Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Тури чӑвашсем

РАН экспертизи

Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех
Aprove.svg

РАН экспертизи

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех

Тури чӑвашсем (вирьял, чăв. вир тата ял) — чӑвашсен икӗ пысӑк этнотерритори ушкӑнӗсенчен пӗри. «Вирьял» ят, урӑхла каласан — Атӑл тӑрӑх ҫӳлерех пурӑнакансем, «анатри» (чӑв. анат) ята хирӗҫле. Анатри чӑвашсем — Атӑл тӑрӑх аяларах пурӑнакансем.

Тури чӑвашсен йышӗнче тӑватӑ кӗҫӗн ушкӑн палӑрать: ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ (сӗнтӗр), вӑтам (вылӑ-атӑл), кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ (Ҫӗрпӳ хушшинче) тата Хӗрлӗ Чутай[1].

Пулса кайни

undefined

Тури чӑвашсен мӑн аслашшӗсем Вӑтам Атӑлҫи тӑрахӗнчи финн-угр (мари) тата тӗрӗк йӑхӗсем (пӑлхарсем) шутланаҫҫӗ[2]. Пӑлхар элеменчӗпе ҫакӑ ҫыхӑнтарать: пӑлхарсем XIII—XV ӗмӗрсенче монголсем кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ районӗсенчи вӑрманлӑ хирсене аркатнӑ хыҫҫӑн Атӑлҫи тӑрӑхӗнчи Чӑваш-Мари вӑрманлӑ районӗсене массӑллӑ куҫса килнӗ, мари чӗлхинче пӑлхар типне йышӑнни йӗрленет[3]. Вӗрентӳ процесӗнче ҫармӑссен чылай пайӗ пӑлхарсемпе пӗрпекленни курӑнать[2].

Истори сведенийӗсем

Вырӑс летопиҫӗсенче тури чӑвашсене туҫи ҫармӑссемпе пӗрле «туҫи черемисӗ» тесе асӑннӑ[4]. Ҫармӑссем хӑйсем чӑвашсене «суасла ҫармӑс» тенӗ[5], тутарсем вара «суас» тенӗ[5].

Йӑлана кӗнӗ костюм

undefined
undefined

Тӗпчевҫӗсен шухӑшӗпе (Н. И. Гаген-Tорн[6] тата ыттисем) вирьял чӑваш тата туҫи ҫармӑс хӗрарӑмӗсен тумӗ, хӗрарӑм тумӗн пӗтӗм комплексӗ пекех, пӗр пек темелле. Вирьялсен тата туҫи ҫармӑссен ҫӑпата тумалли технологи пӗр пек пулнӑ, анатри чӑвашсен технологийӗнчен уйрӑлса тӑнӑ. Тури чӑвашсем вӑрӑм тӑла тата тӑла тӑхӑнса ҫӳренӗ. Урисене финн-угр кӳршисем пекех хулӑн чӗркенӗ. Вирьялсен тӑли хура пуставран пулнӑ, анат енчисен — хурапа шурринчен, анатрисен — шурринчен кӑна.

Диалект

Тури чӑвашсен диалектӗнче «о» сасӑ нумай (литературӑра усӑ куракан укҫа вырӑнне окҫа, урпа вырӑнне орпа) характерлӑ.

Нумай хисеп аффиксӗ-сем вырӑнне -сам аффикспа усӑ кураҫҫӗ (сӑмахран, литературӑра усӑ куракан лашасем вырӑнне лашасам) пур. Чӑваш литературин чӗлхине никӗсленӗ анатри чӑвашсемпе танлаштарсан, вӗсен диалектӗнче чӑваш чӗлхин авалхи элеменчӗсем лайӑхрах упранса юлнӑ текен шухӑш пур.

Кӳршӗ халӑхсен (тӗслӗхрен, ҫармӑссемпе ирҫесем) этнографи ушкӑнӗсемпе танлаштарсан, чӑвашсен диалекчӗ тата ушкӑнри хӑйне евӗр культура паллисем кая юлса йӗркеленнӗ, ҫакӑ чӑвашсен мӑн аслашшӗсем монголсен тапхӑрӗччен, тӗпрен илсен, пӗрлехи пӑлхар халӑхлӑхне пӗрлешнине кӑтартать. Вӑл этноконсолидаци процесӗсене чӑтса ирттернӗ. Ҫавӑн пекех уйрӑм йӑх диалекчӗсем пӗрлешнӗ май пӗрлехи пӑлхар чӗлхин хӑйне евӗр тӗп уйрӑмлӑхӗсем йӗркеленсе кайнӑ, каярахпа вӑл чӑваш чӗлхин никӗсӗ пулнӑ[7].

