Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Ильминский Николай Иванович

РАН экспертизи

Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех
Aprove.svg

РАН экспертизи

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех

Ильминский Николай Иванович (1822 ҫулхи акан 23-мӗшӗ [ҫӑвӑн 5-мӗшӗ] , Пенза, Пенза кĕперни, Раҫҫей империйӗ — 1891 ҫулхи раштавӑн 27-мӗшӗ [1892 ҫулхи кӑрлачӑн 8-мӗшӗ], Хусан, Хусан кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ) — вырӑс востоковечӗ, педагог-миссионер, библеист, Император ӑслӑлӑхӗсен академийӗн пайташ-корреспонденчӗ.

Миссионер-ҫутӗҫ «Ильминский системине» тата «Ильминский алфавитне» хатӗрленипе паллӑ.

Биографийӗ

Вӗренӳ, ӑслӑлӑх ӗҫӗ-хӗлӗн пуҫламӑшӗ

Николай Иванович Ильминский 1822 ҫулхи акан 23-мӗшӗнче (ҫӑвӑн 5-мӗшӗнче) Пензӑра Николаевск чиркӗвӗнчи иерей (каярахпа — протоиерей) ҫемйинче ҫуралнӑ.

Пензӑри тӗн училищинчен тата Пензӑри тӗн семинарийӗнчен (студент званийӗпе) ӑнӑҫлӑ вӗренсе тухнӑ[1].

1842—1846 ҫулсенче пӗрремӗш набор йышӗнче Хусанти тӗн академийӗнче вӗреннӗ, ӑна пӗтернӗ хыҫҫӑн 1846 ҫулхи юпан 10-мӗшӗнче академире хӑварнӑ. Малтанах ӑна математика класне шанса панӑ, ӑна унӑн 1847 ҫулӑн пуҫламӑшӗнче А. А. Бобровникова памалла пулнӑ; ҫав вӑхӑтрах эрнере пӗрре вӑл П. И. Вагнер пулӑшуҫи пулса ботаника лекцине вуланӑ; 1847 ҫулхи ҫӗртмен 8-мӗшӗнче ӑна магистр степеньне панӑ, 1847 ҫулхи авӑнӑн 16-мӗшӗнче турккӑ-тутар чӗлхин «бакалаврӗн ятне»[2] панӑ. 1847/48 вӗренӳ ҫулӗсенче вӑл философи историне вӗрентнӗ[3].

Тутар чӗлхине лайӑхрах вӗренес тесе 1847 ҫулта Ильминский Хусанти Кивӗ Тутар слободине пурӑнма куҫнӑ, медресене ҫӳренӗ[4].

Николай Ильминский мӗн пӗчӗкрен чӗлхесене вӗренес енӗпе пысӑк пултарулӑхпа палӑрса тӑнӑ. Унӑн биографӗ Петр Знаменский профессор каланӑ тӑрӑх, «пӗрре илтнӗ е вуланӑ ют чӗлхе сӑмахне вӑл нихӑҫан та манман пуль, ку та сахал — темӗнле, витӗр куракан пек темелле пуль, вӑл хӑй унччен пӗлмен сӑмахӑн стройне, шалти сывлӑшне ҫав тери хӑвӑрт ярса илнӗ, грамматикӑсӑр тата словарьсӗр унӑн формисене тата унӑн хӑйне евӗр ӑнланӑвӗсен пӗлтерӗшне тӗпӗ-йӗрӗпе пӗлме пултарать тейӗн»[5].

Хӑйӗн вӗрентекенӗпе Александр Казембекпа тата Гордий Саблуковпа пӗрле Николай Ильминские Сӑваплӑ Ҫырӑва тутарла куҫарас ӗҫе явӑҫтарнӑ. Ҫавӑн чухне вӑл куҫарусенче чылай ҫынна ӑнланмалла «халӑх чӗлхипе» усӑ курмалли пирки шухӑш патне пырса тухнӑ[6].

1847 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗнче Ильминские хӑй ыйтнипе тӗн званийӗнчен кӑларнӑ[7].

Ҫывӑх Тухӑҫа кайни, востоковедени ӗҫӗсем

1850 ҫулта Н. И. Ильминские Санкт-Петербурга куҫару комитетӗнче ӗҫлеме командировкӑна янӑ, 1851 ҫулта вара, I Николай император ҫирӗплетнӗ Синод хушӑвӗпе, Ҫывӑх Тухӑҫа (Константинополе, Дамаска, Каира тата ытти хулана) «магометанство вӗренӗвӗ пирки тӗплӗ те тарӑн сведенисем пухма тата магометанство вӗренӗвне ҫывӑхрах пӗлме пулӑшакан арап, турккӑ тата перс чӗлхисем тӗлӗшпе хӑйне аталантарма» янӑ[8]. Ку Раҫҫейри православи вӗренӳ заведенийӗсенчи ӑсчахсем кунашкал ӑслӑлӑх ҫулҫӳревне кайнӑ пӗрремӗш тӗслӗх пулнӑ[9].

Палестинӑра пурӑннӑ чухне вӑл Феофан Затворник (Г. В. Говоров) святительпе тӗл пулса туслашнӑ[10].

