Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Ельцин Борис Николаевич

Ельцин Борис Николаевич (1931 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗ, Бутка, Бутка районӗ, Урал облаҫӗ, РСФСР — 2007 ҫулхи акан 23-мӗшӗ, Мускав, Раҫҫей Федерацийӗ) —совет тата Раҫҫей парти, патшалӑх тата политика ӗҫченӗ, Раҫҫей Федерацийӗн халӑх суйланӑ пӗрремӗш Президенчӗ (1991—1999)[lower-alpha 1]; Раҫҫейӗн обществӑпа политика тата экономика ҫӗнӗ тытӑмне йӗркелекен. 1991 ҫулхи чӳк — 1992 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗсенче пӗр вӑхӑтрах Правительствӑна ертсе пынӑ[4][5]. 1992 ҫулхи пуш уйӑхӗнчен пуҫласа ҫу уйӑхӗччен Раҫҫей Федерацийӗн Хӳтӗлев министрӗн тивӗҫӗсене пурнӑҫланӑ.

СССР Аслӑ Канашӗн 10 тата 11 суйлавӗсен депутачӗ (1979—1989); СССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн пайташӗ (1984—1988). СССР халӑх депутачӗ тата СССР Аслӑ Канашӗн Национальнӑҫсен Канашӗн пайташӗ (1989—1990). РСФСР халӑх депутачӗ тата РСФСР Аслӑ Канашӗн председателӗ (1990—1991). КПСС пайташӗ (1961—1990), КПСС Тӗп Комитечӗн пайташӗ (1981—1990); партире КПСС Свердловск обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ (1976—1985), КПСС Тӗп Комитечӗн секретарӗ (1985—1986) тата КПСС Мускав хула комитечӗн пӗрремӗш секретарӗ (1985—1987) пулнӑ. Ленин орденӗн кавалерӗ (1981).

Ачалӑхпа яшлӑх

1931 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗнче Урал облаҫӗнчи Бутка ялӗнче (халӗ — Свердловск облаҫӗн Талица районне кӗрет) кулак тесе айӑпланӑ хресченсен ҫемйинче ҫуралнӑ, кун пирки Ельцин хӑй мемуарӗсенче ҫырнӑ[6][7].

undefined

Борис Ельцинӑн амӑшӗ — Клавдия Васильевна Ельцина (хӗр чухне — Старыгина, 1908—1993[8]), хресченсенчен, ҫӗвӗҫ[9][10].

Ельцинӑн ашшӗ — Николай Игнатьевич Ельцин (1906, ҫӗртме, 27 — 1977, ҫу, 30) — ҫурт-йӗр тӑваканӗ[11]. 1934 ҫулхи акан 28-мӗшӗнче Андриан шӑллӗпе тата тепӗр тӑватӑ рабочипе пӗрле арестленӗ, вӗсене рабочисем хушшинче совет влаҫне хирӗҫ агитаци тунӑшӑн айӑпланӑ. 1934 ҫулхи ҫӑвӑн 23-мӗшӗнче Тутар АССРӗн ОГПУ ПП «тройки» РСФСР УК 58-мӗш статйин 10-мӗш пункчӗпе (антисоветла пропаганда тата агитаци) 3 ҫула ӗҫпе юсану лагерьне ӑсатма йышӑннӑ.

undefined

1936 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗнче Н. И. Ельцина хӑйне лайӑх тытнӑшӑн срок тухиччен лагерьтен хӑтарнӑ, 1936 ҫулхи юпа уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче Хусана таврӑнса унччен пурӑннӑ ҫуртрах вырнаҫнӑ[12]. Кунтах 1937 ҫулта Николайпа Клавдия Ельцинсен иккӗмӗш ывӑл — Михаил — ҫуралнӑ[13][14].

1937 ҫулта Ельцинсем Урала таврӑннӑ, унта Н. И. Ельцин Березникири химкомбинат стройкинче маҫтӑрта ӗҫленӗ, темиҫе ҫултан завод ҫумӗнчи строительство подразделенийӗн пуҫлӑхӗ пулса тӑнӑ[9][15].

Ельцин ачалӑхне Пермь облаҫӗнчи Березники хулинче ирттернӗ, унтах шкултан (хальхи А. С. Пушкин ячӗллӗ 1-мӗш шкул) вӗренсе тухнӑ. Ельцин официаллӑ биографийӗпе[9] тата массӑллӑ информаци хатӗрӗсенче ҫырнисемпе килӗшӳллӗн, вӗренӳре аван ӗлкӗрсе пынӑ, класс старости пулнӑ, ҫапах та хӑйне тыткалассипе вӑрҫкалани пулнӑ, тӳпелешме юратнӑ[10].

undefined

Ельцинӑн сулахай алли ҫинче икӗ пӳрне, виҫҫӗмӗшӗн пӳрни пӗр сыпӑкӗ пулман[16]. Ельцин версийӗ тӑрӑх, вӑл вӗсене граната сирпӗннине, ӑна уҫма хӑтланнӑ, пула ҫухатнӑ[16]. Ку верси пирки Сергей Кара-Мурза[17] тата Юрий Мухин иккӗленине пӗлтернӗ. Пӳрнисем ҫуккине пула Ельцин ҫарта хӗсметре пулман[16].

1955 ҫулхи акан 8-мӗшӗнче хӑй аллипе ҫырнӑ автобиографи тарӑх, 1949 ҫулта С. М. Киров ячӗллӗ Урал политехника институтне строительство факультетне вӗренме кӗнӗ[6][18], 1955 ҫулта ӑна «Промышленноҫпа граждан строительстви» специальноҫпа («инженер-строитель» квалификаци) вӗренсе тухнӑ[7].

Студент чухне волейболпа кӑсӑкланнӑ, хулан пӗрлештернӗ командишӗн вылянӑ, СССР спорт мастерӗн ятне тивӗҫнӗ. 1952 ҫулта Молотов облаҫӗнчи хӗрарӑмсен волейбол командин тренерӗ пулнӑ, вӑл РСФСР первенствин зонӑри ӑмӑртӑвӗсене хутшӑнса 6-мӗш вырӑн йышӑннӑ[19].

Професси тата парти ӗҫӗ-хӗлӗ

1955 ҫулта институт хыҫҫӑн «Уралтяжтрубстрой» треста ӗҫлеме янӑ, унта ҫулталӑк хушшинче темиҫе строительство специальноҫне алла илнӗ, тӗрлӗ объект тунӑ ҫӗрте маҫтӑр, участок пуҫлӑхӗ пулса ӗҫленӗ. 1957 ҫулта трестӑн строительство управленийӗн прорабӗ пулса тӑнӑ[9]. 1961 ҫулта КПСС ретне тӑнӑ. 1963 ҫулта Свердловскри ҫурт-йӗр тӑвакан комбинатӑн тӗп инженерне лартнӑ[7]. 1966 ҫултанпа — Свердловскри ДСК директорӗ[20].

1963 ҫулта Свердловск хулинчи Киров районӗн парти организацийӗн XXIV конференцийӗнче пӗр саслӑн пулса КПСС хула конференцине делегата суйланӑ. XXV район конференцийӗнче КПСС Киров райкомӗн членне тата КПСС Свердловск облаҫ конференцине делегата суйланӑ.

КПСС Свердловск обкомӗнче

undefined

1968 ҫулта ССКП Свердловск обкомне парти ӗҫне куҫарнӑ, унта строительство пайне ертсе пынӑ. 1975 ҫулта КПСС Свердловск обкомӗн облаҫ промышленнӑҫӗн аталанӑвӗшӗн яваплӑ секретарьне суйланӑ[6][7].