Топонимика

Тури чӑвашсем пурӑнакан хӑш-пӗр вырӑнта ҫармӑссен топонимики сыхланса юлнӑ. Унччен ҫармӑссем пуранакан вырӑн чылай анӑҫалла куҫнӑ. Ҫармӑссем Иваново, Кострома, Чулхула облаҫӗсенче сарӑлни пирки даннӑйсем пур. Хӑш-пӗр топоформантсем, сӑмахран -энер, -энгер, -инер, -ингир, Ярославль, Кострома, Чулхула, Вятка кӗпӗрнисенче те пуррине палӑртнӑ. Вӗсем Мари Эл территорийӗнчи даннӑйсемпе танлашаҫҫӗ[8].

Тури

Тури чӑвашсене тури (ту сӑмахран) теҫҫӗ. «Тури» ят пулса кайнин историйӗ ҫакӑнпа ҫыхӑнӑ: монголчченхи тапхӑрта чӑвашсен икӗ тӗп этнотерритори массивӗ йӗркеленсе кайнӑ. Анчах ун чухне вӗсем Атӑл юхӑмӗпе мар, унӑн сулахай тата сылтӑм ҫыранӗсенче пурӑннипе палӑрса тӑнӑ. Тепӗр майлӑ каласан, « турисем» тата «хиртисем» ҫине пайланнӑ. XVIII ӗмӗрте П. С. Паллас академи экспедицийӗнче шӑпах чӑвашсен икӗ ушкӑнне палӑртнӑ: Атӑл тӑрӑх ҫӳлте пурӑнакан турисене тата хиртисене[7].

Ҫавӑн пекех пӑхӑр

Ӑнлантарусем

  1. ^ А.А. Трофимов, Е.А. Ягафова, М.Г. Кондратьев, Л.П. Сергеев, П.П. Фокин, Г.Б. Матвеев, Г.Н. Иванов. Верховые чуваши // Электронная Чувашская энциклопедия. — Дата обращения: 16.09.2021.
  2. ^ 1, 2 Чуваши // Пысӑк Раҫҫей энциклопедийӗ : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  3. ^ Савельев А. В. К уточнению сценария чувашско-марийских контактов // Языковые контакты народов Поволжья и Урала: сб. ст. XI Междунар. симпозиума (Чебоксары, 21—24 мая 2018 г.) / сост. и отв. ред. А. М. Иванова, Э. В. Фомин. Чебоксары: Изд-во Чуваш. ун-та, 2018. 352 с.. — 2018. — . 2018 ҫулхи раштавӑн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
  4. ^ Труды и лѣтописи Общества исторіи и древностей россійскихъ , Томъ 4, Выпускъ 1. Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи юпан 29-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ.
  5. ^ 1, 2 Ковалевский А. П. Чуваши и булгары по данным Ахмеда Ибн-Фадлана. — 1954. — С. 20, 26. — 64 с.
  6. ^ Гаген-Торн Н. И. Женская одежда народов Поволжья. — Чебоксары, 1960.
  7. ^ 1, 2 Иванов В. П., Николаев В. В., Димитриев В. Д. Чуваши: этническая история и традиционная культура. Пӑхнӑ кун: 2022 ҫулхи пушӑн 24-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗ.
  8. ^ С.А. Мызников. Языковые контакты в Ярославско-Костромском Поволжье и их отражение на лексическом уровне // Языковые контакты народов Поволжья и Урала: сб. ст. XI Междунар. симпозиума (Чебоксары, 21-24 мая 2018 г.) / сост. и отв. ред. А.М. Иванова, Э.В. Фомин. Чебоксары: Изд-во Чуваш. ун-та, 2018. 352 с.. — 2018. — . 2018 ҫулхи раштавӑн 22-мӗшӗнче архивланӑ.

Вуламалли

  • Никитин Г. А., Крюкова Т. А. Чувашское народное изобразительное искусство. Чебоксары, 1960.

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем