Раҫҫейри ҫар мухтавӗн кунӗсем

Раҫҫей Федерацинче ҫак Раҫҫей ҫар мухтавӗн кунӗсене палӑртнӑ (2020 ҫулхи утӑн 31-мӗшӗ тӗлне кӗртнӗ улшӑнусемпе):

• Кӑрлач, 27 — Ленинграда фашистсен блокадинчен туллин ирӗке кӑларнӑ кун (1944 ҫул);
• Нарӑс, 2 — Сталинград ҫапӑҫӑвӗнче совет ҫарӗсем нимӗҫ фашисчӗсен ҫарӗсене аркатнӑ кун (1943 ҫул);
• Нарӑс, 23 — Тӑван ҫӗршыв хӳтӗлевҫин кунӗ;
• Ака, 18 — Чудь кӳлли ҫинче Александр Невский кнеҫӗн вырӑс воинӗсем нимӗҫ рыцарӗсене ҫӗнтернӗ кун (Пӑр ҫинчи ҫапӑҫу, 1242 ҫул); чӑннипе — 1242 ҫулхи акан 5-мӗшӗ (юлиан календарӗнчи 1582 ҫулчченхи датӑсене григориан календарӗн дати ҫине куҫармаҫҫӗ, ҫак кун григориан календарӗнчи акан 5-мӗшӗпе пӗр килет);
• Ҫу, 9 — 1941—1945 ҫулсенчи Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче совет халӑхӗ Ҫӗнтернӗ кун (1945 ҫул);
• Утӑ, 7 — Вырӑс флочӗ Чешме ҫапӑҫӑвӗнче тӗрӗк флотне ҫӗнтернӗ кун (1770 ҫул);
• Утӑ, 10 — Пӗрремӗш Петӗр патша ертсе пынӑ вырӑс ҫарӗ Полтава ҫапӑҫӑвӗнче шведсене ҫӗнтернӗ кун (1709 ҫул); чӑннипе 1709 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 27-мӗшӗ (утӑ, 8);
• Ҫурла, 9 — Пӗрремӗш Петр ертсе пыракан вырӑс флочӗ Гангут сӑмсахӗ патӗнче шведсене пӗрремӗш хут ҫӗнтерни (1714 ҫул); чӑннипе вара 1714 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 27-мӗшӗ (ҫурла, 7);
• Ҫурла, 23 — Совет ҫарӗсем нимӗҫ фашисчӗсен ҫарӗсене Курск ҫапӑҫӑвӗнче ҫапса аркатнӑ кун (1943 ҫул);
• Авӑн, 3 — Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи вӗҫленнӗ кун (1945 ҫул)^[2];
• Авӑн, 8 — М. И. Кутузов ертсе пынӑ вырӑс ҫарӗ Бородино патӗнче Франци ҫарӗпе ҫапӑҫнӑ кун (1812 ҫул); чӑннипе 1812 ҫулхи ҫурла уйӑхӗн 26-мӗшӗ (авӑн, 7);
• Авӑн, 11 — Ф. Ф. Ушаков ертсе пынӑ вырӑс эскадри Тендра сӑмсахӗ патӗнче турккӑ эскадрине ҫӗнтернӗ кун; чӑннипе 1790 ҫулхи ҫурла уйӑхӗн 29-мӗшӗ (авӑн, 9);
• Авӑн, 21 — Дмитрий Донской аслӑ кнеҫ ертсе пынӑ вырӑс полкӗсем Куликово ҫапӑҫӑвӗнче монголсемпе тутарсен ҫарӗсене ҫӗнтернӗ кун (1380 ҫул); чӑннипе 1380 ҫулхи авӑнӑн 8-мӗшӗ (юлиан календарӗнчи 1582 ҫулчченхи датӑсене григориан календарӗн дати ҫине куҫармаҫҫӗ, ҫак кун григориан календарӗнчи авӑнӑн 8-мӗшӗпе пӗр килет);
• Юпа, 9 — Совет ҫарӗсем нимӗҫ фашисчӗсен ҫарӗсене Кавказшӑн ҫапӑҫса аркатнӑ кун (1943 ҫул)^[3];
• Чӳк, 4 — Халӑх пӗрлӗхӗн кунӗ (Чулхула старости Кузьма Минин тата Дмитрий Пожарский кнеҫ ертсе пынипе халӑх ополченинчи ҫынсемпе Китай-хулана штурмласа ярса илнӗ кун^[4], чӑннипе 1612 ҫулхи юпа уйӑхӗн 22-мӗшӗ (чӳк, 1));
• Чӳк, 7 — Мускав хулинчи Хӗрлӗ тӳремре вӑрҫӑ парадне ирттернӗ кун, ӑна Аслӑ Октябрь социализм революцийӗ иртнӗ хыҫҫӑн ҫирӗм тӑватӑ ҫул ҫитнӗ ятпа ирттернӗ (1941 ҫул);
• Раштав, 1 — П. С. Нахимов ертсе пынӑ вырӑс эскадри Синоп сӑмсахӗ патӗнче турккӑ эскадрине ҫӗнтернӗ кун (1853 ҫул); чӑннипе 1853 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 18 (30)-мӗшӗ;
• Раштав, 5 — Мускав патӗнчи ҫапӑҫура совет ҫарӗсем нимӗҫ фашисчӗсен ҫарне хирӗҫ контрнаступлени пуҫланӑ кун (1941 ҫул);
• Раштав, 24 — вырӑс ҫарӗсем А. В. Суворов ертсе пынипе Турцин Измаил крепоҫне ярса илнӗ кун (1790 ҫул); чӑннипе 1790 ҫулхи раштав уйӑхӗн 11 (22)-мӗшӗ.