1976 ҫулта КПСС Тӗп Комитечӗн Политбюровӗ сӗннипе КПСС Свердловск обкомӗн пӗрремӗш секретарьне (Свердловск облаҫӗн ертӳҫи темелле) суйланӑ, ҫак должноҫе 1985 ҫулччен йышӑннӑ[6]. Ельцин хушнипе Свердловск хулинче ҫирӗм виҫӗ хутлӑ, чи ҫӳллӗ КПСС обкомӗн ҫуртне туса лартнӑ, хулара ӑна «Белый Дом», «Зуб мудрости» тата «Член партии» ятсем панӑ[21]. 1970-мӗш ҫулсен иккӗмӗш ҫурринче Свердловска облаҫӑн ҫурҫӗрӗпе ҫыхӑнтаракан Р352 автоҫул тӑвассине йӗркеленӗ[22] тата ҫавӑн пекех бараксенче пурӑнакансене ҫӗнӗ ҫуртсене куҫарнӑ[16]. КПСС Тӗп Комитечӗн Политбюровӗн Ипатьевсен ҫуртне (1918 ҫулта патша ҫемйине персе пӑрахнӑ вырӑн) ҫӗмӗрмелли йышӑнӑва пурнӑҫа кӗртнӗ, ун умӗнхи Я. П. Рябов ӑна пурнӑҫламан, Политбюрона Свердловскра метрополитен тӑвасси ҫинчен йышӑну тутарттарнӑ. Свердловск облаҫӗнче апат-ҫимӗҫпе тивӗҫтерессине палӑрмаллах лайӑхлатнӑ, чӑх-чӗп фабрикисемпе фермисене тӑвас ӗҫе вӑйлатнӑ. Ельцин облаҫа ертсе пынӑ вӑхӑтра сӗт талонӗсене пӑрахӑҫланӑ. 1980 ҫулта МЖК тӑвас тата Балтымпа Патруши ялӗсенче экспериментлӑ посёлоксем тӑвас пуҫарусене ырласа пурнӑҫа кӗртме пулӑшнӑ. Балтымри культурӑпа спорт комплексӗ мӑнаҫлах тӗслӗхӗ пулса тӑнӑ, ӑна «строительствӑра унччен аналогсем пулман» тесе йышӑннӑ[23].

Свердловскра парти ӗҫӗнче пулнӑ вӑхӑтра Борис Ельцин запасри полковник ҫар званине илнӗ.

СССР Аслӑ Канашӗнче

1978—1989 ҫҫ. — СССР Аслӑ Канашӗн депутачӗ (Союз Канашӗн членӗ). 1984—1988 ҫулсенче — СССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн пайташӗ. Унсӑр пуҫне 1981 ҫулта КПСС XXVI съездӗнче КПСС Тӗп Комитечӗн пайташне суйланӑ, унта партирен 1990 ҫулта тухичченех кӗнӗ[6][7].

1985 ҫулта, М. С. Горбачёва КПСС Тӗп Комитечӗн Тӗп секретарӗ пулма суйланӑ хыҫҫӑн, ӑна Мускава ӗҫлеме куҫарнӑ (Е. К. Лигачёв сӗннипе), ака уйӑхӗнче КПСС Тӗп Комитечӗн строительство уйрӑмне ертсе пынӑ, 1985 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче ӑна строительство енӗпе яваплӑ КПСС Тӗп Комитечӗн строительство енӗпе яваплӑ секретарьне суйланӑ[6].

КПСС Мускав хула комитетӗнче

1985 ҫулхи раштав уйӑхӗнче КПСС Тӗп Комитечӗн Политбюровне КПСС Мускав хула комитечӗн пӗрремӗш секретарӗ пулма сӗннӗ. Ҫак должноҫа йышӑнсан тӗп хулари партипе совет аппаратне тасатма тытӑннӑ, КПСС Мускав хула комитечӗн нумай ертсе пыракан ӗҫченӗсене тата райкомсен пӗрремӗш секретарӗсене йышӑнакан должноҫӗсенчен хӑтарнӑ. Лавккасемпе складсене хӑй тӗрӗслесе ҫӳренипе, общество транспорчӗпе усӑ курнипе ят ҫӗнсе илнӗ. Мускавра апат-ҫимӗҫ ярмӑрккисем йӗркеленӗ. Ельцин вӑхӑтӗнче Мускава аталантармалли ҫӗнӗ Тӗп план хатӗрлеме тытӑннӑ, истори ҫурчӗсене ватма чарнӑ, Хула кунне паллӑ тума пуҫланӑ[9].

КПСС XXVII съездӗнче 1986 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче КПСС Тӗп Комитечӗн Политбюро членӗн кандидатне суйланӑ, ҫак должноҫра 1988 ҫулхи нарӑсӑн 18-мӗшӗччен пулнӑ[7].

1987 ҫулхи кӗркунне парти ертӳлӗхне халӑх умӗнче критиклеме тытӑннӑ. Юпан 21-мӗшӗнче КПСС Тӗп Комитечӗн Пленумӗнче питӗ хиврен калаҫнӑ (Политбюро пайташӗсен ӗҫ стильне критикленӗ, сӑмахран Егор Лигачёва, ҫӗнйӗркелӳ ытла ерипен пыни пирки, ҫавӑн вӑхӑтрах Михаил Горбачёвӑн «личность кульчӗ» ҫурални ҫинчен пӗлтернӗ), ҫакӑн хыҫҫӑн ӑна Политбюро кандидачӗн тивӗҫӗсенчен хӑтарма ыйтнӑ[7]. Ҫакӑн хыҫҫӑн ӑна хӑйне хирӗҫ критикленӗ, ҫав шутра ӑна маларах пулӑшса пынисем те (сӑмахран, «ҫӗнйӗркелӳ архитекторӗ» Александр Яковлев). Юлашкинчен унӑн ӳкӗнме, хӑйӗн йӑнӑшӗсене йышӑнма тивнӗ.

Чӳк уйӑхӗн 3-мӗшӗнче Ельцин Горбачёва Мускав хула комитечӗн пӗрремӗш секретарӗнче хӑварма ыйтса ҫыру янӑ[24].

Чӳк уйӑхӗн 9-мӗшӗнче чӗри чирӗпе больницӑна лекнӗ[9].

Чӳк уйӑхӗн 11-мӗшӗнче Мускав хула комитечӗн Пленумӗнче тепӗр хут ӳкӗннӗ[25], хӑйӗн йӑнӑшӗсене йышӑннӑ, анчах ӑна Мускав хула комитечӗн пӗрремӗш секретарӗн должноҫӗнчен хӑтарнӑ.

1988 ҫулхи кӑрлачӑн 14-мӗшӗнче Ельцина СССР Госстрой председателӗн пӗрремӗш ҫумне — СССР министрне лартнӑ[6][20][7].

