Акатуй

Аслӑ кун (мункун) хыҫҫӑн чӑвашсем ҫурхи уй-хир ӗҫӗсене хатӗрленме тытӑннӑ: ял хуҫалӑх хатӗрӗсене юсанӑ, вӑрлӑх хатӗрленӗ^[4]. Ака уйӑхӗн юлашки кунӗсенче, суха анине тухас умӗн, уй-хир ӗҫӗсем ячӗпе савӑнӑҫлӑ ӗҫсем тума хатӗрленме тытӑннӑ. Акатуйӑн ритуал пайне ирттерме малтанах сӑра пиҫет, апат-ҫимӗҫ хатӗрлеҫҫӗ, ҫӑмарта хӗретеҫҫӗ. Тӗрлӗ килте акатуй уявласси тӗрлӗ кунсенче пуҫланать. Уяв пӗр эрне пырать. Уява хатӗрленнӗскер хӑш-пӗр кун тӑванӗсене, кӳршисене пухать. Вӗсем ҫитнӗ ҫӗре пӳртре пуян сӗтел ҫи витӗнет. Сӗтел пуҫне алтӑр сӑрапа лартаҫҫӗ, сӗтел варрине ятарласа тӗрленӗ алшӑлли ҫине — ҫӑкӑрпа чӑкӑт.

Чӗннӗ ҫынсем пурте пухӑнсанах кил хуҫи ритуала пӗлекен пӗр ватӑ ҫынна ертӳҫе лартать, лешӗ вара хӑйӗн тивӗҫӗсене пурнӑҫлама тытӑнать. Кунта ларакансене кашнинех пӗрер курка сӑра пырса параҫҫӗ, турӑран тата выльӑх-чӗрлӗхрен ӑсталанӑ апат-ҫимӗҫ татӑкӑн-татӑкӑн валеҫсе параҫҫӗ. Ытларах чухне вӑл чӑкӑт е ҫу янӑ кулач чӗллийӗ. Валеҫӳ вӗҫленсенех ертӳҫӗ авалхи юрра «Алран кайми аки-сухи» юрласа ярать, пурте ҫак ҫӗр ӗҫ гимнне ярса илеҫҫӗ. Ватӑ ҫын ертсе пыракан юрра вӗҫленӗ хыҫҫӑн пурте, яланхи пекех, уҫӑ алӑксем еннелле пӑхса, кӗлӗ тӑваҫҫӗ. Ӗлӗкхи чӑваш йӑлинче ялти пур ҫурта та хӗвел тухӑҫнелле пӑхса лармалла тунӑ. Тӗрӗк халӑхӗсем авалтанпах хӑйсен кӗллисене тунӑ чухне хӗвел тухнӑ еннелле ҫаврӑннӑ. Ҫак йӑла чӑвашсем XX ӗмӗр пуҫламӑшӗчченех тытӑнса тӑнӑ.

Кӗлӗсенче чӑвашсем Ҫӳлти Туррӑн (тӗп турӑран) тата ӑна пӑхӑнса тӑракан ырӑсенчен тулӑх тырпул, выльӑх-чӗрлӗх, пуянлӑх тата ҫемьери ҫынсене, пӗтӗм тӑванӗсене, кӳршисемпе пӗлӗшӗсене сывлӑх пама ыйтнӑ. Кӗлӗ вӗҫленсен пурте хӑйсен пайне ҫисе янӑ, хӑйсен куркисене ӗҫсе сӗтел хушшине вырнаҫнӑ. Ӗҫкӗ-ҫикӗ пуҫланӑ. Тулӑх хӑналани ҫавӑн пекех тулӑх тыр-пул туса илме пулӑшасса шаннӑ.