Н. И. Ильминский чи малтан «миссионерла кафедрӑсене уҫӑмлӑрах тӑвас ыйтӑва» ҫӗкленӗ, 1854 ҫулта Ҫывӑх Тухӑҫран таврӑнсан ӑна Хусанти тӗн академийӗн «мусульман тӗнне хирӗҫле уйрӑмӗн» пӗрремӗш вӗрентекенне лартнӑ: «Мухаммед историйӗпе», «Мухаммед тӗнӗпе», педагогикӑпа, тутар тата арап чӗлхисемпе занятисем ертсе пынӑ[11].

Атӑлҫи, Вӑтам Ази тата Ҫӗпӗр халӑхӗсен православи ҫутӗҫӗн системине хатӗрленӗ Ильминскин 1855—1856 ҫулсенче ҫакнашкал шухӑш ҫирӗпленнӗ: «урӑх тӗн пропагандипе кӗрешмелли чи лайӑх мел — ют йӑхсене шкулта ҫутта кӑларни», «вӑл вӗсенче хӑйсем тӗллӗн, тӗрӗс шухӑшлас туртӑма аталантарӗччӗ, вӗсене ҫутҫанталӑкпа истори ҫинчен калакан тӗрӗс ӑнлавсемпе пуянлатӗччӗ тата вӗсене тӗрӗс свидетельствӑсене хисеплеме хӑнӑхтарӗччӗ»[12].

1857 ҫулта Н. И. Ильминские экстраординарлӑ профессорӗн ятне панӑ[13].

Ҫак ҫулсенче Н. И. Ильминский тюркологи историйӗнче пӗрремӗш хут «Бабур-наме» чагатай текстне (Г.-Я. Кер списокӗпе) кӑларма хатӗрленӗ. Кӗҫех, 1859 ҫулта, вӑл Хусанта вӑтам ӗмӗрсенчи тепӗр пӗлтерӗшлӗ палӑка кӑларнӑ: «Кысас ал-анбийа».

Оригиналлӑ текст (выр.)

Необходимо отметить, что Ильминский стоял у истоков изучения стран Ближнего Востока, арабского языка и ислама в КазДА. Именно его исследования способствовали превращению академии в крупный востоковедческий и исламоведческий центр России.

Ильминский Хусанти тӗн академийӗнче Ҫывӑх Хӗвелтухӑҫри ҫӗршывсене, арап чӗлхине тата ислама тӗпчессипе пуҫаруҫӑ пулнине палӑртмалла. Шӑпах унӑн тӗпчевӗсем академие Раҫҫейӗн востоковеденин тата исламоведенин пысӑк центрӗ пулма пулӑшнӑ.— Хабибуллин М. З., Кострюков М. А. Казанское востоковедение XIX — первой половины XX вв.: П. К. Жузе: монография. — Казань: Издательство «ЯЗ», 2012. — С. 51.

Н. И. Ильминский пулас православи миссионерӗсене ислам енӗпе тӗп пӗлӳ пама тӑрӑшнине Хусанти тӗн академийӗн ертӳлӗхӗ, каярахпа Хусан епархийӗн священноначалийӗ те, ислама пропагандӑланӑ пек йышӑннӑ. Ҫавна май 1858/1859 вӗренӳ ҫулӗ пуҫламӑшӗнче ӑна миссионер уйрӑмӗнче вӗрентессинчен хӑтарнӑ, еврей чӗлхипе математикӑна вӗрентме хушнӑ[14]. Ҫавна пула Ильминскин Хусанти тӗн академийӗнчен кайма тивнӗ. Е. В. Липаков историк палӑртнӑ тӑрӑх, «Ильминский кайни демонстративлӑ пулнӑ — профессор пулнӑскер Ӗренпурти чикӗ комиссине тӑлмач должноҫне вырнаҫнӑ, унта нимӗнле пӗлӳ те ыйтман, тутар чӗлхине пӗлни ҫеҫ кирлӗ пулнӑ»[15].

Ӗренпурти служба

1858 ҫулхи раштавӑн 31-мӗшӗнченпе Н. И. Ильминский Ӗренпурти чикӗ комиссийӗн тӑлмачӗнче ӗҫленӗ, унта казах просветителӗпе И. Алтынсаринпа паллашнӑ.

1859 ҫулта Каспи тинӗсӗн хӗвелтухӑҫ ҫыранне, Мангышлакран пуҫласа Перси чиккине ҫити, ӳкерме экспедицие хутшӑннӑ (ку экспедици ҫу уйӑхӗн 1-мӗшӗнчен пуҫласа юпа уйӑхӗччен пынӑ).

Хусанти вӗрентӳ тата ӑслӑлӑх ӗҫӗ-хӗлӗ

1861 ҫулхи раштав уйӑхӗнче Ильминский Хусана таврӑннӑ. Хусан университечӗн историпе филологи факультечӗн турккӑ-тутар чӗлхин кафедринче лекцисем те вуланӑ, 1863 ҫултанпа вара Хусанти тӗн академийӗнче тухӑҫ чӗлхисене те вӗрентнӗ, ҫав вӑхӑтрах тутарсем валли тутар чӗлхипе вӗрентӳ пособийӗсем хатӗрлессипе ӗҫленӗ[16].

undefined

1868 ҫулта вӑл миссионерла Гурий Святитель Тӑванлӑхӗ ҫумӗнчи ҫӗнӗрен йӗркеленнӗ Яланхи куҫару комиссийӗн никӗслевҫисенчен пӗри тата ертӳҫи пулса тӑнӑ, вӑл Тӑванлӑх канашӗн виҫӗ пайташӗнчен тӑнӑ, вӑл е ку куҫарусен пахалӑхӗпе кирлӗлӗхӗ пирки ыйтусене татса панӑ. 1870 ҫултанпа — Император ӑслӑлӑхӗсен академийӗн пайташ-корреспонденчӗ. В. В. Радловшӑн усса пултӑр тесе академик постне суйланма килӗшмен.