Нарӑсӑн 18-мӗшӗнче КПСС Тӗп Комитечӗн Пленумӗн йышӑнӑвӗпе ӑна КПСС Тӗп Комитечӗн Политбюро пайташӗн кандидат тивӗҫӗсенчен хӑтарнӑ, анчах та Тӗп Комитет пайташӗ пулса юлнӑ.

undefined

СССР халӑх депутачӗ

1989 ҫулхи пушӑн 26-мӗшӗнче 1-мӗш наци-территори округӗпе (Мускав хули) СССР халӑх депутатне суйланнӑ, суйлавҫӑсен 91,53 % сассине пухнӑ, суйлава 90 % яхӑн ҫын хутшӑннӑ[9]. Ӑна хирӗҫле кандидат ЗИЛ генеральнӑй директорӗ Евгений Браков пулнӑ. Ельцина суйланӑ май СССР министрӗн тивӗҫӗсенчен хӑтарнӑ (ҫав вӑхӑтрах СССР Патшалӑх строительство комитечӗн Председателӗн пӗрремӗш ҫумӗн вырӑнне сыхласа хӑварнӑ)[26]. Съездра Ельцин Аслӑ Канаш йышне иртеймен, анчах та А. И. Казанник депутат хӑйӗн мандатне Ельцина пама ыйтнӑ (1993 ҫулхи юпа уйӑхӗнче Ельцин ӑна Раҫҫей Федерацийӗн Тӗп прокурорне лартнӑ).

1989 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнчен пуҫласа 1990 ҫулхи раштавӑн 26-мӗшӗччен Борис Ельцин — СССРӑн Аслӑ Канашӗн Национальноҫсен Канашӗн пайташӗ[27]. СССР Аслӑ Канашӗнче строительствӑпа архитектура комитетне ертсе пынӑ, Аслӑ Канашӑн Президиумӗн пайташӗ пулнӑ. Регионсен хушшинчи депутатсен ушкӑнӗн ертӳҫисенчен пӗри.

1989 ҫулта Ельцин темиҫе пӑтрашуллӑ пӑтӑрмаха лекнӗ. Ҫулла, АПШра[28] Ельцин ӳсӗрле тухса калаҫнӑ-мӗн[29], La Republica Итали хаҫатӗнчен ҫак инцидент ҫинчен ҫырнӑ В. Дзуккони статьине «Правда» хаҫатра пичетлесе кӑларсан Тӑван ҫӗршывра парти ертӳлӗхӗ Ельцина хирӗҫ провокаци тесе йышӑннӑ, массӑллӑ протестсем патне илсе ҫитернӗ, юлашкинчен хаҫатӑн тӗп редакторне В. Г. Афанасьева ӗҫрен кӑларнӑ. Ельцин хӑй мӗн хӑтланнине ыйхӑ килменнипе асапланса ир енне эмел ӗҫнипе ӑнлантарнӑ[16]. Авӑн уйӑхӗнче Ельцинпа Мускав ҫывӑхӗнче тӗлӗнмелле инцидент пулса иртнӗ, вӑл кӗпертен ӳкнӗ, кунсӑр пуҫне автомобиль аварине лекнӗ: авӑн уйӑхӗн 21-мӗшӗнче вӑл пыракан «Волга» автомобиль «Жигулипе» ҫапӑннӑ, ун чухне Ельцин пӗҫҫине амантнӑ.

1990 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗнче Ельцин РСФСР халӑх депутатне Свердловскран суйланнӑ[6].

1990 ҫулхи акан 25-мӗшӗнче Испание официаллӑ мар визит вӗҫнӗ чухне Ельцин авиаци аварине лекнӗ, ҫурӑм шӑммине амантнӑ, ун хыҫҫӑн ӑна операци тунӑ. Пӑтӑрмах хыҫҫӑн пӗр уйӑхран, РСФСР Аслӑ Канашӗн председательне суйланӑ вӑхӑтра, прессӑра аварие СССР Патшалӑх Хӑрушсӑрлӑх Комитечӗ йӗркеленӗ тенӗ шухӑшсем тухнӑ. Ҫак авари тӗлӗшпе тухнӑ сас-хура суйлавра ҫӗнтерме витӗм кӳнӗ текен шухӑш та ҫуралнӑ.

РСФСР Аслӑ Канашӗн Председателӗ

1990 ҫулхи ҫӑвӑн 29-мӗшӗнче Ельцина РСФСР Аслӑ Канашӗн председательне суйланӑ — виҫҫӗмӗш хутӗнчен, 535 сасӑ пухнӑ (ҫӗнтерме 531 кирлӗ пулнӑ), «Кремль кандидачӗн» Александр Власовӑн — 467 сасӑ[9].

Ельцин ертсе пынипе Аслӑ Канаш ҫӗршыва малалла аталантарма витӗм кӳнӗ чылай саккуна йышӑннӑ — ҫав шутра РСФСРти харпӑрлӑх ҫинчен калакан саккуна та.

1990 ҫулхи ҫӗртмен 12-мӗшӗнче РСФСР Халӑх депутачӗсен съезчӗ РСФСР патшалӑх суверенитечӗ ҫинчен калакан Декларацие йышӑннӑ, ун тӑрӑх Раҫҫей саккунӗсем СССР саккунӗсенчен ҫӳлӗрех пулса тӑнӑ. Ҫакӑ унччен иккӗмӗшле, пӑхӑнуллӑ роль вылянӑ РСФСР Аслӑ Канашӗн председателӗн политика виҫине тӑрук ӳстернӗ. Ҫӗртмен 12-мӗш кунӗ 1991 ҫулта, РФ Аслӑ Канашӗн постановленийӗпе килӗшӳллӗн[30], Раҫҫей Федерацийӗн патшалӑх уявӗ пулса тӑнӑ.

Утӑ уйӑхӗн 12-мӗшӗнче КПСС XXVIII съездӗнче Ельцин партие тата унӑн ертӳҫине Михаил Горбачёва критиклесе КПСС-ран тухни ҫинчен пӗлтернӗ.

1990 ҫулхи ҫурла — юпа уйӑхӗсенче союзлӑ республикӑсен «суверенитет парачӗ» хыҫҫӑн автономи йӗркеленӗвӗсен тата РСФСР йышӗнчи хӑш-пӗр регионсен «суверенитет парачӗ» пуҫланнӑ[7][20]. Карели АССР патшалӑх суверенитечӗ ҫинчен деклараци йышӑннӑ, Коми АССР, Тутар АССР, Удмурт тата Якут-Саха АССР, Чукотка автономи округӗ, Адыгей АО (Адыгей АССР), Бурят АССР, Пушкӑрт АССР, Калмӑк АССР, Мари АССР, Чӑваш АССР, Ямал-Ненец автономи округӗ, Туҫи-Алтай АО (Туҫи-Алтай АССР), Иркутск облаҫӗ т. ыт. те. Ҫав тапхӑрти документсенче республикӑсем суверенитет хуҫисем тесе пӗлтернӗ. Ҫав вӑхӑтрах, ҫапах та, регионсен никама пӑхӑнманлӑхӗ ҫинчен тата РСФСР составӗнчен тухас ыйтӑва лартман, федераци центрӗпе мӗнле ҫыхӑну тытассине малашне унпа договор ҫырса йӗркелесе пымалла пулнӑ.

МИХсенче Борис Ельцин сӑмахӗсене илсе кӑтартаҫҫӗ: «мӗн чухлӗ ҫӑтса яма пултаратӑр, ҫавӑн чухлӗ суверенитет илӗр»[31], ӑна вӑл Ӗпхӳре 1990 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче каланӑ имӗш. Оригиналта пуплев урӑхла янӑранӑ: «эпир Аслӑ Канаша, Пушкӑрт правительствине ҫапла калатпӑр: эсир хӑвӑр ҫӑтса яма пултаракан влаҫӑн тӳпине илӗр»[32][33].

СССР Президенчӗ М. С. Горбачёв 1990 ҫулхи раштав уйӑхӗнче ҫӗнӗ Союзлӑ Договор проектне сӗннӗ. 1990 ҫулхи раштавӑн 24-мӗшӗнче СССР халӑх депутачӗсен IV Съезчӗ СССРа пӗр тан праваллӑ суверенлӑ республикӑсен ҫӗнетнӗ федерацийӗ тесе шутлама йышӑннӑ, унта кирек хӑш наци ҫыннин прависемпе ирӗклӗхӗсене туллин тивӗҫтерме йышӑннӑ[34].