Акатуй уявӗн ритуал пайне вӗҫлеме кашни тӑван ушкӑн кӗрхи уя тухнӑ. Хӑйсемпе пӗрле пӗр пуҫламан тулӑ ҫӑкӑрӗ, пӗр ҫаврӑм чӑкӑт, шӑрттан, ҫӑмарта, тулӑ е урпа пучахӗсем, кукӑль-пӳремеч тата, паллах, сӑра илнӗ. Мӗнпур хатӗрӗсене чаплӑн йӑтса пынӑ. Чӑкӑт хунӑ ҫӑкӑра касса тунӑ турилкке ҫинче йӑтса пынӑ, турилккене хӑйсем умӗнче пуян тӗрленӗ ритуал алшӑлли (сӗлкӗ) ҫинче тытнӑ, сӑраллӑ чӗнтӗрлӗ витрене (чӗрес) те тӗрленӗ алшӑллипе витнӗ. Уяв тумне тӑхӑннӑ ритуала хутшӑнакансем пурте. Ҫак тӗслӗх валли хатӗрленӗ ятарлӑ юрӑпа утнӑ.

Уйра пурте ана вӗҫне вырнаҫаҫҫӗ, пичӗпе хӗвелтухӑҫнелле пӑхаҫҫӗ. Аслӑ хурӑнташӗ, ҫӗр сывлӑшӗ енне ҫаврӑнса, кӗлӗ вуланӑ, вӗсен ҫимелли-ҫимелли татӑкӗсемпе, сӑрапа хӑналанӑ. Ҫӗр шӑршисене чысласа ларакансенчен кашниех темиҫе тумлам сӑра шӑратса кӗрхи савӑл тӑрӑх ҫӑкӑрпа чӑкӑт тӗпренчӗкӗсене сапалаҫҫӗ.

Кӗлӗ вӗҫленсен ҫамрӑксем ҫӑмартапа патакпа юмӑҫ яма тытӑннӑ. Ачасем хире ҫӑмарта пӑрахса, камӑн ҫӑмарта ҫӗмӗрӗлнине, камӑн ҫуккине пӑхса тӑчӗҫ. Ҫӑмартапах ҫурхи тырӑсен тухӑҫӗ пуян пуласса ӗненнӗ. Патаксемпе те ҫаплах юмӑҫ пӑхнӑ. Патак хӗвеланӑҫ енчен хӗвелтухӑҫнелле, урӑхла каласан, вилнӗ ҫынсене пытарса усракан вырӑн тӑрӑх выртнӑ чухне, ухмахла паллӑ шутланнӑ.

Юмӑҫсем хыҫҫӑн хирте юрӑ, ташӑ, хаваслӑх пуҫланатчӗ. Хиртен каҫалапа тин таврӑнаттӑмӑр. Ҫак йӑла-йӗркене ирттерни кашниншӗнех обязательнӑй пулнӑ. Ялти обществӑран пӑсакансене пурнӑҫ пулмасть. Пурте йӑла вӑйне ӗненнӗ, ҫапла майпа пулас тухӑҫа витӗм кӳме пулать тесе шухӑшланӑ. Йӑла-йӗркене пӑхӑнтарасси, чӑвашсем тӑратнӑ тӑрӑх, пӗтӗм ял обществине инкек кӳнӗ, типӗ ҫанталӑк, сивӗ е пӑр ҫапма пултарнӑ.

Акатуй уявӗн ритуал пайне ирттерсе пӗтӗм ял ҫурхи ака-сухана тухнӑ. Ҫурхи уй-хир ӗҫӗсен кашни пӗлтерӗшлӗ тапхӑрне асамлӑ йӑли-йӗрки, кӗлӗ сӑмахӗсем, чарӑнусем тата ытти те пулнӑ. Пӗрремӗш касӑ пуҫарса янине, уя вӑрлӑх илсе тухнине, акана пуҫланине тата ӑна вӗҫленине уйрӑммӑн палӑртнӑ.