1872 ҫулхи августӑн 19-мӗшӗнчен пуҫласа вӑл Хусанта ҫӗнӗрен уҫӑлнӑ ют халӑхсен учительсен семинарийӗн директорӗн должноҫне йышӑннӑ.

Вилни

Н. И. Ильминский 1891 ҫулхи раштавӑн 27-мӗшӗнче (1892 ҫулхи кӑрлачӑн 8-мӗшӗнче) Хусанта тӑванӗсен хушшинче йывӑр чир хыҫҫӑн (вар-хырӑм ракӗ) вилнӗ[17]. Ӑна Хусанти Арча ҫӑви ҫинче тӗлӗнтермӗш ӗҫсем тунӑ, сӑваплӑ кнеҫсем Феодор, Давид тата Константин Ярославскисем ячӗпе лартнӑ храм умӗнче пытарнӑ.

Оригиналлӑ текст (выр.)

Jтпевание в Захарие-Елисаветинской церкви Казанской инородческой учительской семинарии совершил епископ Чебоксарский, викарий Казанской епархии Никанор (Каменский), ученик и сотрудник Николая Ивановича. На похороны собралось множество духовенства, профессоров Казанской духовной академии и Казанского императорского университета, преподавателей Казанской инородческой учительской семинарии, Центральной крещёно-татарской школы, сотрудников и учеников покойного. По завещанию самого Николая Ивановича в гроб его положили в простом чёрном сюртуке, без орденов и без венков.

Хусанти ют халӑхсен вӗрентекенсен семинарийӗнчи Захар тата Елизавета чиркӗвӗнче Шупашкар епископӗ, Хусан епархийӗн викарийӗ Никанор (Каменский), Николай Ивановичӑн вӗренекенӗ тата ӗҫтешӗ, кӗлӗ ирттернӗ. Пытарма Хусанти тӗн академийӗн тата Хусанти император университечӗн чылай духовенстви, профессорӗ, Хусанти ют халӑхсен учительсен семинарийӗн, Тӗп тӗн-тутар шкулӗн преподавателӗсем, пӗрле ӗҫлекенӗсем тата вӗренекенӗсем йышлӑн пуҫтарӑннӑ. Николай Иванович хӑй каласа хӑварнипе ӑна тупӑка ахаль хура сюртукпа, орденсемсӗр тата кӑшӑлсемсӗр хунӑ.Колчерин А. Христианизация народов Поволжья. Н. И. Ильминский и православная миссия. — РИСИ, 2014. — 151 с.


Хӗрес тата масар чулӗ ҫине ҫапла ҫырса хунӑ: «Чӗрипе таса та сӑваплӑ. Ӗмӗр асӑнӑпӑр! Кунта ют йӑхсене Христос тӗнне вӗрентнӗ аслӑ ҫутта кӑлараканӗн Николай Иванович Ильминскин ӳчӗ канлӗх тупнӑ. 1891 ҫулхи декабрӗн 27-мӗшӗнче вилнӗ». Масар чулне вандалсем пӗрре мар тапӑннӑ, хӗресе темиҫе ҫӗртен ҫӗмӗрнӗ. Хальхи вӑхӑтра хӗресе юсанӑ, унӑн пайӗсене ҫӗнӗрен пӗрлештерсе ҫирӗплетнӗ.

Наградӑсем

Ӑна 3-мӗш степеньлӗ Ҫв. Станислав (20. 12. 1857) тата император корониллӗ 2-мӗш степеньлӗ Ҫв. Анна орденӗсемпе, Владимир хӑйӑвӗ ҫинчи «1853—1856 ҫ.ҫ. вӑрҫа асӑнса» пӑхӑр медальпе (15. 03. 1857) чысланӑ[18].

undefined

Ҫемйи

1857 ҫулта Тверь протоиерейӗн тӑлӑха юлнӑ хӗрне Екатерина Степановнӑна, Хусанта качча кайнӑ аппӑшӗ патӗнче пурӑнаканскере, качча илнӗ[19]. Мӑшӑрӗ ӑна миссионерла тата ҫутта кӑларас ӗҫре яланах хавхалантарса тӑнӑ.

Ильминскисен хӑйсен ачисем пулман, анчах вӗсем Н. И. Ильминскин пӗр курсра вӗреннӗ тусӗн, паллӑ ориенталистӑн А. А. Бобровниковӑн тӑлӑха юлнӑ ачисене — Николая, Александрӑна тата Екатеринӑна — ҫитӗнтернӗ[19]. Н. И. Ильминский вилнӗ хыҫҫӑн унӑн усрав ывӑлӗ Н. А. Бобровников Хусанти ют йӑхсен вӗрентекенсен семинарийӗн директорӗн вырӑнне йышӑннӑ. Е. А. Бобровникова (1861—1936) каярахпа Н. И. Ильминскин вӗренекенне — чӑвашсен паллӑ ҫутта кӑлараканне И. Я. Яковлева — качча тухнӑ та Чӗмпӗрти чӑваш шкулӗн Чӗмпӗрти хӗрарӑмсен уйрӑмне ертсе пынӑ.