1991 ҫулхи нарӑсӑн 19-мӗшӗнче Борис Ельцин Ригӑри тата Вильнюсри ӗҫсем хыҫҫӑн телекуравпа тухса калаҫнӑ, ҫав ӗҫсенче СССР ертӳлӗхӗ ҫар вӑйӗпе усӑ курнине критикленӗ, пӗрремӗш хут Михаил Горбачёва отставкӑна кайма тата влаҫа союзлӑ республикӑсен ертӳҫисенчен тӑракан Федераци Канашне пама ыйтнӑ. Тепӗр икӗ кунтан РСФСР Аслӑ Канашӗн ларӑвӗнче «улттӑшӗн ҫырӑвне» (Аслӑ Канашӑн председателӗн ҫумӗсем С. П. Горячевӑпа Б. М. Исаев, икӗ палата председателӗсем В. Б. Исаковпа Р. Г. Абдулатипов тата вӗсен ҫумӗсем А. А. Вешняковпа В. Г. Сыроватко) вуласа панӑ, вӗсене Аслӑ Канаш ӗҫне ертсе пырас ӗҫре Ельцин тоталитарлӑ стильпе усӑ курать тесе критикленӗ. Ельцина хӳтӗлесе Р. И. Хасбулатов (председателӗн пӗрремӗш ҫумӗ) хастар тухса калаҫнӑ, депутатсем ҫак ҫырӑва малалла ҫул паман.

Пушӑн 17-мӗшӗнче Пӗтӗм Союзри референдумра халӑхӑн ытларах пайӗ СССРа сыхласа хӑварас тата ҫӗнетес тесе сасӑланӑ, ку ӗҫе ултӑ республика (Литва, Эстони, Латви, Грузи, Молдави, Армени) халӑхӗ хутшӑнман, вӗсенче влаҫӑн аслӑ органӗсем референдум ирттерме килӗшмен. Ӗҫ ушкӑнӗ (РСФСР хутшӑннипе) 1991 ҫулхи ҫуркунне — ҫулла ҫӗнӗ союза ҫемҫе, децентрализациленӗ федераци пек йӗркелемелли проект хатӗрленӗ.

Раҫҫей Президенчӗ

Пӗрремӗш президент срокӗ

1991 ҫулхи нарӑсӑн 7-мӗшӗнче РСФСР Аслӑ Канашӗ «СССР референдумне тата РСФСР референдумне 1991 ҫулхи пушӑн 17-мӗшӗнче ирттермелли мерӑсем ҫинчен» 581-I номерлӗ постановлени йышӑннӑ, унта пӗтӗм Раҫҫей территорийӗнче СССРа сыхласа хӑварасси ҫинчен калакан пӗтӗм союзри референдум тата РСФСР президенчӗн постне кӗртмелли ыйтӑва татса пама РСФСР референдумне ирттерме палӑртнӑ[35].

1991 ҫулхи пуш уйӑхӗн 17-мӗшӗнче Раҫҫейри суйлавҫӑсен 71,34 % СССРа сыхласа хӑварассишӗн ҫирӗппӗн сасӑланӑ; Раҫҫейри суйлавҫӑсен 69,85 % сассисене Раҫҫейре президент должноҫне кӗртессишӗн панӑ[36][37]. 1991 ҫулхи акан 5-мӗшӗнче Раҫҫей халӑх депутачӗсен съезчӗ РСФСР президенчӗн суйлавне 1991 ҫулхи ҫӗртмен 12-мӗшне палӑртнӑ[38]. Ака уйӑхӗн 24-мӗшӗнче РСФСР Аслӑ Канашӗ, референдум кӑтартӑвӗсемпе килӗшӳллӗн, «РСФСР Президенчӗ ҫинчен» тата президент суйлавӗ ҫинчен калакан саккунсене йышӑннӑ[39][40].

1991 ҫулхи ҫӗртмен 12-мӗшӗнче иртнӗ суйлавра суйлавҫӑсен 57,30 % сассине пухса Борис Ельцин ҫӗнтернӗ. Вӑл 1991 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 10-мӗшӗнче Раҫҫей патшалӑхӗн пӗрремӗш халӑх суйланӑ пуҫлӑхӗ пулса ӗҫе кӗнӗ[6].

Ельцина президента суйланӑ хыҫҫӑн август путчӗ пулса иртнӗ, ун чухне пысӑк должнӑҫри ҫынсен ушкӑнӗ 1991 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗнче СССРа пӗтерсе суверенлӑ патшалӑхсен союзне туса хурас тӗллевпе Союзлӑ договора алӑ пуснине сирсе ярас тесе ГКЧП йӗркеленине пӗлтернӗ. Ельцин СССР президенчӗн тивӗҫӗсене пурнӑҫлакан тесе пӗлтернӗ Г. И. Янаев ертсе пынӑ ГКЧПна хирӗҫ тӑнӑ. Пӑтӑрмах ҫурлан 21-мӗшӗнче ГКЧП пӑчланнипе вӗҫленнӗ, ку влаҫ органӗсен, КПСС тата СССР президенчӗн М. С. Горбачёвӑн ӗҫ-хӗлне дискредитациленӗ, 1991 ҫулхи раштав уйӑхӗнче СССР арканнассине систерекен пулӑм пулнӑ.

1991 ҫулхи юпан 28-мӗшӗнче Борис Ельцин РСФСР халӑх депутачӗсен V съездӗнче экономика реформисене ирттересси пирки пӗлтернӗ[41]. РСФСР президенчӗн 1991 ҫулхи чӳкӗн 6-мӗшӗнчи 171-мӗш «РСФСРӑн Правительствине реорганизацилесси ҫинчен» указӗпе килӗшӳллӗн РСФСР Правительствин реформи тапхӑрӗнче РСФСР Правительствине РСФСР президенчӗ ертсе пынине палӑртнӑ[42]. СССР арканса кайнӑ хыҫҫӑнах, 1992 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче, хаксене ирӗке янӑ, кайран — унчченхи союзлӑ патшалӑх предприятийӗсене приватизацилеме пикеннӗ.

1993 ҫулхи ака уйӑхӗн 25-мӗшӗнче Пӗтӗм Раҫҫейри референдум иртнӗ, унта Раҫҫей гражданӗсене тӑватӑ ыйтӑва хуравлама сӗннӗ[43]:

  1. Эсир Раҫҫей Федерацийӗн президентне Б. Н. Ельцина шанатӑр-и? (58,7 % майлӑ сасӑланӑ)
  2. Раҫҫей Федерацийӗн президенчӗпе Раҫҫей Федерацийӗн правительстви 1992 ҫултанпа пурнӑҫлакан социаллӑ экономика политикине ырлатӑр-и? (53,0 % майлӑ сасӑланӑ)
  3. Раҫҫей Федерацийӗн президенчӗн суйлавне срокчен ирттерни кирлӗ тесе шутлатӑр-и? (50,5 % хирӗҫ сасӑланӑ)
  4. Раҫҫей Федерацийӗн халӑх депутачӗсен суйлавне срокчен ирттерни кирлӗ тесе шутлатӑр-и? (67,2 % майлӑ сасӑланӑ)

Референдума суйлавҫӑсен 64,05 % хутшӑннӑ. Пӗрремӗш тата иккӗмӗш ыйтусене ырласа йышӑннӑ, мӗншӗн тесен вӗсемшӗн референдума хутшӑннӑ граждансен ҫурри ытла сасӑланӑ, виҫҫӗмӗш тата тӑваттӑмӗш ыйтусемпе вара йышӑну туман, мӗншӗн тесен вӗсемшӗн референдума хутшӑнма ирӗк пур граждансен ҫурри сахалрах сасӑланӑ (юлашки икӗ ыйтупа йышӑну тумашкӑн суйлавҫӑсен пӗтӗмӗшле йышӗнчен ытларахӑшӗн сасӑ памалла пулнӑ)[44]. Референдум кӑтартӑвӗсем политика хирӗҫтӑрӑвне тата конституци кризисне сирсе ярайман.