Ҫурхи ҫӗр ӗҫӗсен ярӑмӗ пӗтӗмпе вӗҫленсен акатуй уявӗн савӑнӑҫлӑ пайне ирттернӗ. Этнографи литературинче «акатуй» термина час-часах «акапуҫ туйӗ» тесе ӑнлантараҫҫӗ, анчах та ку тӗрӗсех мар. «Акатуя» ҫӗр ӗҫӗн уявӗ тесе куҫарсан чылай тӗрӗсрех пулӗ. Уявӑн пӗтӗм юхӑмӗ ӑна ҫурхи уй-хир ӗҫӗсене вӗҫлессине халалланине кӑтартать.

Акатуйӑн чи чаплӑ юлашки ярӑмне малтанах хатӗрленме пуҫлаҫҫӗ. Урамсем тӑрӑх лашасем ҫине утланса яш-кӗрӗм ташласа пырать. Вӗсем ӑмӑртусенче ҫӗнтерӳҫӗсене чыслама призсем пухнӑ. Ҫамрӑксем ял тӑрӑх вӑрӑм шӑчӑпа ҫӳреҫҫӗ, ун ҫумне ҫамрӑксем хӑйсен чи лайӑх тӗрленӗ алшӑллийӗсемпе пир пиҫиххийӗсене ҫыхса хураҫҫӗ. Теприсем ҫатан сумкӑсем — ҫӑмарта пуҫтармалли улачӑсем — йӑтнӑ. Хӑш-пӗр ҫӗрте йӗкӗтсем тӗрленӗ алшӑллисене ретӗн-ретӗн пиҫиххи хушшине хӗстернӗ, ҫапла саппун е юбка пекки пулса тӑнӑ. Кашни ҫурт тенӗ пекех акатуй пуҫне пӗр-пӗр япала чӳкленӗ: пусма татӑкӗсем, тутӑрсем, кӗпесем, ал шӑллисем, ҫӑмарта тата ытти те. Пуян ҫынсем хӑш чухне така туяннӑ укҫана чӳкленӗ^[5].

Ҫамрӑксем сиккипе ҫӳреме лашасем хатӗрлеҫҫӗ, вӗсене сӗлӗ нумай ҫитереҫҫӗ, хӑшӗсем чӗрӗ ҫӑмарта та параҫҫӗ. Уяв умӗн ҫамрӑксем урхамахсемпе тухса сӑнав ӑмӑртӑвӗсене «­ лаша урисене ӑшӑтмашкӑн» йӗркеленӗ.

Ӑмӑртусене ирттерме хисеплӗ те сумлӑ ватӑсенчен хӑйне евӗр жюри шутланнӑ, ӑна асӑннӑ ял ҫыннисем кӑна мар, пӗтӗм тавралӑхпа йышӑннӑ.

Акатуй кунӗнче ял-йыш уяв сӑнне йышӑнать, урамсенче хаваслӑ чӗрӗлӗх хуҫаланать. Ӑмӑртусем ял хыҫӗнчи улӑхра иртнӗ. Ытларах чухне юханшывпа тата вӑрманпа юнашар вырӑн суйланӑ. Кӑнтӑрлачченех ял халӑхӗ юланутпа сиктерсе ҫӳресси йӑлана кӗнӗ вырӑна пуҫтарӑнма пуҫларӗ. Малта суйлав старикӗсем пыраҫҫӗ. Вӗсемпе пӗрле ут утланса вӑрӑм шалча йӑтса пыракан каччӑсенчен пӗри, ҫӳлти вӗҫӗнчен алшӑлли ҫыхса янӑскер, — хӑйне евӗр уяв эмблеми. Нумайӑшӗ акатуйне лавсемпе, тӑрантассемпе каять. Лашасемпе ут хатӗрӗсене уяв чухнехи пек илемлетнӗ, ҫилхисене ҫӑм ҫиппинчен тӗрлӗ тӗслӗ хӑюсемпе шерепесем явнӑ, пӗккине тӗрлӗ тӗслӗ пусмапа е алшӑллипе чӗркенӗ.