Н. И. Ильминскин арӑмне Екатерина Степановна Ильминскаяна та Арча ҫӑви ҫинчех Ильминскин вӗренекенӗпе В. Т. Тимофеевпа юнашар пытарнӑ.

Ильминский алфавичӗ

1862 ҫултанпа Н. И. Ильминскипе В. Т. Тимофеев Сӑваплӑ Ҫырӑвӑн уйрӑм кӗнекисен куҫарӑвӗсен кӑларӑмне хатӗрленӗ май майӗпен кириллицӑна тӗпе хурса тӗне кӗнӗ тутарсем валли ятарлӑ азбука йӗркеленсе пынӑ. Чи малтан текстсене вырӑс алфавичӗн сас паллисемпе пичетлеме шутланӑ, анчах вӗренӳ процесне йӗркелес тата миссионер литературине сарас опыт сасӑсене тӗрӗс кӑтартма хушма сас паллисем кирлине кӑтартса панӑ[20].

Алфавитӑн юлашки варианчӗ тата ҫыру нормисем 1874 ҫулта хатӗрленӗ «Тӗне кӗнӗ тутарсен букварӗнче» йӗркеленнӗ, ӑна вунпӗр хутчен кӑларнӑ, 1917 ҫулччен миссионер, тӑванлӑх, земство тата чиркӳпе прихут шкулӗсенче «тӗне кӗнӗ тутарсем» (крешӗнсем) валли пӗртен-пӗр кӑларӑм пулнӑ. Алфавита патшалӑх инстанцийӗсенче ҫирӗплетмен: кӗнекесене «тӗне кӗнӗ тутарсен чӗлхипе вырӑс саспаллисемпе» пичетленӗ тесе шутланӑ.

Е. В. Липаков историк сведенийӗсем тӑрӑх, Н. И. Ильминский алфавичӗпе 160 ытла кӗнеке пичетленнӗ, ҫав шутра Сӑваплӑ Ҫыру, турӑ кӗнекесен, пурнӑҫ тата тӗн литературин куҫарӑвӗсем, ҫавӑн пекех пуҫламӑш шкулсем валли учебниксем, гигигиенӑпа тата ял хуҫалӑхӗпе ҫыхӑннӑ брошюрӑсем, сӑвӑсен пуххисем. Унпа «Сугыш хабарляре» тата «Дус» хаҫатсем пичетленсе тухнӑ. Совет саманинче Н. И. Ильминский алфавичӗпе пуҫламӑш шкулсенче тата Хусанти кӗрешӗн педагогика техникумӗнче усӑ курнӑ. 1918—1929 ҫулсенче ҫак алфавитпа 90 ытла кӗнеке пичетленсе тухнӑ: учебниксем, В. И. Ленин тата И. В. Сталин хайлавӗсен куҫарӑвӗсем, коммунизмла агитаци тата ӑслӑлӑхпа популярлӑ литература, сӑвӑсем, пьесӑсем[20].

1930-мӗш ҫулсенче яналиф (Ҫӗнӗ тӗрӗк алфавичӗ) кӗртнипе Н. И. Ильминский алфавитне пӑрахӑҫланӑ.

1990-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче унпа Вырӑс православи чиркӗвӗ тата Библи обществи революцичченхи кӗнекесене ҫӗнӗрен кӑларас ӗҫре те, Сӑваплӑ Ҫырӑвӑн тата турӑ кӗнекисен ҫӗнӗ куҫарӑвӗсенче те ҫӗнӗрен усӑ курма пуҫланӑ. Н. И. Ильминский алфавичӗпе кӗрешӗнсен общество организацийӗсен кӑларӑмӗсенче те усӑ кураҫҫӗ.

Н. И. Ильминскин вӗрентӳ тата миссионерлӑх тытӑмӗнче пурнӑҫланӑ шухӑшӗсен кӑтартӑвӗсене хаклани

«Ют халӑхсен вӗрентӗвӗн» концепцине, унӑн методикипе методологине, йӗркелӳ принципӗсемпе тытӑмне Н. И. Ильминский 1887 ҫулта Хусанта кӑларнӑ «Хусанти тӗне кӗнӗ тутарсен тӗп шкулӗ: тӗне кӗнӗ тутарсен христанлӑх вӗрентӗвӗн историйӗ валли материалсем» ӗҫӗнче туллин ҫырса кӑтартнӑ[21].

Н. И. Ильминскин курӑмӗсемпе сӗнӗвӗсене халӑх ҫутӗҫӗн министрӗ Д. А. Толстой, Хусанти вӗренӳ округӗн попечителӗ П. Д. Шестаков, Ҫветтуй Правительство Синочӗ тата II Александр император ырланӑ.