Президентпа Аслӑ Канашӑн хирӗҫтӑрӑвӗ Раҫҫей президенчӗн 1400-мӗш указне алӑ пуснипе, унта Аслӑ Канаша тата Халӑх депутачӗсен съездне саккун ӗҫӗ-хӗлне чарма хушнӑ, Съездпа парламента 1993 ҫулхи юпа уйӑхӗнче ҫар вӑйӗпе салатса янипе тата ҫӗнӗ Конституци йышӑннипе вӗҫленнӗ.

Борис Ельцинӑн пӗрремӗш президент срокӗнчи тӗп пулӑмсенчен пӗри Чечняри вӑрҫӑ (1994—1996) пулса тӑнӑ. 1994 ҫулхи раштавӑн 11-мӗшӗнче Борис Ельцин указ алӑ пуснӑ, федераллӑ ҫарсем Чечня территорине кӗнӗ. 1995 ҫул пуҫламӑшӗнче Грознӑя федераци вӑйӗсем йывӑр илнӗ хыҫҫӑн, федераллӑ ҫарсем Чечня тӳремлӗхне тӗрӗслесе тӑма нумай вӑй хунӑ. Раҫҫейре президент суйлавӗн кампанийӗ пуҫланнӑ, чечен хирӗҫтӑрӑвӗ халӑха пӑлхатнине кура Раҫҫей ертӳлӗхӗ вӑрҫа хӑвӑртрах чарса лартас ӗҫе пуҫӑннӑ, ҫакӑ 1996 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче Хасавюрт килӗшӗвӗсене алӑ пуснипе вӗҫленнӗ. Килӗшӳсене алӑ пуснӑ хыҫҫӑн Чечня никама пӑхӑнман субъект пулса тӑнӑ, ку ыйтӑва политика тӗлӗшӗнчен йӗркелессине 2001 ҫулхи раштавӑн 31-мӗшӗччен вӗҫлеме палӑртнӑ.

1995 ҫулхи раштавӑн 17-мӗшӗнче II суйлаври РФ Патшалӑх Думи суйлавӗ иртнӗ, вӗсен пӗтӗмлетӗвӗсемпе КПРФ пӗрремӗш вырӑн йышӑннӑ. Ельцин халӑх умӗнче президентӑн 1996 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗнче иртекен черетлӗ суйлавне хутшӑнасси пирки пӗлтернӗ[45]. Унччен, 1996 ҫулхи кӑрлачӑн 4-мӗшӗнче, вӑл Раҫҫей президенчӗн администрацийӗн пуҫлӑхне С. А. Филатова коммунистсен вӑйӗсене президент суйлавӗнче политика «реваншне» тума парас мар тесен иккӗмӗш срока каймаллине пӗлтернӗ[46].

Иккӗмӗш президент срокӗ

Борис Ельцина 1996 ҫулхи ҫулла икӗ турпа иртнӗ суйлавра иккӗмӗш президент срокне суйланӑ, унта унӑн тӗп тупӑшуҫи Г. А. Зюганов пулнӑ[20]. Иккӗмӗш президент срокӗ 1998 ҫулхи ҫурлан 17-мӗшӗнчи дефолт патне илсе пынӑ экономика кризисӗпе; Раҫҫей правительстви пилӗк хутчен улшӑннипе; КПРФ фракцийӗпе вӗсен союзникӗсем 1999 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче президента импичмент пӗлтерме хӑтланнипе; иккӗмӗш чечен вӑрҫи пуҫланнипе паларса юлнӑ.

1999 ҫулхи раштавӑн 31-мӗшӗнче Борис Ельцин Раҫҫей президенчӗн постӗнчен отставкӑна кайни ҫинчен пӗлтернӗ. Президентӑн тивӗҫӗсене вӑхӑтлӑха пурнӑҫлакана Раҫҫей правительствин вӑйра тӑракан председательне Владимир Путина лартнӑ, вӑл 2000 ҫулхи пуш уйӑхӗнче президентӑн срокчен ирттернӗ суйлавӗнче ҫӗнтернӗ[20].

Отставкӑна тухнӑ хыҫҫӑн

undefined

2000 ҫулхи кӑрлачӑн 6-мӗшӗнче Вифлееме каякан Раҫҫей делегацине ертсе пынӑ, унта кайма президент пулнӑ чухнех палӑртса хунӑ пулнӑ[47]. Ака уйӑхӗн 5-мӗшӗнче Борис Ельцина Раҫҫей Пенси фончӗн пуҫлӑхӗ Михаил Зурабов 2000 ҫулхи пуш уйӑхӗн 31-мӗшӗнче ҫырса хатӗрленӗ пенси удостоверенине тыттарнӑ[48].

2000 ҫулхи ҫӑвӑн 7-мӗшӗнче Борис Ельцин Раҫҫей президенчӗн Владимир Путинӑн, РФ Президенчӗн постӗнче хӑйӗн преемникӗн, инаугурацийӗн церемонине хутшӑннӑ[49].

2000 ҫулхи юпа уйӑхӗнче Борис Ельцинӑн 1996 ҫулхи суйлав кампанийӗнчен пуҫласа отставкӑна тухнӑ хыҫҫӑн малтанхи уйӑхчен пулса иртнӗ ӗҫсем ҫинчен каласа паракан «Президент марафонӗ» кӗнеки тухнӑ[50]. Тепӗр уйӑхран вӑл Раҫҫейӗн пӗрремӗш президенчӗн Б. Н. Ельцинӑн Фондне йӗркеленӗ[51].

2001 ҫулхи ҫӗртмен 12-мӗшӗнче «Тӑван ҫӗршыв умӗнчи тава тивӗҫлӗ ӗҫсемшӗн» орденӑн I степенӗпе чысланӑ.

2003 ҫулта Иссык-куль (Кӑркӑсстан) таврашӗнчи пансионатсенчен пӗрин территорийӗнче хӑйӗн палӑкне уҫнӑ чухне пулнӑ. Ҫавӑн пекех унӑн ятне Терскей Ала-Тоо ту хысакне панӑ[52]. Отставкӑна кайнӑ хыҫҫӑн Ельцин Иссык-Куль кӳллинче хӑйӗн тусӗ — пӗрремӗш кӑркӑс президенчӗ Аскар Акаев — патӗнче темиҫе хутчен те хӑналаннӑ.

2004 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче Кӑркӑсстан президенчӗ Аскар Акаев пуҫарнипе Ельцин ятне Кӑркӑс-Раҫҫей славян университетне (Бишкек хули) панӑ[53].

2005 ҫулхи акан 7-11-мӗшӗсенче Борис Ельцин Азербайджанра пулнӑ[54][55]. Визит вӑхӑтӗнче И. Алиев президентпа тӗл пулса Г. Алиев экс-президентӑн вил тӑприне ҫитсе курнӑ[56][57]. Ҫав ҫулах авӑнӑн 7-мӗшӗнче Сардинире каннӑ чухне пӗҫӗ шӑммине хуҫнӑ[58].

