Хлебников Геннадий Яковлевич
Хле́бников-Шана́р Генна́дий Я́ковлевич (1932 ҫулхи авӑнӑн 17-мӗшӗ, Сӗнтӗрвӑрри районӗ, Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики — 2014 ҫулхи юпан 14-мӗшӗ, Шупашкар) — чӑваш совет литературовечӗ, тӑлмачӗ, литература критикӗ, профессор[1].
1993—1997 ҫулсенче — И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университечӗн чӑваш филологийӗпе культура факультечӗн чӑваш чӗлхипе литература кафедрин заведующийӗ[2].
Пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ
1932 ҫулхи авӑнӑн 17-мӗшӗнче Чӑваш АССРӗн Сӗнтӗрвӑрри районӗнчи Шанарпуҫ ялӗнче Яков Игнатьевич учитель тата колхозӑн пӗрремӗш председателӗ ҫемйинче ҫуралнӑ. Куславкка районӗнчи Карач вӑтам шкулӗнчен, В. И. Ульянов ячӗллӗ Хусан патшалӑх университетӗнчен вӗренсе тухнӑ. Брагинский Иосиф Самуилович (1905—1989) паллӑ литературовед, перс тата таджик литературисен тӗпчевҫи ертсе пынипе М. В. Ломоносов ячӗллӗ Мускав патшалӑх университечӗн аспирантурине вӗренсе пӗтернӗ (1958—1962).
Хӑйӗн ӗҫ-хӗлне 1954 ҫулта Вӑрнар районӗнчи Ӑравӑш вӑтам шкулӗнче вырӑс чӗлхипе литературине вӗрентекен пулса пуҫланӑ. Аспирантура вӗренсе пӗтерсен кандидат диссертацине хӳтӗленӗ. Унтан Чӑваш АССР Министрсен Канашӗ ҫумӗнчи Наукӑпа тӗпчев институтӗнче ӑслӑлӑх ӗҫченӗ, литературӑпа фольклор секторӗн заведующийӗ пулса ӗҫленӗ. Унтан — И. Я. Яковлев ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх педагогика институчӗн преподавателӗ, 1969 ҫултанпа И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университетӗнче чӑваш литературин кафедрин доценчӗ.
Г. Хлебников литературоведени дисциплинисемпе интересленнине Хусан университечӗн студенчӗ чухнех кӑтартнӑ. Вӑл «Роман жанрӗ», «Лирика» ӑслӑлӑх доклачӗсем хатӗрленӗ, хӑйӗн диплом ӗҫне Чӑваш халӑх поэчӗн П. Хусанкайӑн пултарулӑх ӗҫ-хӗлне тӗпчессине халалланӑ.
Хлебников Г. Я. чӑваш литература процесне пӗтӗмӗшле анлӑн тӗпченӗ. Паллӑ ӗҫӗсем: «Чӑваш романӗсем» (1966), «Хальхи чӑваш литератури» (1971), «Пултарулӑх тӗшши» (1981), «Меслетпе ãсталãх» (1984), «Чӑваш литературин поэтики. Малтанхи тапãх» (1990).
2001 ҫулта Шупашкарта Г. Я. Хлебниковӑн «Чӑваш литература классикӗсем тата вӗсен тӑхӑмӗсем» монографине пичетлесе кӑларнӑ. Унӑн страницисенче чӑвашсен паллӑ ҫыравҫисен пултарулӑх ҫулӗ йӗрленет, вӗсем сахал мар социаллӑ тата пурлӑх йывӑрлӑхӗсене ҫӗнтерсе тӗнчене паха ӑс-хакӑлпа ӳнер хаклӑхӗсем пама пултарнӑ. Вӗсен шутӗнче: М. Фёдоров, К. Иванов, Ҫеҫпӗл Мишши, Ф. Павлов, П. Хусанкай, В. Митта, Я. Ухсай тата ыттисем те.