1864 ҫулта Н. И. Ильминский хӑйӗн идейисемпе сӗнӗвӗсене пурнӑҫлама «Хусанти тӗне кӗнӗ тутарсен тӗп шкулне» уҫтарнӑ, вӑл каярахпа Хусан кӗпернинчи тата унпа кӳршӗллӗ кӗпернесенчи шкулсемшӗн ӑслӑлӑхпа методика центрӗ пулса тӑнӑ[22].

Тӗне кӗнӗ тутарсемпе чӑвашсен хушшинче Н. И. Ильминский идейисене пурнӑҫа кӗртессипе, тӗпрен илсен, В. Т. Тимофеев тата И. Я. Яковлев ӗҫленӗ. Ҫав вӑхӑтрах Тутарстанра тата Чӑваш Енре «Н. И. Ильминский системине» ӗҫе кӗртнин кӑтартӑвӗсене тӗрлӗрен хаклаҫҫӗ.

Ҫакна, сӑмахран, 1970-мӗш ҫулсенче И. Г. Максимов тӗпчевҫӗ кӑтартнӑ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

По-разному оценивается теперь деятельность этих двух людей, В. Т. Тимофеева и И. Я. Яковлева, делавших, одно и тоже, на их родине: первый для просвещения татар-кряшен, а второй — чувашей. В Чувашской АССР в 1968 году торжественно и всенародно праздновалось 100-летие Симбирской чувашской учительской школы и 120-летие её основателя И. Я. Яковлева. В Чебоксарах на центральной площади установлен памятник просветителю чувашей И. Я. Яковлеву, его имя присвоено библиотеке и открыт музей его имени. В современной же татарской литературе к именам Н. И. Ильминского и В. Т. Тимофеева, ещё 100 лет тому назад обучавших часть татар (кряшен) письменности с русскими буквами и способом письма, которая теперь стала всеобщей для татар, и тем самым облегчавшим путь к сближению с европейской культурой, приклеены ярлыки «миссионер» и «поп», позаимствованные из пропагандистского арсенала былых татарских националистов, а Казанская центральная крещено-татарская школа третируется, как место подготовки антимусульманских миссионеров.

Халӗ ҫак икӗ ҫыннӑн, В. Т. Тимофеевпа И. Я. Яковлевӑн, хӑйсен тӑван тӑрӑхӗнче тунӑ пӗр ӗҫех тӗрлӗрен хаклаҫҫӗ: пӗрремӗшӗ тутар-кӗрешӗнсене ҫутта кӑларассине, иккӗмӗшӗ — чӑвашсене. 1968 ҫулта Чӑваш АССРӗнче Чӗмпӗрти учительсен чӑваш шкулӗ никӗсленнӗренпе 100 ҫул ҫитнине тата ӑна уҫаканӗ И. Я. Яковлев ҫуралнӑранпа 120 ҫул иртнине халӑхпа пӗрле чаплӑ уявланӑ. Шупашкарта тӗп лапамра чӑвашсене ҫутта кӑларнӑ И. Я. Яковлева асӑнса палӑк лартнӑ, вулавӑша унӑн ятне панӑ тата унӑн ячӗпе музей уҫнӑ. Хальхи тутар литературинче вара 100 ҫул каялла тутарсен пӗр пайне (кӗрешӗнсене) вырӑс саспаллисемпе ҫырулӑха тата халӗ тутарсемшӗн пӗтӗмӗшле пулса тӑнӑ, ҫавна май Европа культурипе ҫывӑхланассине ҫӑмӑллатнӑ ҫыру мелӗсене вӗрентнӗ Н. И. Ильминский тата В. Т. Тимофеев ячӗсем ҫумне авалхи тутар националичӗсен пропаганда арсеналӗнчен илнӗ «миссионер» тата «пуп» ярлӑксем ҫыпӑҫнӑ, Хусанти тӗне кӗнӗ тутарсен тӗп шкулне вара мусульмансене хирӗҫ миссионерсене хатӗрлекен вырӑн пек хураҫҫӗ.Максимов И. Г. Отзвуки отживших идей в татарской газете (выр.). missiakryashen.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗ.

Хальхи вӑхӑтра Н. И. Ильминскин, унӑн вӗренекенӗсен тата тӑсӑмӗсен ҫутта кӑларас миссионерла ӗҫӗн пӗлтерӗшне (уйрӑмах кӗрешӗнсен хутлӑхӗнче) чылай енчен пӑхса тухаҫҫӗ.

Теори тата историпе педагогика институчӗн ӑсчах секретарӗ, Раҫҫей вӗрентӳ академийӗн истори вӗрентӗвӗ тата педагогика ӑслӑлӑхӗ енӗпе ӗҫлекен ӑслӑлӑх канашӗн секретарӗ, педагогика ӑслӑлӑхӗсен докторӗ И. З. Сковородкина 2008 ҫулта кӑларнӑ «Раҫҫейри халӑхсен вӗрентӗвӗн эстнопедагогика мелӗ: истори, теори, практика» монографире Н. И. Ильминские пӗлтерӗшӗпе Раҫҫейри ӑслӑлӑх педагогикине йӗркеленӗ К. Д. Ушинскипе пӗр рете тӑратать[23].