2006 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗнче — хӑшпӗр информаципе, Раҫҫей президенчӗ Владимир Путин пуҫарнипе[59] — Борис Ельцин Аслӑ Кремль керменӗн Георги залӗнче 75 ҫул тултарнине паллӑ тунӑ[59][60].

2006 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 7-мӗшӗнче Борис Ельцин Кремльте Президент полкӗ 70 ҫул тултарнине уявланӑ ҫӗрте хӑна пулнӑ[61].

2006 ҫулхи раштавӑн 2-мӗшӗнче халӑх умне арӑмӗпе тата Мария мӑнукӗпе Дэвис Кубокӗн финалӗнче тухнӑ[62], унта Раҫҫей Аргентинӑна ҫӗнтернӗ[63].

2007 ҫулхи пуш, 25 — ака, 2 Иордание сӑваплӑ вырӑнсене курса ҫӳренӗ. Иорданире Борис Николаевич Вилнӗ тинӗсре каннӑ, кайран Израиле — Иордан юханшывӗн Иисус Христоса тӗне кӗртнӗ пулнӑ вырӑнне ҫитсе курнӑ[63][64][65].

Вилӗм тата пытару

Борис Ельцин 2007 ҫулхи акан 23-мӗшӗнче 15: 45 Мускав вӑхӑчӗпе Тӗп клиника пульницинче чӗри тапма чарӑннипе вилнӗ. Ӑна виличчен 12 кун маларах госпитализациленӗ. Анчах та экс-президента операци тунӑ Ренат Акчурин кардиохирург каланӑ тӑрӑх, вилӗмӗ пирки «нимӗн те систермен». Борис Ельцин тӑванӗсен кӑмӑлӗпе ӳт-пӗвне касман.

Ельцина ака уйӑхӗн 25-мӗшӗнче Новодевичье ҫӑвинче[66] ҫар чысӗсемпе пытарнӑ. Пытару трансляцине пӗтӗм патшалӑх каналӗсем тӳрӗ эфирта кӑтартнӑ.

Борис Ельцина хакланисем

Обществӑлла шухӑш

2023 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнчи тӗпчев тӑрӑх, Борис Ельцин ӗҫ-хӗлне 8 % ҫеҫ ырланӑ, хирӗҫле — Раҫҫей ҫыннисенчен ҫурри ытла, 35 % вара — нейтраллӑ.

Анӑҫ политикӗсем тата МИХсем Ельцин ӗҫ-хӗлне тӗрлӗрен хаклаҫҫӗ. Совет Союзне тӗппипех аркатнине («Financial Timese» шухӑшӗ), экономика реформисене ирттернине, коммунистсен оппозицийӗпе кӗрешнине ырлаҫҫӗ. Айӑп шутне, сӑмахран, унӑн влаҫӗн компетентсӑрлӑхне, патшалӑх активӗсене йӳнӗпе сутса «олигархсен» класне туса хунине, Чечняра вӑрҫӑ пуҫарнине, коррупципе анархи аталаннине, халӑх пурнӑҫӗн шайӗ тата экономика чакнине, ҫавӑн пекех влаҫа Владимир Путина тыттарнине кӗртеҫҫӗ[67][68][69].

undefined

АПШ президенчӗ пулнӑ Билл Клинтон шучӗпе, Ельцин «тӗнче улшӑнтӑр тесе питӗ нумай тунӑ. Ӑна пула тӗнче чылай енчен лайӑхланнӑ». Клинтон Ельцинпа калаҫса татӑлма пултарнине пысӑк хак парать.

2001 ҫулта Китай Халӑх Республикин председателӗ Цзян Цзэминь Б. Ельцин ҫинчен «китай халӑхӗн ӗлӗкхи тусӗ» тенӗ[70].

Ҫемье

Борис Ельцин авланнӑ, икӗ хӗр, пилӗк мӑнук тата виҫӗ мӑнук пулнӑ.

  • Арӑмӗ — Ельцина Наина Иосифовна (1932, хӗр чухне — Гирина, 25 ҫула ҫитиччен — Анастасия).
  • Хӗрӗсем:
  • Мӑнукӗсем:
    • Елена ачисем: Екатерина Окулова (1979, юпа, 10) тата Мария Жиленкова-Окулова (1983, пуш, 31), Иван Окулов (1997, юпа, 28).
    • Татьянӑн ачисем: Борис Ельцин (1981, нарӑс, 19); Глеб Дьяченко (Даун синдромӗпе ҫуралнӑскер) (1995, ҫурла, 30); Мария Юмашева (2002).
  • Мӑнукӗсен ачисем:
    • Александр Окулов (1999, утӑ, 22) (Екатерина Окулова мӑнукӗн ывӑлӗ).
    • Михаил (2005) тата Фёдор (2006) (Мария Жиленкова-Окулова мӑнукӗн тата унӑн упӑшкин Михаил Жиленков бизнесменӑн ачисем)[71].

Астӑвӑм

undefined
undefined
undefined
undefined
  • XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Киевра Персонал управленийӗн регионсем хушшинчи академийӗ (МАУП) ҫумӗнче Борис Ельцин ячӗллӗ менеджмент тата бизнес Украин-Раҫҫей институчӗ ӗҫленӗ.
  • 2008 ҫулхи акан 8-мӗшӗнче Екатеринбургри Кӑрлачӑн 9-мӗшӗ урама Борис Ельцин ятне панӑ[72].
  • 2008 ҫулхи акан 23-мӗшӗнче Новодевичье ҫӑви ҫинче паллӑ скульптор Георгий Франгулян пурнӑҫланӑ Борис Ельцин палӑкне уҫнӑ.
  • 2008 ҫулхи акан 23-мӗшӗнче Урал патшалӑх техника университетне — УПИ Борис Ельцин ятне панӑ[73].
  • Ельцин вилнӗренпе ҫулталӑк ҫитнӗ кун тӑван Бутка ялӗнче Раҫҫейӗн пӗрремӗш президенчӗн ашшӗ туса лартнӑ ҫурт ҫине асӑну хӑми вырнаҫтарса пӗр урама Ельцина ятне панӑ[74].
  • 2009 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче Санкт-Петербургра Б. Н. Ельцин ячӗллӗ Президент библиотекине уҫнӑ.
  • Кӑркӑсстан тӗп хулинче Бишкекра Б. Н. Ельцин ятне Кӑркӑс-Раҫҫей славян университетне панӑ.
  • Кӑркӑсстанри Иссык-Куль облаҫӗнче Раҫҫейӗн пӗрремӗш президенчӗн ячӗпе Тянь-Шаньре пик (5168 метр ҫӳллӗш) хисепленсе тӑрать.
  • 2011 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗнче Екатеринбургра Борис Ельцин 80 ҫул тултарнӑ ятпа Георгий Франгулян скульпторӑн пулас президент центрӗ ҫумӗнчи «Демидов-Плазара» палӑк уҫнӑ[75].
  • 2013 ҫулхи ҫурлан 22-мӗшӗнче Таллинра, Кив хула варринчех Эстони правительствин ҫурчӗ ҫывӑхӗнчи Нунне урамӗнчи чул хӳме ҫинче Борис Ельцинӑн асӑну хӑмине тата барельефне вырнаҫтарнӑ[76].
  • 2015 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 25-мӗшӗнче Екатеринбургра Борис Ельцинӑн Президент центрне уҫнӑ. Центра уҫма 500 ытла ҫынна чӗннӗ: Раҫҫей президенчӗ Владимир Путин, Дмитрий Медведев премьер-министр, Борис Ельцинпа пӗр вӑхӑтра ӗҫленӗ тӗрлӗ патшалӑх лидерӗсем, паллӑ политиксем, культура ӗҫченӗсем, журналистсем. Раҫҫейри пӗрремӗш президента ҫывӑх пӗлнӗ ҫынсем те — унпа пӗр курсра вӗреннисем, президент командин членӗсем, тӑванӗсем — килнӗ[77].

