Çĕр
- Ытти пĕлтерĕшсене Çĕр (пĕлтерĕшĕсем) статьяра пăхăр.
Çĕр (астрономи символĕ: .svg){kind=small}
) — Хӗвелтен виççĕмĕш тăракан планета, хĕвелĕн спутникĕ. Ун патĕнче çаврăнса тăрать. Хăйĕн йĕри тавра 24 сехет (пĕр кун) хушинче, хĕвель йĕри тавра 12 уйăх (пĕр çул) хушинче çаврăнать. Çулла хĕвел патне çывăха пырать те çӳле хăпарать, хĕлле инçете каять те аяла анать.
Çĕрĕн кун-çулĕ
Çĕр тата ытти Хĕвел системин планетисем 4,54 млрд çул каялла [1] пĕрлĕх Хĕвел тĕтрелĕхĕнчен, диск евĕр тусанпа газран, Хӗвел хыççăн пулса тăнă.
Çĕр тытăмĕ
Хорми
Çĕр çаврака, тăпраран, хăйăртан, тăмран, шывран, сывлăшран тăрать.
Хими тытăмĕ
| Çыхăнăвĕ | Хормули | Процентлă шучĕ |
|---|---|---|
| Вутчул-çĕр | SiO2 | 59,71 % |
| Тăм-çĕр | Al2O3 | 15,41 % |
| Кальци йӳçĕлĕхĕ | CaO | 4,90 % |
| Магни йӳçĕлĕхĕ | MgO | 4,36 % |
| Натри йӳçĕлĕхĕ | Na2O | 3,55 % |
| Тимĕр йӳçĕлĕхĕ (II) | FeO | 3,52 % |
| Кали йӳçĕлĕхĕ | K2O | 2,80 % |
| Тимĕр йӳçĕлĕхĕ (III) | Fe2O3 | 2,63 % |
| Шыв | H2O | 1,52 % |
| Титан икĕйӳçĕлĕкĕ | TiO2 | 0,60 % |
| Фосфор пентоксичĕ | P2O5 | 0,22 % |
| Пурĕпе | 99,22 % | |
Çĕрĕн йывăрăшĕ 5,98 яхăн·1024 кг тан. Вăл чылайрах тимĕртен (32,1 %), йӳçлĕкрен (30,1 %), кремнирен (15,1 %), магнирен (13,9 %), серăран (2,9 %), никкĕльрен (1,8 %), кальцирен (1,5 %) и алюминирен (1,4 %) тытăнса тăрать; ытти элеменчĕсем çине 1,2 % юлать.
Шалти тытăмĕ
Çĕр витĕмĕ
Çĕрĕн мантийĕ
Манти — Çĕрĕн силикатлă çавра капламĕ. Вăл ытларах ту тăприллĕ перидотитсенчен — магни, тимĕр, кальци селикачĕсенчен тăрать. Мантийĕн ту тăприсем кăштах шăраннисем Çĕр витĕмĕн çӳлти сийне хăпарнă çем базальт е унăн евĕр шăранчăкĕсем пулса тухаççĕ. Манти Çĕр йывăрăшĕн 67 %, 83 % яхăн калăпăшĕн пайĕ пулать. Вăл Çĕр витĕмĕн аялти чиккинчен 5 — 70 километр пуçланса, тĕшĕн чиккине çити, 2900 км пырать.
Тектоника платформисем
Ӳкерчĕк:Tectonic plates.png
Çĕрĕн тектоникă платхормисен картти.
| Плита ячĕ | Лаптăкĕ 106 км2 |
Витĕмлех лаптăкĕ |
|---|---|---|
| Африка плитти | 61,3 | Африка |
| Антарктика плитти | 60,9 | Антарктика |
| Австрали плитти | 47,2 | Австрали |
| Еврази плитти | 67,8 | Ази тата Европа |
| Çурçĕр Америка плитти | 75,9 | Ҫурҫӗр Америка тата çурçĕр-тухăç Ҫӗпӗр |
| Кăнтăр Америка плитти | 43,6 | Кӑнтӑр Америка |
| Лăпкă океан плитти | 103,3 | Лăпкă океан |
Уйăх
| Ячĕ | Диаметр | Йывăрăшĕ | Мăн çурма тĕнĕлĕ | Çаврăну тапхăрĕ |
|---|---|---|---|---|
| Уйăх | 3 474,8 км | 7,349·1022 кг | 384 400 км | 27 кун 7 сехет 43,7 минут |
Çавăн пекех
Ӑнлантарусем
- ^ G.B. Dalrymple. . — California: Stanford University Press. — ISBN ISBN 0-8047-1569-6.
Вуламалли
Каçăсем
- Всемирная статистика в реальном времени(выр.)
- Профиль Земли— Исследование Солнечной системы2013 ҫулхи ҫӑвӑн 11-мӗшӗнче архивланӑ. — NASA.(акăлч.)
- Измерения температуры и осадков — National Climatic Data Center(акăлч.)
- Изменения климата — NASA(акăлч.)
- Геомагнетизм Земли — Геологическая служба США(акăлч.)
- Фотографии Земли на сайте NASA (англ.). оригиналтан архивланӑ 2009 ҫулхи акан 30-мӗшӗ.
- Земная обсерватория — NASA(акăлч.)
| Ку астрономипе вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр. |
Темӑпа ҫыхӑннисем
Çĕр  |
||
|---|---|---|
| Çĕр историйĕ |  | |
| Çĕрĕн физика характеристикисем | ||
| Çĕр сийĕ | ||
| Географи тата геологи | ||
| Тавра хутлăх | ||
| Çав. пекех | ||
| Категория «Çутçанталăк» • Шаблон:Портал2 | ||
Çĕр йăлхахĕсем |
||
|---|---|---|
| Тулашрисем |
Гидросфера (Эвфотика зони • Дисфотика зони • Афотика зони) • Криосфера • Педосфера • Атмосфера • Ионосфера • Магнитосфера • Биосфера • Экзосфера |  |
| Шалтисем | ||
Хĕвел системи |
|
|---|---|
Ошибка: неверное или отсутствующее изображение | |
Кĕçĕн кĕлеткесем: метеороидсем • астероидсем/вĕсен спутникĕсем (çĕр çумне килекен • тĕп тăрăхĕнчи • троянсем • кентаврсем) • транснептун (КТ (плутино • кьюбивано) • РД) • дамоклоидсем • кометăсем (ОО) | |
Астрономи объекчĕсем •  Портал:Астрономи • Проект:Астероидсем | |