• Кӑрлач, 25 — Раҫҫей студенчӗсен кунӗ (Мускав университетне уҫни ҫинчен калакан указа алӑ пуснӑ ятпа^[5], чӑннипе 1755 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 12 (23)-мӗшӗ);
• Нарӑс, 15 — Тӑван ҫӗршыв тулашӗнче служба тивӗҫне пурнӑҫланӑ Раҫҫей ҫыннисене асӑнмалли кун;
• Ака, 12 — Космонавтика кунӗ;
• Ака, 19 — Крыма, Тамане тата Кубане Раҫҫей империйӗ йышне илнӗ кун (1783 ҫул);
• Ака, 26 — Радиаци аварисемпе катастрофӑсен сиенне сирме хутшӑннӑ ҫынсене тата ҫак аварисемпе катастрофӑсене пула шар курнисене асӑнмалли кун;
• Ака, 27 — Раҫҫей парламентаризмӗн кунӗ (Патшалӑх думи ӗҫлеме пуҫланӑ куна халалласа^[6], чӑннипе Шаблон:OldStyleDate2);
• Ҫӗртме, 22 — Асӑнупа хурлану кунӗ — Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи пуҫланнӑ кун (1941 ҫул);
• Ҫӗртме, 29 — Партизансемпе подпольщиксен кунӗ;
• Утӑ, 28 — Руҫе тӗне кӗртнӗ кун (Раҫҫее шыва кӗртекен Сӑваплӑ Апостолсемпе тан Аслӑ князь Владимира асра тытмалли кун^[7], чӑннипе вара Владимир кнеҫ 1015 ҫулхи утӑн 15-мӗшӗнче вилнӗ; юлиан календарӗнчи 1582 ҫулчченхи датӑсене григориан календарӗн дати ҫине куҫармаҫҫӗ, ҫак кун григориан календарӗнчи утӑн 15-мӗшӗпе пӗр килет)
• Ҫурла, 1 — 1914—1918 ҫулсенчи Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫинче пуҫ хунӑ Раҫҫей салтакӗсене асӑнмалли кун;
• Авӑн, 3 — Терроризмпа кӗрешес ӗҫри пӗршухӑшлӑх кунӗ;
• Авӑн, 30 – Донецк Халӑх Республики, Луганск Халӑх Республики, Запорожье облаҫӗ тата Херсон облаҫӗ Раҫҫей Федерацийӗпе пӗрлешнӗ кун;
• Чӳк, 7 — 1917 ҫулхи Октябрьти революци кунӗ;
• Раштав, 3 — Паллӑ мар Салтак кунӗ;
• Раштав, 9 — Тӑван ҫӗршыв Паттӑрӗсен кунӗ (Таса Георгий орденне йӗркеленӗ ятпа^[8], чӑннипе 1769 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 26-мӗшӗ (раштав, 7));
• Раштав, 12 — Раҫҫей Федерацийӗн Конституци кунӗ.