Вӑрман хӗррине хисеплӗ вырӑна комисси членӗсем вырнаҫса лараҫҫӗ. Вӗсем патӗнче алшӑллипе ҫӳлти вӗҫне алшӑлли ҫакнӑ вӑрӑм шалча — акатуй ялавне (акатуй ялавӗ) ҫӗр ӑшне чавса лартнӑ.

Халӑх ҫителӗклӗ пухӑнсан тупӑшусем пуҫланатчӗҫ — чупасси, сикесси, кӗрешесси, ухӑран тӗл пересси тата ытти те. Яланхи пекех тупӑшӑва арҫын ачасем пуҫаратчӗҫ. Малтанах ҫур ҫухрӑма чупассипе ӑмӑртрӗҫ. Ҫӗнтерӳҫӗсем вун-вун ҫӑмарта таран илнӗ. Ачасене аслисем ылмаштарнӑ, вӗсем дистанцие пӗр ҫухрӑмран пуҫласа икӗ ҫухрӑм таранах чупнӑ.

Акатуйра ӑмӑртӑвӑн чи паллӑ тӗсӗ — пиҫиххисемпе кӗрешни. Пиҫиххи вырӑнне алшӑллипе усӑ кураҫҫӗ. Кашни кӗрешӳҫӗ ал шӑлли тытать, унпа хирӗҫ тухакан пилӗкне ҫавӑрса илет. Кӗрешӗве ҫавӑн пекех арҫын ачасем пуҫланӑ, майӗпен черет аслисем патне ҫитнӗ. Парӑнмасӑр юлнӑ кӗрешӳҫӗ пӑхаттир титулне (паттӑра) илнӗ. Ӑна ытларах чухне така парса чысланӑ.

Акатуй уявӗн тупӑшӑвӗсенче тӗп самантсенчен пӗри виҫӗ, пилӗк, хӑш чухне сакӑр ҫухрӑма ҫити юланутпа сиктерни те пулнӑ. Сиктӗрмесен ҫӗнтерӳҫисене тӗрленӗ алшӑллисем парнеленӗ, парнесене ытларах чухне лашасен мӑйӗсенчен ҫыхнӑ.

Акатуй уявне тӗрлӗ енлӗ шӳтлӗ «михӗпе чупасси» йышши, «виҫӗ нухайккапа чупасси», «чӳлмек ватасси», «кӗвентеллӗ ҫамрӑксем» т. ыт. те илем кӳчӗҫ. Вӑйпа ҫаврӑнӑҫулӑха пӗрене ҫинче михӗсемпе ҫапӑҫасси, кире пуканӗ ҫӗклесси, тӗрлӗ ӑрата туртасси тата ытти те ҫавӑн пек вӑйӑсенче кӑтартнӑ.

Тупӑшусем хыҫҫӑн ҫамрӑксем темиҫе ӳсӗм ушкӑнне пайланса кайнӑ, кашни хӑйӗн вӑййисене пуҫарса янӑ. Каччӑсемпе хӗрсем ташӑ кӗвви шӑратаҫҫӗ, юрӑсем юрлаҫҫӗ. Савӑнӑҫ каҫ пуличченех пычӗ.

Ваттисемпе ҫемье мӑшӑрӗсем тупӑшу вӗҫленсенех яла таврӑнатчӗҫ. Вӗсем кӳршӗ ялсенчен килнӗ тӑванӗсене, пӗлӗшӗсене хӑйсем патне киле чӗнтернӗ, сӗм ҫӗрлечченех ӗҫкӗ-ҫикӗ тунӑ.

Кӳршӗ ялсем ытларах чухне акатуйсене тӗрлӗ вӑхӑтра ирттерме тӑрӑшнӑ. Ҫавӑнпа ҫамрӑксем, ҫитменнине аслисем те темиҫе уявра кỹршӗ-аршӑ: хӑйсен тата кӳршӗ ялсенче уҫӑлса ҫӳреме ӗлкӗретчӗҫ. Кӗрешӳ ӑмӑртӑвне темиҫе ял пӑхаттирӗсем хутшӑннӑ, ҫапла майпа пӗтӗм тавралӑх чемпионне палӑртнӑ. Ҫавӑн пек паттӑра пурте хисепленӗ.