2011 ҫулхи раштавӑн 27-мӗшӗнче Тутарстанӑн тӗп хулинче Хусанти РИСИ эксперт клубӗ «Николай Ильминский тата кӗрешӗнсен наци юхӑмӗ» конференци ирттернӗ. 2011 ҫулхи раштавӑн 27-мӗшӗнче конференцие уҫнӑ май Раис Сулейманов ҫапла палӑртнӑ: совет саманинче те, кайран та ҫак ҫынна тата аслӑ просветителӗн кӗрешӗнсен, чӑвашсен, ҫармӑссен, ирҫесен тата Раҫҫейри ытти халӑхсен историйӗнчи пӗлтерӗшне халалланӑ пӗр ӑслӑлӑх конференцийӗ те иртмен[24].

2012 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗнче Хусанти тӗн семинарийӗнче «Н. И. Ильминский — Раҫҫейри халӑхсен просветителӗ» конференци иртнӗ, ӑна вӑл ҫуралнӑранпа190 ҫул ҫитнине халалланӑ. Конференцие Раҫҫей стратеги тӗпчевӗсен институчӗн Атӑлҫири регион тата этнорелиги тӗпчевӗсен центрӗ, Хусанти тӗн семинарийӗ тата Хусанти кӗрешӗнсен юхӑмӗн ветеранӗсен канашӗ йӗркеленӗ[24].

Кӗрешӗн тӗн миссийӗн ертӳҫи Димитрий Сизов священник 2015 ҫулта ҫапла палӑртнӑ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

Больше всего трудов Николай Иванович положил для христианизации кряшен, лично участвуя в переводах Священного Писания, богослужебных книг и назидательной литературы на родной язык кряшен, участвуя в устроении начальных школ в кряшенских селениях, а также участвуя в подготовке священнических и учительских кадров. Верующие кряшены его еще при жизни называли святым человеком, в наши дни почитание его только усилилось.

Пуринчен ытла Николай Иванович Сӑваплӑ Ҫырӑва, турӑ кӗнекесене тата ӑс паракан литературӑна кӗрешӗнсен тӑван чӗлхипе куҫарас, кӗрешӗн ялӗсенче пуҫламӑш шкулсене йӗркелес, ҫавӑн пекех священниксемпе учительсен кадрӗсене хатӗрлес ҫӗре хӑй хутшӑса кӗрешӗнсене христианизацилессипе ӗҫленӗ. Турра ӗненнӗ кӗрешӗнсем ӑна пурӑннӑ чухнех ҫветтуй ҫын тенӗ, хальхи вӑхӑтра ӑна сума сӑвасси вӑйланнӑ кӑна.Сизов Д. Поддержите начинание! (выр.). tuganaylar.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗ.

XX ӗмӗр вӗҫӗнче — XI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Николай Ильминскин ӗҫӗсене тӗпчени тата кӑларни

2002 ҫулта Шупашкарта А. Н. Павлова истори ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗн ученӑй степеньне илме «Н. И. Ильминский системи тата ӑна Раҫҫей Хӗвелтухӑҫӗнчи вырӑс мар халӑхсен шкул вӗрентӗвӗнче пурнӑҫа кӗртни» темӑпа диссертаци хӳтӗленӗ[25]. Унта ҫакӑн пек пӗтӗмлетӳ тунӑ: «Н. И. Ильминский системи Раҫҫей Хӗвелтухӑҫӗнчи вырӑс мар халӑхсене наци тӗлӗшӗнчен ҫӗкленме, халӑх хутла пӗлнин шайне ӳстерме, наци интеллигенцине пуҫланса кайса йӗркеленме, издательство ӗҫне, пичете аталантарма, Раҫҫей Хӗвелтухӑҫӗнчи вырӑс мар халӑхсен наци илемлӗ литературине, музыка, театр, ӳнер искусствине аталантарма тата йӗркелеме пулӑшнӑ». «Н. И. Ильминский системине пурнӑҫлани тухӑҫ халӑхӗсен обществӑпа политика хастарлӑхне ӳстерме, тӗнӗ кӗнӗ халӑхсене православи вӗрентӗвне ӑса хывма, тухӑҫ Раҫҫейри тӗрлӗ этнос хушшинчи хутшӑнӑва тачӑрах йӗркелеме пулӑшнӑ», — ҫапла палӑртнӑ Павлова[26].

2011 ҫулта «Хусанти кӗрешӗнсен юхӑмӗн ветеранӗсен канашӗн» Раҫҫейри кӗрешӗн халӑхсен этнокультура тата православи харпӑр хӑй ӑнланулӑхне ҫӗнӗрен чӗртсе аталантарассипе ҫыхӑннӑ программӑпа килӗшӳллӗн Хусанта 1896 ҫулхи «Н. И. Ильминский тӗне кӗнӗ тутарсем патне ҫырнисем» кӗнекен репринтлӑ кӑларӑмне кӑларнӑ[27].

Ҫав ҫулах «Тӑрӑхри кӗрешӗн халӑхӗн социаллӑ культура тата кӑмӑл-сипетпе этеплӗх аталанӑвӗнчи В. Т. Тимофеевӑн тӗнпе педагогика ӗҫ-хӗлӗн пӗлтерӗшӗ» темӑпа ӑслӑлӑхпа практика конференцийӗ иртнӗ май Хусанта 1887 ҫулхи «Хусанти тӗне кӗнӗ тутарсен тӗп шкулӗ: тӗне кӗнӗ тутарсен христанлӑх вӗрентӗвӗн историйӗ валли материалсем» кӗнекен Н. И. Ильминский материалӗсемпе репринтлӑ кӑларӑмне кӑларнӑ[28].