Хлебников Г. Я. чӑваш чӗлхипе литературине вӗрентмелли методика, вӗренӳ пособийӗсем хатӗрлес ӗҫе чылай тӳпе хывнӑ. 1972 ҫулта унӑн пӗрремӗш вӗренӳ пособийӗ «Тӑван литература» (VI класс валли) тухнӑ. Хӑш-пӗр тӳрлетӳсемпе тата хушӑмсемпе асӑннӑ пособие 12 хутчен ҫӗнӗрен пичетлесе кӑларнӑ. 1973 ҫулта ҫӗнӗ вӗренӳ пособине «Чǎваш литератури: 10-мěш класс валли» пичетлесе кӑларнӑ.
Чӑваш филологийӗпе культура факультечӗн профессорӗ И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университетӗнче вӑй хунӑ: курссем хатӗрленӗ, лекцисем вуланӑ, спецкурссемпе семинарсем ертсе пынӑ, педагогика практикине ертсе пынӑ. Чӑваш литературин кафедринче студентсемпе занятисем ирттернисӗр пуҫне «Ҫилҫунат» поэзи кружокне те ертсе пынӑ[3].
Обществӑлла ӗҫӗсем
Раҫҫей Федерацийӗн Писательсен союзӗн членӗ, Чӑваш наци ӑслӑлӑхпа ӳнер академийӗн чӑн членӗ
Хисепӗсем
- Чӑваш АССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн Хисеп хучӗ;
- Чӑваш АССР Министрсен Канашӗн Хисеп хучӗ;
- Чӑваш Республикин Писательсен союзӗн Хисеп хучӗ;
- И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университечӗн Хисеп хучӗ.
Пултарулӑх
Г. Я. Хлебниковӑн ӑслӑлӑх ӗҫӗ-хӗлне чӑваш романӗ мӗнле йӗркеленсе аталаннине халалланӑ. Вӑл нумай ҫыравҫӑсемпе сӑвӑҫсен пултарулӑхне, чӑваш литературин поэтикине, ҫыравҫӑсен стильне, пултарулӑх еткерне тӗпченӗ, шкул вӗрентӗвӗ валли учебниксемпе хрестоматисем йӗркелес енӗпе ӗҫленӗ.
Ӗҫӗсем
- Хлебников, Г. Я. Пултарулӑх тӗшши : писатель ӗҫӗ-хӗлӗнчи социализмла реализм хӑвачӗ : статьясем / Г. Хлебников. — Шупашкар, 1981. — 144 с.;
- Хлебников, Г. Я. Тӑван литература : учебник-хрестомати : 6 класс валли / Г. Я. Хлебников. — Шупашкар, 1981. — 208 с.;
- Хлебников, Г. Я. Чӑваш совет литературин поэтики : малтанхи тапхӑр (1917-1922): вӗренӳ пособийӗ / Г. Я. Хлебников. — Шупашкар, 1990. — 91 с.;
- Хлбников, Г. Я. Становление и развитие чувашского романа : автореф. дис… канд. филолог. наук / Г. Я. Хлебников. — Москва, 1962. — 20 с.;
- Хлебников, Геннадий Яковлевич. Чувашская литературная классика и ее наследники : [монография] / Г. Я. Хлебников. — Чебоксары, 2001. — 302 с.;
- Хлебников, Геннадий Яковлевич. Чувашский роман [Текст] / Г. Я. Хлебников. — Чебоксары, 1966. — 211 с.;
- Хлебников, Г. Я. Творческий путь П. П. Хузангая / Г. Я. Хлебников // Чувашский язык, литература и фольклор. — Чебоксары, 1973. — Вып. 2. — С.126-166.
Ӑнлантарусем
- ^ Писатели : Хлебников (Шанар) Геннадий Яковлевич. nasledie.nbchr.ru.
- ^ История кафедры чувашского и сравнительного литературоведения. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи ҫӗртмен 28-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2017 ҫулхи кӑрлачӑн 13-мӗшӗ.
- ^ Хлебников-Шанар Геннадий Яковлевич. gov.cap.ru.
Вуламалли
- Григорьев, Н. Теориллӗ тарӑн тишкерӳ // Григорьев, Н. Пархатарлӑ сӑнар, сӑнарлӑ чӗлхе / Н. Григорьев. — Шупашкар, 1990. — С. 213-222;
- Николаева, В. Сӑнарлӑ сӑмах лаҫҫинче / В. Николаева // Тантӑш. — 2002. — 19 авӑн (№ 38). — С. 12;
- Родионов, В. Г. «Ҫилҫунт» ҫуралнӑ вӑхӑтсем (Г. Я. Хлебниковӑн хӗрӗх кунне асӑнса) // Родионов, В. Г. Пултарулӑх сӳречӗсем / Эртивансен Сӑварӗ ; [Э. В. Родионова пухса йӗркеленӗ]. — Шупашкар, 2017. — С. 15-18;
- Родионов, В. Тӗпчевҫӗ, вӗрентӳҫӗ, академик / В. Родионов // Хыпар. — 2002. — 18 авӑн;
- Ставский, М. Шырав… е аташу? // Григорьев, Н. Сӑмах вӑйне туйса / Н. Григорьев, М. Ставский. — Шупашкар, 1992. — С. 254-262;
- Уткин, Г. Пирӗн юратнӑ профессорӑмӑр : Г. Я. Хлебников критик-литературовед ҫуралнӑранпа 80 ҫул ҫитнӗ май / Г. Уткин // Хыпар. — 2012. — 22 авӑн. — С. 13 : сӑн ӳкерчӗк;
- Уткин, Г. Пирӗн юратнӑ профессорӑмӑр : [Геннадий Хлебников критик-литературовед ҫинчен] / Г. Уткин // Ултӑ портрет : очерксем / Г. Уткин. — Шупашкар, 2013. — [Пӗрремӗш кӗнеке]. — С. 24-29;
- Эзенкин, В. С. Литература критикин шыравӗсен ҫул-йӗрӗсемпе меслечӗсем // Эзенкин, В. С. Чӑваш литературоведенийӗпе критика историйӗн кӗске очеркӗ / В. С. Эзенкин. — Шупашкар, 1989. — С. 53- 63;
- Артемьев, Ю. М. Хлебников (Шанар) Геннадий Яковлевич / Ю. М. Артемьев // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001. — С. 439;
- Афанасьев, П. Хлебников (Шанар) Геннадий Яковлевич / П. Афанасьев // Писатели Чувашии / П. Афанасьев. — Чебоксары, 2006. — С. 467-488;
- Кириллова, И. Ю. Хлебников Геннадий Яковлевич: 1932-2014 // И. Ю. Кириллова // Чувашский гуманитарный вестник. — 2014. — № 9. — С. 249-250;
- Родионов, В. Г. Одержимый идеей подвижничества / В. Г. Родионов // Чувашский гуманитарный вестник. — 2012. — № 7. — С. 158-165;
- Родионов, В. Г. Хлебников (Шанар) Геннадий Яковлевич / В. Г. Родионов // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2011. — Т. 4 : Си-Я. — С. 395;
- Родионов, В. Г. «Хлебниковская школа литературоведов» / В. Г. Родионов // Ульяновец. — 2007. — 13 сент. (№ 62-63). — С. 4;
- Светлой памяти Геннадия Яковлевича Хлебникова // Ульяновец. — 2014. — 16 окт. (№ 33). — С. 8;
- Хлебников Геннадий Яковлевич : [некролог] // Советская Чувашия. — 2014. — 14 окт. — С. 4;
- Хлебников Геннадий Яковлевич // Ученые и сотрудники Чувашского государственного института гуманитарных наук: 1930-2005. — Чебоксары, 2005. — С. 163;
- Хлебников Геннадий Яковлевич // Ученые Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева. — Чебоксары, 2005. — С. 375-376;
- Хлебников Геннадий Яковлевич // Чувашгоспедуниверситет им. И. Я. Яковлева : история, структура, ученые. — Чебоксары, 2000. — С. 343-344;
- Хлебников Геннадий Яковлевич // Ученые Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева. — Чебоксары, 2010. — С. 436;
- Эзенкин, В. С. [О литературной критике В. Хлебникова] // Эзенкин, В. С. Теоретические основы чувашской литературной критики : 1917-1970-е годы / В. С. Эзенкин. — Чебоксары, 1992. — С. 172-184;
- Ялгир, П. Хлебников-Шанар Геннадий Яковлевич / П. Ялгир // Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. — Чебоксары, 2005. — С. 130.