Ӗлӗк-авал куҫса ҫӳрекен халӑхсен ӑмӑртӑвӗсем вӑйлӑ, ҫаврӑнӑҫуллӑ тата тӗл пулакан вырӑнсем питӗ авалхи ҫӑлкуҫсем пур. Вӗсен пӗлтерӗшӗ спортран ытларах пурнӑҫпа ҫыхӑннӑ. Ҫуркунне ирех ирттерекен пӗрлехи тупӑшусенче чи вӑйлӑ, ҫаврӑнӑҫуллӑ та тӗл перекен арҫынсем палӑрнӑ. Ҫуллахи сезон юхӑмӗсен тапхӑрӗнче ҫак пӑхаттирсем пӗтӗм йӑха ертсе пынӑ. Вӗсен вӑйӗнчен, тавҫӑрулӑхӗнчен, хӑюлӑхӗнчен, вӑр-варлӑхӗнчен тата тӗл перессинчен пӗтӗм куҫса ҫӳрекен пӗрлӗхӗн ырлӑхӗ килнӗ. Ҫакӑн пек паттӑрпа унӑн дружинисӗр пуҫне ҫеҫенхирте йӑхӑн тӗп пуянлӑхне — унӑн кӗтӗвне — йышлӑ тӑшмансенчен — кам ҫӑлса хӑварма пултарнӑ? Ҫавӑнпа та пӑхаттирсем (паттӑр, улпут) несӗлсене ертсе пыракансем пулса тӑнӑ. Ӑнсӑртран мар чӑваш чӗлхинче «пӑхаттир, паттӑр, улӑп» тата улпут «барин», «кнеҫ» сӑмахсене ҫывӑх. Ҫакӑ аякри чӑвашсен мӑн аслашшӗсен спорт ӑмӑртӑвӗсем ҫуркуннехи-ҫуллахи ярӑмӑн уявӗсем вӑхӑтӗнче калама ҫук пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулни ҫинчен калать. Вӗсем несӗлсемпе йӑхсене ертсе пыракансене суйласа илмелли чи демократиллӗ тата тухӑҫлӑ меслет пулса тӑнӑ. Куҫса ҫӳрекен йӑла-йӗркесене туллин ҫухатнӑ хыҫҫӑн та ҫак тупӑшусем несӗл ырлӑхне упраса хӑвармалли паха мел пек сыхланса юлнӑ, ҫӗр ӗҫ уявӗсен йышне кӗнӗ^[6].

Акатуй — ака тата туй сӑмахсенчен пулнӑ хутлӑ сӑмах^[7]. Акапуҫпа ҫӗр пӗрлешӗвне (туйне) пӗлтерет.

• Акатуй
• Акатуй
• Тĕменти Акатуя каяссишĕн икĕ кун çĕрулми сутнă
• Элтепер Акатуйра наци тумне тăхăнма сĕннĕ
• Чĕмпĕрти чăваш Акатуйĕнче Поповпа Угаслова кĕтеççĕ

	Чăваш халăхĕн авалтан пыракан уявĕсем тата йăли-йĕрки
	Авăн сăри | Автан сăри | Акатуй | Ача ят хуни | Вăйă | Вырма | Ĕрет | Ĕçкĕ-çикĕ | Карта чӳкĕ | Кăшарни | Кĕр сăри | Мункун | Никĕс пăтти | Ниме | Пуса сăри | Сĕрен | Сурхури | Çăварни | Çăнăхта | Ҫимӗк | Çинçе | Туй | Улах | Учук | Хăмпăлча | Хĕр сăри | Чӳк | Чÿклеме |