1918 ҫулта Раҫҫейре григориан календарьне кӗртиччен пулса иртнӗ ҫар мухтавӗн кунӗсемпе паллӑ пулӑмсемпе ҫыхӑннӑ датӑсене «Раҫҫейӗн Ҫар мухтавӗпе астӑвӑм датисен кунӗсем» саккунпа килӗшӳллӗн ҫапла палӑртнӑ: кивӗ стильпе палӑртнӑ ҫапӑҫу пулса иртнӗ кунпа унӑн астӑвӑм кунӗ хушшинче яланах 13 кун тӑсӑлакан уйрӑмлӑх пур, ҫакӑ вара XX–XXI ӗмӗрсенчи датӑсенчи кивӗ тата ҫӗнӗ стиль хушшинчи расналӑхпа пӗр килет. Григориан календарӗ вара, ӑна хатӗрленӗ вӑхӑта илес пулсан, юлиан календарӗнчен мӗнпурӗ 10 кунлӑха кӑна уйрӑлса тӑнӑ, каярах ҫак вӑхӑт майӗпен 11 тата 12 кунччен тӑсӑлса пынӑ, вӗҫӗнче вара 13 куна таран ҫитнӗ. Ҫак сӑлтава пула саккунта палӑртнӑ ҫар мухтавӗн кунӗсем истори ӑслӑлӑхӗнче йышӑннӑ пулӑмсен чӑн-чӑн датисенчен (григориан календарӗпе) самай расна килеҫҫӗ. Истори ӑслӑлӑхӗнче 1582 ҫулхи юпа уйӑхӗн 15-мӗшӗ хыҫҫӑн пулса иртнӗ тӗрлӗ тапхӑрти юлианпа григориан календарӗсен хушшинчи чӑн-чӑн уйрӑмлӑха шута илеҫҫӗ. Ку йӗркене пӑхӑнман кунсем: 2012 ҫулта кӗртнӗ Чешме ҫапӑҫӑвне халалланӑ ҫар мухтавӗн кунӗ — кунта уйрӑмлӑх 11 кунпа шутланать, ҫакӑ XVIII ӗмӗрте кивӗ тата ҫӗнӗ стиль хушшинчи уйрӑмлӑхпа килӗшсе тӑрать; 2018 ҫулта кӗртнӗ Крыма, Тамане тата Кубане Раҫҫей империне йышӑннӑ кун — кунта та уйрӑмлӑх 11 кун; 1906 ҫулта Патшалӑх думине туса хунине халалласа 2012 ҫулта кӗртнӗ Раҫҫей парламентаризмӗн кунӗ (саккунра григориан календарӗпе акан 27-мӗшне палӑртнӑ, анчах та Патшалӑх Думи ӗҫлеме пуҫланӑ вӑхӑт — юлиан календарӗнчи акан 27-мӗшӗ).

Пӑр ҫапӑҫӑвӗпе Куликово ҫапӑҫӑвӗн датисемпе лару-тӑру хӑш-пӗр енчен юлианӑпа григориан календарӗнче палӑртасси раснарах. 1242 тата 1380 ҫулсенче «кивӗ» тата «ҫӗнӗ стиль» (ун чухне григориан календарӗпе усӑ курма пуҫламанран) ӑнлавсем пулман, истори ӑслӑхӗнче ҫак кунсене григориан календарӗн кунӗсене куҫарас йӑла ҫук. Саккунра ҫакӑн пирки шухӑшласах кайман, ун пирки уйрӑм палӑрту ҫук (кунта та пулӑм кунӗ валли юлиан календарӗпе усӑ курас йӑла пулнипе ҫыхӑннӑ).

Саккунра кӑтартнӑ кунсене РПЦ шухӑшне шута илсе палӑртнӑ, вӗсем вара юлиан календарӗпе усӑ кураҫҫӗ, унсӑр пуҫне тата ҫулталӑк иртнине чиркӳ уявӗсен кунӗсенче уявлас йӑлапа пӗрле ирттерес кӑмӑл та пулнӑ^[9][10]. Ҫавӑнпа та юлиан календарӗпе пулса иртнӗ пулӑмсен кунӗсене упраса хӑварнӑ, анчах григориан календарӗпе 13 кунлӑ уйрӑмлӑх пуррипе вӗсен ҫумне тепӗр 13 кун хушнӑ^{[11][12][13][14][15]}.

Ҫавна пула патшалӑх саккунӗ вӑрҫӑ пулӑмӗсене асӑнмалли пӗр пайне уявлассине юлиан календарӗпе (вӗсен кунӗсене XX–XXI ӗмӗрти григориан календарӗпе пӗр килекен кунсене куҫарнипе) палӑртать^[16].

Руҫе тӗне кӗртнин чӑн кунӗ паллӑ мар. Руҫе тӗне кӗртнӗ куна сӑваплӑ тан апостоллӑ аслӑ Владимир кнеҫе асӑннӑ кун паллӑ тӑваҫҫӗ.