ӗҫне йӗркелесе пырать.

1919 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче, Фрунзене Тухӑҫ фрончӗн(выр.)чăв. 4-мӗш ҫарӗн командующине лартсан, Тухӑҫ фронтне политработник пулса каять, унта Александро-Гайск ҫарӗсен ушкӑнӗн комиссарӗ пулса тӑрать. Пуш уйӑхӗн 25-мӗшӗнчен пуҫласа — В. И. Чапаев ертсе пынӑ стрелоксен 25-мӗш дивизийӗн комиссарӗ. 1919 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗнче Чапаевпа хирӗҫӳ тухнӑран (кӗвӗҫӳ версийӗ пур: Чапаев Фурманов арӑмне Анна Стешенкона килӗштерни паллӑ пулать) дивизирен Туркестана куҫараҫҫӗ. 1919 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнчен пуҫласа 1920 ҫулхи авӑн уйӑхӗччен Туркестан фрончӗн политика пайӗн пуҫлӑхӗ, ҫав вӑхӑтрах 1919 ҫул вӗҫӗнчен — Семиречье хулинчи РВСР уполномоченнӑйӗ. 1920 ҫулхи ҫӗртмен 12—19-мӗшӗсенче Верный (Алма-Ата) хулин гарнизонӗнче пӑлхава путлантарнӑ чухне тӗп вырӑн йышӑннӑ: Фурманов пӑлхавҫӑсемпе калаҫусем ирттернӗ, шанчӑклӑ чаҫсем ҫитиччен вӑхӑта тӑснӑ (ҫак эпизода «Пӑлхавҫӑсем» романра ҫырса кӑтартнӑ).

1920 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнчен пуҫласа Кубаньре, Улагаев десантне тӗп тавас тӗллевпе йӗркеленӗ Е. И. Ковтюх ертсе пынӑ десант отрячӗн комиссарӗ. Пӗр ҫапӑҫура контузи пулнӑ. Каярахпа ҫак операцишӗн РСФСР Хӗрлӗ Ялав орденӗпе чысланӑ. Ҫапӑҫусем вӗҫленсен IX Кубань ҫарӗн политика пайӗн пуҫлӑхне лартнӑ. 1921 ҫулхи ҫуркунне «Хӗрлӗ ҫар» хаҫатӑн тӗп редакторӗ пулнӑ[3].

Ҫыравҫӑ ӗҫӗ-хӗлӗ

1921 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Фурманов Мускава ҫитнӗ, Реввоенсовет Политуправленийӗн литературӑпа издательство пайӗнче, Аслӑ ҫарпа редакци канашӗн пайташӗнче ӗҫлет; чӳк уйӑхӗнчен пуҫласа «Ҫар ӑслӑлӑхӗ тата революци» журнал редакцийӗн заведующийӗ пулса ӗҫлет, пӗр вӑхӑтрах Мускав университетӗнче филологи пӗлӗвне вӗҫлет (1924 ҫулта вӗренсе тухнӑ). 1922 ҫулта Сергей Малютин унӑн икӗ портретне ӳкернӗ. 1923 ҫулхи авӑн уйӑхӗнчен пуҫласа — Госиздатра; политредактор, кайран хальхи илемлӗ литература пайӗн редакторӗ.

undefined

1924—1925 ҫулсенче — Мускаври пролетари ҫыравҫисен ассоциацийӗн секретарӗ (МАПП).

Фурмановӑн литература еткерӗнчи чи палли — «Чапаев» роман.

1934 ҫулта ҫак кӗнекери материалсем тӑрӑх Георгий Васильев тата Сергей Васильев режиссёрсем «Чапаев» фильм ӳкернӗ, вӑл СССР-та питӗ анлӑ сарӑлнӑ.

Вилӗм

1926 ҫулта менингитпа чирлесе вилнӗ, ӑна Новодевичье ҫӑвинче пытарнӑ.

Совет ҫарӗн курӑмлӑ ҫарпуҫӗ Хлебников(выр.)чăв. генерал, Чапаев дивизийӗнче Фурмановӑн ҫывӑх тусӗ, пӗрле ӗҫлекенӗ, унӑн чирӗпе вилӗмӗн лару-тӑрӑвӗ ҫинчен ҫапла аса илнӗ:

Пирӗн итлекенсем Дмитрий Андреевича Фрунзе ҫинчен вӑл Чапаев ҫинчен ҫырнӑ пек роман ҫырма ыйтнӑ. Хӑй те ҫавӑн ҫинчен шухӑшлатӑп, терӗ вӑл. Чӑнах та, Фурманов пулас кӗнекен планне те тунӑ, анчах ҫырма ӗлкӗреймерӗ. Ангинӑпа чирлесе ӳкрӗ, пысӑк чир те мар, анчах вӑл хӑйне хӑй упрама пӗлмерӗ. Парти Тӗп Комитечӗн литературӑпа ҫыхӑннӑ решенийӗсене пурнӑҫлама ыйтса, писательсен пухӑвӗсенче пысӑк температурӑпа тухса калаҫрӗ, писательсен речӗсене интригансемпе карма ҫӑварсенчен тасатма хушрӗ.