2011 ҫулхи раштавӑн 27-мӗшӗнче Хусанта Раҫҫей стратеги тӗпчевӗсен институчӗн (РИСИ) Хусанти эксперт клубӗн ларӑвӗ шайӗнче «Николай Ильминский тата кӗрешӗнсен наци юхӑмӗ» темӑпа ӑслӑлӑх конференцийӗ иртнӗ, ӑна РИСИн Атӑлҫири регион тата этнорелиги тӗпчевӗсен центрӗ йӗркеленӗ. Унӑн пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх 2013 ҫулта материалсен пуххине кӑларнӑ[29]. По её итогам в 2013 году был издан сборник материалов[30].

undefined

Хальхи тапхӑрта чи малтан миссионерла-ҫутӗҫ «Н. И. Ильминский системине» А. С. Колчерин священник комплекслӑ майпа тӗпчеме хӑтланнӑ. Вӑл 2014 ҫулхи нарӑсӑн 28-мӗшӗнче Мускав патриархачӗн ҫветтуй Кирилпа Мефодий ячӗллӗ Пӗтӗмӗшле чиркӳ аспирантуринче тата докторантуринче чиркӳ историйӗн докторӗн ученӑй степеньне илме «Хусан тӑрӑхӗнчи сахал йышлӑ халӑхсене христанизацилессинче Н. И. Ильминскин миссионерла ҫутӗҫ системи (XIX ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурри— XX ӗмӗр пуҫламӑшӗ)» темӑпа диссертаци хӳтӗленӗ[31]. Ҫав ҫулах Мускавра А. С. Колчеринӑн «Атӑлҫири халӑхсене христианизацилени. Н. И. Ильминский тата православи миссийӗ» тӗпчевне кӑларнӑ[32].

Николай Ильминские тӗн тӗлӗшӗнчен хисеплени

2015 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче Хусан тата Тутарстан митрополичӗ Анастасий пилленипе Хусан епархийӗн ҫветтуйсене канонизацилес енӗпе ӗҫлекен комиссийӗ Николай Ильминские вырӑнти ҫветтуй сӑн пек канонизацилеме материалсем пухма тытӑннӑ[33][34].

Библиографи

Ӑнлантарусем

  1. ^ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 97.
  2. ^ Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 968. Оп. 1. Д. 202. Л. 1 об.—2 (Формулярный список о службе преподавателя Казанской духовной академии Ильминского Н. И. 20.07.1868 г.).
  3. ^ История Казанской духовной академии, 1892, с. 30.
  4. ^ Сабирзянов Г. С. Ильминский Николай Иванович Татарская энциклопедия : В 5 т. / гл. ред. М. Х. Хасанов, ответ. ред. Г. С. Сабирзянов. — Ин-т Тат. энциклопедии АН РТ, 2005. — Т. 2. — 557 с.
  5. ^ Фокин А. Научно-педагогическая деятельность Николая Ильминского и формирование этноконфессионального самосознания кряшен// Николай Ильминский и кряшенское национальное движения: материалы научной конференции (27 декабря 2011 г.) / под ред. А. В. Фокина и Р. Р. Сулейманова. — Типография ООО Авента, 2013. — С. 5.
  6. ^ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 103.
  7. ^ Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 968. Оп. 1. Д. 202. Л. Л. 2 об.—3 (Формулярный список о службе преподавателя Казанской духовной академии Ильминского Н. И. 20.07.1868 г.).
  8. ^ История Казанской духовной академии, 1892, с. 357—358.
  9. ^ Хабибуллин М. З., Кострюков М. А. Казанское востоковедение XIX — первой половины XX вв.: П. К. Жузе: монография. — Издательство «ЯЗ», 2012. — С. 88.
  10. ^ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 107.
  11. ^ Хабибуллин М. З., Кострюков М. А. Казанское востоковедение XIX — первой половины XX вв.: П. К. Жузе: монография. — Издательство «ЯЗ», 2012. — С. 45, 50.
  12. ^ Зеленин Д. К. Н. И. Ильминский и просвещение инородцев (К 10-летию со дня смерти 27.XII.1901 г.) // Русская школа. — Санкт-Петербург, 1902. — № 2. — .
  13. ^ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 108.
  14. ^ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 111.
  15. ^ Липаков Е. В. Архипастыри Казанские. 1555—2007. — Центр инновационных технологий, 2007. — 233 с.
  16. ^ Густерин П. В. Коран как объект изучения. — LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — С. 42. — ISBN 978-3-659-51259-9.
  17. ^ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 151.
  18. ^ Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 968. Оп. 1. Д. 202. Л. 2 об., 6 об.—7, 11 об.—12 (Формулярный список о службе преподавателя Казанской духовной академии Ильминского Н. И. 20.07.1868 г.).
  19. ^ 1, 2 Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 147.
  20. ^ 1, 2 Липаков Е. В. Ильминского алфавит / Гл. ред. М. Х. Хасанов, ответ. ред. Г. С. Сабирзянов. — Татарская энциклопедия: В 5 т: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2005. — Т. 2: Г — Й. — С. 558.
  21. ^ Казанская центральная крещёно-татарская школа: Материалы для истории христианского просвещения крещёных татар. — 1887. — 485 с.
  22. ^ Сабирзянов Г. С. Ильминский Николай Иванович// Татарская энциклопедия: В 5 т. / Гл. ред. М. Х. Хасанов, ответ. ред. Г. С. Сабирзянов. — Институт Татарской энциклопедии АН РТ. — Т. 2: Г — Й. — С. 555—556.
  23. ^ Сковородкина И. З. . Этнопедагогический подход к образованию народов России: история, теория, практика: Монография. — ИТИП РАО, 2008. — С. 47—48.
  24. ^ 1, 2 Казань реабилитирует имя великого просветителя. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 7-мӗшӗ.
  25. ^ Система Н. И. Ильминского и её реализация в школьном образовании нерусских народов Востока России : Автореф. дис. канд. ист. наук.. — 2002. — 28 с. , Wayback Machine çинчи 2015 ҫулхи кӑрлачӑн 23-мӗшӗнчи копийӗ
  26. ^ Система Н. И. Ильминского и её реализация в школьном образовании нерусских народов Востока России : Автореф. дис. канд. ист. наук.. — 2002. — 27 с. , Wayback Machine çинчи 2015 ҫулхи кӑрлачӑн 23-мӗшӗнчи копийӗ
  27. ^ Письма Н. И. Ильминского к крещёным татарам. — Репр. воспр. текста изд. 1896 г. — Казань: Астория и К°, 2011. — 210 (2) с.
  28. ^ Казанская центральная крещёно-татарская школа: Материалы для истории христианского просвещения крещёных татар. 1887. — Астория и К°. Репр. воспр. текста изд, 2011 . — С. 484 (1) с..
  29. ^ Сулейманов Р. Просветитель кряшенского народа (В Казани обсудили роль Николая Ильминского в кряшенском национальном движении…) (выр.). ruskline.ru. Русская народная линия (3 кӑрлачӑн 2012). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗ. , Wayback Machine çинчи 2015 ҫулхи кӑрлачӑн 21-мӗшӗнчи копийӗ
  30. ^ Николай Ильминский и кряшенское национальное движения: материалы научной конференции (27 декабря 2011 г.) / под ред. А. В. Фокина и Р. Р. Сулейманова. — Тип. ООО Авента, 2013. — С. 81.
  31. ^ В Общецерковной аспирантуре и докторантуре состоялось заседание Общецерковного диссертационного совета. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗ. Архивланӑ 2015 ҫулхи кӑрлачӑн 23-мӗшӗ.
  32. ^ Колчерин А. Христианизация народов Поволжья. Н. И. Ильминский и православная миссия. — РИСИ, 2014. — 720 с. — ISBN 978-5-7893-0183-8.
  33. ^ Сизов Д. Поддержите начинание!. — Туганайлар, 15.1.2015., Wayback Machine çинчи 2015 ҫулхи кӑрлачӑн 19-мӗшӗнчи копийӗ
  34. ^ Алексеев И. «Верующие кряшены ещё при жизни называли его святым человеком…» (Начат сбор материалов для канонизации миссионера и просветителя Н. И. Ильминского…). — Русская народная линия, 24.1.2015. , Wayback Machine çинчи 2015 ҫулхи пушӑн 18-мӗшӗнчи копийӗ

Вуламалли

  • Агафонов Н. Из Казанской истории. — 1906. — С. 74—79. — 224 с.
  • Густерин П. Русскоязычная коранистика досоветского периода // Вопросы истории. — 2015. — № 5. — .
  • Благова Г. Ф. Николай Иванович Ильминский как исследователь туркменских диалектов // Вопросы языкознания. — 2005. — № 6. — .
  • Веселовский Н. Русский биографический словарь : в 25 томах. — 1896—1918.
  • Зеленин Д. К. Н. И. Ильминский и просвещение инородцев (К 10-летию со дня смерти 27.XII.1901 г.) // Русская школа. — 1902. — № 2.
  • Знаменский П. На память об Н. И. Ильминском. — 1892.
  • Знаменский П. История Казанской духовной академии за первый (дореформенный) период её существования. — Вып. 2. — тип. Имп. ун-та, 1892. — С. 28—31.
  • Знаменский П. В. Участие Н. И. Ильминского в деле инородческого образования в Туркестанском крае. — Казань, 1900. (см. также: Русская школа. — 1902. — № 7, 8).
  • Колчерин А. Христианизация народов Поволжья. Н. И. Ильминский и православная миссия. — РИСИ, 2014. — 720 с. — ISBN 978-5-7893-0183-8.
  • Кононов А. Н. История изучения тюркских языков в России. Дооктябрьский период. Изд. 2-е, доп. и испр. . — 1982.
  • Кононов А. Н. Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов. Дооктябрьский период. — Изд. 2-е, перераб. / подг. А. Н. Кононов. — 1989.
  • Липаков Е. В., Кравецкий А. Г. Ильминский Николай Иванович // Православи энциклопедийӗ. — М., 2009. — Т. XXII : «Икона — Иннокентий». — С. 369—374. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 978-5-89572-040-0.
  • Тюстин А. В., Шишкин И. С. Пензенская персоналия. Славу Пензы умножившие : [биогр. слов.]. — Айсберг, 2012. — Т. 1 (А—Л). — С. 143. — 208 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94428-091-6.

Каҫӑсем

Категорисем