Ангина шала кайса юнне пӑснӑ. 1926 ҫулхи пуштӑн 15-мӗшӗнче мана ӗҫте шӑнкӑравларӗҫ, Фурмановсем патне васкавлӑн пыма ыйтрӗҫ — Дмитрий Андреевича питӗ япӑх пулса кайнӑӗ. Фурманов вырӑнӗ патӗнче эпӗ унӑн чи ҫывӑх тусӗсене куртӑм. Вӗсен хушшинче Владимир Ильич Ленинӑн аппӑшӗ — Анна Ильинична Ульянова-Елизарова та пурччӗ.

Дмитрий аташрӗ. Темиҫе сехетрен вӑл вилсе кайрӗ. «Ылтӑн ҫын вилчӗ», — чунне ыраттарса каларӗ Анна Ильинична.

Пурнӑҫра акӑ мӗнле пулса тухать-ҫке: ҫамрӑк, вӑй-халлӑ ҫын, хӗрӗх вилӗм витӗр тӗрӗс-тӗкелех тухнӑскер, малтан ун ҫине ҫаврӑнса та пӑхман ҫӑмӑл чиртен вилсе кайрӗ.Хлебников Н. М. Под грохот сотен батарей. — М.: Воениздат, 1974.

Сӑнсен пуххи

Тараз хулинчи Д. Фурманов чарӑннӑ ҫурт
Ивановӑри асӑну хӑми, Ленин проспекчӗ, 16
Дмитрий Фурманов вилтӑпри, Новодевичье ҫӑви

Астӑвӑм

undefined
  • 1941 ҫулта Д. А. Фурманов ҫыравҫӑ ҫуралнӑ Середа (Иваново облаҫӗ) хулине Фурманов(выр.)чăв. ятне панӑ.
  • Унӑн тӑван хулинче 1958 ҫулхи юпан 26-мӗшӗнче Д. А. Фурмановӑн Мемориал музейне (ҫӗнӗрен 2005 ҫулхи юпан 26-мӗшӗнче уҫнӑ) никӗсленӗ[4].
  • Фурманов хулинче ентешне — Дмитрий Фурманов ҫыравҫа — асӑнса палӑк лартнӑ.
  • Д. А. Фурманов ятне Ивановӑри педагогика колледжне панӑ.
  • Клин хулинче Фурманов урамӗ пур.
  • Фурманов ятне СССР хулисемпе посёлокӗсенчи хула инфраструктурин элеменчӗсене панӑ.
  • Кинешмӑра Д. А. Фурманов ячӗпе пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан лицей (4 № шкул пулнӑ, революциччен — реальнӑй училище) хисепленет.
  • Мускавра Тӗп 66-мӗш тата 32-меш ача-пӑча вулавӑшӗсем Д. А. Фурманов ячӗллӗ.
  • Казахстанра Тараз хулинче Д. А. Фурманов 1920-мӗш ҫулсенче пӗр хушӑ пурӑннӑ ҫурт ҫинче асӑну хӑми пур.
  • Д. А. Фурманов ячӗпе 1961—1973 ҫулсенче Иваново педагогика институчӗ хисепленнӗ, халӗ вӑл — Иваново патшалӑх университечӗ(выр.)чăв..
  • Алма-Атара Д. А. Фурманов бюстне Сара-Арка кинотеатр хыҫӗнчи скверта вырнаҫтарнӑ, унччен Фурманов урамӗнче вырнаҫнӑ пулнӑ[5].
  • Алма-Ата хулинче «Северный» скверта чаплӑ ӗҫченсен аллейинче постамент ҫине ҫыравҫӑ бюстне вырнаҫтарнӑ.
  • Унӑн ятне 302 проектӑн хӑтлӑ тӑватӑ палубӑллӑ теплохода («Дмитрий Фурманов») панӑ.
  • Д. А. Фурманов ячӗллӗ Шуя патшалӑх педагогика институчӗ (Иваново облаҫӗ).
  • Д. А. Фурманов ятне Сарӑту облаҫӗн Маркс районӗнчи икӗ яла (Фурманово тата Фурмановка) панӑ.
  • Барнаул, Екатеринбург, Дегтярск, Иваново, Ижевск, Хусан, Краснодар, Красноярск, Липецк, Махачкала, Мурманск, Новосибирск, Петрозаводск, Рыбинск, Рязань, Салават, Саранск, Ҫтерлӗ, Томск, Ӗпхӳ, Шупашкар, Хабаровск тата Ярославль хулисенче урамсене Фурманов ятне панӑ. Унччен Мускаври тата Санкт-Петербургри, Алма-Атари (Казахстан) урамсем Фурманов ячӗллӗ пулнӑ.
  • Орёлта Фурманов тӑкӑрлӑкӗ пур (1949 ҫулхи чӳкӗн 21-мӗшӗнче панӑ)[6].

Кинофильмсенче

  • Алексей Алексеев «Пӑлхав» (1928);
  • Борис Блинов «Чапаев» (1934);
  • Юрий Богатырёв «Пӑлхав» (1980);
  • Лев Прыгунов «Вутлӑ ҫулсем» (1984);
  • Александр Рапопорт «Убить Дрозда» (2013);
  • Юрий Батурин «Страсти по Чапаю» (2013);
  • Эксел Сичровски «Мизинец Будды» (2015).

Ҫемье

  • Арӑмӗ — Анна Никитична Фурманова.
    • хӗрӗ — Анна Дмитриевна Фурманова (1918 ҫулхи кӑрлачӑн 7-мӗшӗ — 2011 ҫулхи пушӑн 16-мӗшӗ), Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑскер, Фурманов хулин Хисеплӗ гражданинӗ[7].

Хисепӗсем

  • Хӗрлӗ Ялав орденӗ (22.03.1922) — «экспедици отрячӗн ҫар операцийӗсене тӳрремӗнех хутшӑнса хӑйӗн тӗслӗхӗпе комсоставпа красноармеецсене хавхалантарнӑшӑн, ҫапла майпа Кубане килсе тухнӑ Врангель десантне пӗтерме пулӑшнӑшӑн».

Пичетленнӗ кӗнекисем

  • Собрание сочинений в 4 томах. М., Гослитиздат, 1960—1961
  • Собрание сочинений в 3 томах. М., Гослитиздат, 1936
  • Собрание сочинений. Т. 1—2. М.-Л., ГИЗ, 1930
  • Собрание сочинений. Т. 1—5. М.-Л., ГИЗ, 1926—1928
  • Сочинения в 2 томах. Л.,Художественная литература, 1971
  • Сочинения в 3 томах. М., Гослитиздат, 1951—1952
  • В восемнадцатом году. Краснодар, Буревестник, 1923
  • Красный десант. М., Красная новь, 1923
  • Чапаев. М.-Пг., ГИЗ, 1923
  • Чапаев. М.-Пг., ГИЗ, 1924
  • Чапаев. М., ВВРС, 1924
  • Чапаев. М., ГИЗ, 1924 (без имени автора, переработка Е. Виноградской)
  • В восемнадцатом году. М., Долой неграмотность, 1925
  • Красный десант. М., Гудок, 1926
  • Красный десант. Н.-Новгород, 1926
  • Красный десант. М.-Л. ГИЗ, 1925
  • Красный десант. М., ГИЗ, 1925
  • Путь борьбы. М., Новая Москва, 1925
  • Мятеж. М.-Л., ГИЗ, 1925
  • Мятеж. М.-Л., ГИЗ, 1925
  • Чапаев. М.-Л., ГИЗ, 1925
  • Чапаев. М., Гудок, 1925 (вып. 1—2, в сокр.)
  • Чапаев (в сокр.). М.-Л., ГИЗ, 1925
  • Незабываемые дни. М.-Л., 1926
  • Последние дни. М., Рабочая Москва, 1926
  • Семь дней. М., Московский рабочий, 1925
  • Штарк. М., Красная звезда, 1925
  • Морские берега. М.-Л., Молодая гвардия, 1926
  • Семь дней. М.-Л., ГИЗ, 1926
  • Слепой поэт. М., Огонёк, 1926
  • Шар земли. Тифлис, 1926
  • Дневник (1914-1915-1916). — М., 1930. — 253 с.

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2 Фурманов Дмитрий Андреевич // Большая советская энциклопедия (выр.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ^ Венгров Н., Эфрос М. Дмитрий Фурманов. — 1962. Издание второе, исправленное и дополненное. — С. 3. — 222 с.
  3. ^ Городецкая Н. Пропагандист, организатор, боец // Военно-исторический журнал. — 1961. — № 10.
  4. ^ Мемориальный музей Д.А. Фурманова (выр.). https://web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи кӑрлачӑн 22-мӗшӗ.
  5. ^ С проспекта Назарбаева исчез памятник Фурманову: 25 июля 2018, 16:41 - новости на Tengrinews.kz (2018-07-25). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи кӑрлачӑн 22-мӗшӗ.
  6. ^ Их именами названы улицы Орла (выр.). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи кӑрлачӑн 22-мӗшӗ.
  7. ^ Умерла Анна Дмитриевна Фурманова(паллӑ мар). web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи кӑрлачӑн 22-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Императорский Московский университет: 1755-1917: энциклопедический словарь / А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 787. — 894 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-8243-1429-8.
  • Исследованию литературного творчества Д. А. Фурманова посвящена диссертация на соискание учёной степени доктора филологических наук П. В. Куприяновского — доктора наук, профессора Ивановского педагогического института (в настоящее время — Ивановский Государственный университет).
  • Галинская И.Л. Советский фильм о Чапаеве // Вестник культурологии. — 2014. — № 3 (70).
  • Стешенко, А. Н. Дмитрий Фурманов : боец — писатель — большевик / А. Фурманова; под редакцией А. Фадеева. — М.: ОГИЗ Государственное издательство политической литературы, 1938.

Каҫӑсем

Категорисем