Хисепӗсем

Раҫҫей тата СССР наградисем

  • «Тӑван Ҫӗршыв умӗнчи тава тивӗҫлӗ ӗҫсемшӗн» орденӑн I степенӗ (2001 ҫулхи ҫӗртмен 12-мӗшӗ) — Раҫҫей патшалӑхне йӗркелес тата аталантарас ӗҫе уйрӑмах пысӑк тӳпе хывнӑшӑн[78].
  • Ленин орденӗ (1981 ҫулхи кӑрлачӑн 30-мӗшӗ) — Коммунистсен партипе Совет патшалӑхӗ умӗнчи тава тивӗҫлӗ ӗҫсемшӗн тата ҫуралнӑранпа аллӑ ҫул ҫитнӗ май[79].
  • 2 Ӗҫлӗх Хӗрлӗ Ялав орденӗ:
    • 1971 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче — пиллӗк ҫуллӑх планне пурнӑҫланӑшӑн[79];
    • 1974 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче — Верх-Исеть металлурги савучӗн сивӗ прокат цехӗн пӗрремӗш черетне тунӑшӑн[79].
  • «Хисеп Палли» орден (1966 ҫул) — ҫурт-йӗр тӑвас енӗпе ҫичӗ ҫуллӑх планӗн заданийӗсене пурнӑҫланӑшӑн[79].
  • «Хусан 1000-ҫуллӑхне асӑнса» медаль[80].
  • «Хастар ӗҫленӗшӗн. В. И. Ленин ҫуралнӑранпа 100 ҫул ҫитнине пӗлтерсе» медаль (1969 ҫул, чӳк)[79].
  • «1941—1945 ҫҫ. Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче ҫӗнтернӗренпе вӑтӑр ҫул» (1975 ҫул, ака)[79].
  • «СССР Хӗҫпӑшаллӑ Вӑйӗсем 60 ҫулта» медаль (1978 ҫул, кӑрлач)[79].
  • ВДНХ ылтӑн медалӗ (1981 ҫул, юпа)[79].

Ют ҫӗршыв наградисем

  • «Щит Свободы» медаль (Америкӑн Пӗрлешӳллӗ Штачӗсем)[81].
  • Франциск Скорина орденӗ (Беларуҫ, 1999, раштав, 31) — Беларуҫ-Раҫҫей ҫыхӑнусене аталантарас тата ҫирӗплетес ӗҫе пысӑк тӳпе хывнӑшӑн[82].
  • Ылтӑн ӑмӑрткайӑк орденӗ (Казахстан, 1997 ҫул)[20][83].
  • Ярослав Мудрый кнеҫ орденӗн I степенӗ (Украина, 2000 ҫулхи кӑрлачӑн 22-мӗшӗ) — Украин-Раҫҫей ӗҫтешлӗхӗн аталанӑвне пысӑк ӳсӗм кӳнӗшӗн[84].
  • «Итали Республики умӗнчи тава тивӗҫлӗ ӗҫсемшӗн» орденӑн вӑчӑриллӗ Аслӑ Хӗрес кавалерӗ (Итали, 1991 ҫул)[85].
  • Виҫӗ ҫӑлтӑр орденӗн I степенӗ (Латви, 2006 ҫул)[86].
  • «Вифлеем-2000» медаль (Палестина автономийӗ, 2000 ҫул)[87][88].
  • Хисеплӗ легион орденӗн Пысӑк хӗрес кавалерӗ (Франци)[89][90].
  • Ырӑ Шанӑҫ орденӗн I степенӗ (ЮАР, 1999 ҫул).
  • Кӑрлачӑн 13-мӗшӗн асӑну медалӗ (Литва, 1992 ҫулхи кӑрлачӑн 9-мӗшӗ)[91].
  • Витис Хӗрес орденӗн пысӑк хӗресӗ (Литва, 2011 ҫулхи ҫӗртмен 10-мӗшӗ, вилнӗ хыҫҫӑн).
  • «Харпӑр хӑюлӑхшӑн» орден (ПМР, 2001 ҫулхи юпан 18-мӗшӗ)[92].
  • Пӑхӑнман Патшалӑхсен Пӗрлешӗвӗн хисеп палли (2002 ҫул).

Ведомство наградисем

Чиркӳ наградисем

Хисеплӗ ятсем

Ытти

  • Крап берет (1993 ҫулхи авӑн) — Раҫҫей ШӖМӗн шалти ҫарӗсен ятарлӑ подразделенийӗсене аталантарас ӗҫе пысӑк тӳпе хывнӑшӑн[108].

Кӗнекесем

Б. Н. Ельцин — тӑватӑ кӗнеке авторӗ (юлашки виҫҫӗшне Валентин Юмашев журналист редакцилесе кӑларнӑ, каярахпа администраци ертӳҫи тата Ельцин кӗрӳшӗ пулса тӑнӑ):

  • Б. Н. Ельцин. Средний Урал: рубежи созидания. Свердловск, Средне-Уральское книжное издательство, 1981. — 160 стр.[109]
  • «Исповедь на заданную тему» (Москва. Издательство «ПИК», 1990 г.)[16].
  • «Записки президента» (1994)[81].
  • «Президентский марафон» (2000)[110].

Фильмографи

Илемлӗ фильмсем

  • «Ельцин» проект» ((Spinning Boris), 2003, режиссёр — Роджер Споттисвуд) — 1996 ҫулхи президент суйлавӗ вӑхӑтӗнче американ пиарщикӗсен Б. Ельцин штабӗнче ӗҫлени ҫинчен ӳкернӗ фильм.

Киносӑнарсем

  • «Три августовских дня», 1992, режиссёр Жан Юнг, Ельцин рольне Александр Скороход вылянӑ[111].
  • «Полицейская академия 7: Миссия в Москве», 1994, режиссёр Алан Меттер, Ельцина ҫаплах Александр Скороход вылянӑ.
  • «Президент и его внучкака», 1999, Олег Табаков.
  • «Паллӑ мар путч», 2009, Ельцин рольне Владимир Новиков вылянӑ.
  • «Ельцин. Август уйӑхӗнчи виҫӗ кун», 2011, режиссёр Александр Мохов, Ельцин рольне Дмитрий Назаров калӑпланӑ.
  • «Маргарита Назарова», 2015, командировкӑна килнӑ ҫамрӑк Борис Ельцин рольне Сергей Марухин актёр вылянӑ.
  • «Ҫапла йӗркеленчӗҫ ҫӑлтӑрсем», 2016, Борис Ельцин рольне Алексей Гуськов калӑпланӑ.
  • «Ӳсӗр фирма», 2016, Борис Ельцин рольне Сергей Колтаков калӑпланӑ.
  • «Перевал Дятлова», 2020, телесериалта ҫамрӑк Ельцин эпизодлӑ рольне Евгений Романцов вылянӑ.
  • «Корона (телесериал)», Ельцин рольне 5 сезонри 6 серинче Анатолий Котенёв калӑпланӑ.

Документлӑ фильмсем

  • «Пример интонации» (Раҫҫей, Александр Сокуров, 1991)[112][113].
  • «Борис патша» (Аслӑ Британи, 1997).
  • «Президент Всея Руси» (Раҫҫей, НТВ, 1999—2000)[114].
  • «Б. Н.» (Раҫҫей, ВГТРК, 2006)[115].
  • «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» (Россия, ТВЦ, 2007)[116].
  • «Борис Ельцин. Жизнь и судьба» (Россия, ВГТРК, 2011).
  • «Борис Ельцин. Первый» (Раҫҫей, Пӗрремӗш канал, 2011).
  • «Борис Ельцин. Отступать нельзя» (Раҫҫей, Пӗрремӗш канал, 2016)[117].

Компьютер вӑййисенче

  • «Кужлевка» (2023). Роле Всеволод Кузнецов сассипе ҫырнӑ[118].

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2 Boris Yeltsin // Encyclopædia Britannica (англ.)
  2. ^ 1, 2 Boris Jelzin // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  3. ^ Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #118900048 // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
  4. ^ Указ Президента РСФСР «Об организации работы Правительства РСФСР в условиях экономической реформы». № 172 - Документ - Архив Егора Гайдара - база данных документов. gaidar-arc.ru. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2016 ҫулхи чӳкӗн 4-мӗшӗ.
  5. ^ УКАЗ Президента РФ от 15.06.1992 № 633 «ОБ ИСПОЛНЯЮЩЕМ ОБЯЗАННОСТИ ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ». Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи ҫурлан 25-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ.
  6. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Ельцин, Борис Николаевич. Президент России. Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи акан 19-мӗшӗ.
  7. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Ельцин Борис. История.РФ. Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи акан 19-мӗшӗ.
  8. ^ Московские могилы. Ельцина К.В. moscow-tombs.ru. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗ.
  9. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 Б. Минаев. Ельцин. — Молодая гвардия, 2010. — (ЖЗЛ).
  10. ^ 1, 2 Ельцин, Борис (выр.). Lenta.ru. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи ҫӗртмен 8-мӗшӗ.
  11. ^ Ельцин Николай Игнатьевич (выр.). Бессмертный барак. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ.
  12. ^ vvr2a. Ельцин Николай Игнатьевич (1906-1977) (выр.). Москва-Волга (6 ҫӑвӑн 2017). Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи раштавӑн 30-мӗшӗ.
  13. ^ Кем был отец Бориса Ельцына. Пӑхнӑ кун: 2017 ҫулхи нарӑсӑн 24-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2017 ҫулхи нарӑсӑн 24-мӗшӗ.
  14. ^ Кузнецов Г., Игнатьева И. Подаренную Ельциными квартиру Суховым придётся подождать // Вечерняя Казань. — 1999. — № 139 (1 сентября). — С. 1.
  15. ^ Владимир Максимович Михайлюк. Не один пуд соли. Березники в судьбе России / Т. К. Бекетова, зам. главы администрации г. Березники. — М 69. — "Пушка", 1997. — С. 193. — 368 с.
  16. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 Б. Н. Ельцин. Исповедь на заданную тему. — Советско-британская творческая ассоциация «Огонёк» — «Вариант», 1990.
  17. ^

    Возможно, этот рассказ надо понимать как аллегорию. Уж слишком много странностей: трудно перепилить решетку, пока часовой обходит церковь, гранаты не хранятся с запалами, взорвавшаяся в руках граната отрывает не только два пальца, а кое-что ещё.

    — С. Г. Кара-Мурза «Советская цивилизация» (том II)
  18. ^ Фотокопия собственноручно заполненной 8 апреля 1955 года автобиографии Ельцина опубликована на ненумерованой вклейке перед страницей 65: Ельцин Б. Н. Исповедь на заданную тему. — М.: Синдбад, 2015.
  19. ^ Загадка фотографии Бориса Ельцина (выр.). Курган и курганцы (6 ҫӗртмен 2018). Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи ҫӑвӑн 4-мӗшӗ.
  20. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 Ельцин, Борис Николаевич — ПЕРСОНА ТАСС. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 13-мӗшӗ.
  21. ^ Владимир Прибыловский. Президент России Борис Ельцин. — Независимая газета, 04.07.1996
  22. ^ * Г. Соколова. Как «уральский БАМ» стал самой популярной дорогой в области , Wayback Machine çинчи 2021 ҫулхи ҫурлан 7-мӗшӗнчи копийӗ // Сетевое издание «Областная газета» (27 ноября 2018)
  23. ^ Григорий Каёта, Анатолий Кириллов. За всё в ответе, Областная газета. 2012 ҫулхи акан 29-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2011 ҫулхи кӑрлачӑн 4-мӗшӗ.
  24. ^ Горбачев Михаил Сергеевич. Жизнь и реформы. Книга 1. — Новости, 1995. — 596,[1] с. — ISBN 5-7020-0953-3.
  25. ^ Вадим Белоцерковский. Ельцин. Жизнь «над пропастью во лжи». Пӑхнӑ кун: 2007 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи нарӑсӑн 3-мӗшӗ.
  26. ^ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 мая 1989 года № 10487—XI. Пӑхнӑ кун: 2017 ҫулхи акан 3-мӗшӗ. Архивланӑ 2017 ҫулхи акан 4-мӗшӗ.
  27. ^ Постановление Съезда народных депутатов СССР от 26 декабря 1990 г. № 1866-I «О сложении полномочий членов Верховного Совета СССР, обратившихся с личными заявлениями о выходе из его состава»
  28. ^ Как американский супермаркет сделал Ельцина антисоветчиком , Wayback Machine çинчи 2017 ҫулхи акан 27-мӗшӗнчи копийӗ (отрывки из книги Александра Ольбика и помощника Ельцина Льва Суханова «Три года с Борисом Ельциным», вышла в 1992 году в Риге)
  29. ^ Boris Yeltsin Visits Hopkins on His First Trip to the U.S. , Wayback Machine çинчи 2011 ҫулхи ҫурлан 6-мӗшӗнчи копийӗ Yeltsin fuels reports of drunken behavior during press conference at the University.
  30. ^ Постановление Верховного Совета Российской Федерации от 11 июня 1992 г. № 2981-I «О праздничном дне 12 июня». www.innovbusiness.ru. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2011 ҫулхи ҫӗртмен 3-мӗшӗ.
  31. ^ Известия, 8 августа 1990
  32. ^ Загадочная история Бориса Ельцина (выр.). Mir24. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи юпан 29-мӗшӗ.
  33. ^ Союз можно было сохранить. Белая книга: Документы и факты о политике М. С. Горбачёва по реформированию и сохранению многонационального государства. М.: АПРЕЛЬ-85, 1995., c. 110—111
  34. ^ Постановление СНД СССР от 24 декабря 1990 года № 1853-1 «О сохранении Союза ССР как обновлённой федерации равноправных суверенных республик» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1158.
  35. ^ О мерах по обеспечению проведения референдума СССР и референдума РСФСР 17 марта 1991 года. pravo.gov.ru. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ.
  36. ^ Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов , Wayback Machine çинчи 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗнчи копийӗ // Российская газета. — 1991. — № 57 (103). — 26 марта.
  37. ^ Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов (, Wayback Machine çинчи 2012 ҫулхи кӑрлачӑн 8-мӗшӗнчи копийӗ) // Известия. — 1991. — 26 марта.
  38. ^ Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 5 апреля 1991 года «О перераспределении полномочий между высшими государственными органами РСФСР для осуществления антикризисных мер и выполнения решений Съездов народных депутатов РСФСР», пункт 3
  39. ^ О Президенте РСФСР. pravo.gov.ru. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ.
  40. ^ История должности президента России. Досье. ТАСС. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ.
  41. ^ 13-е заседание V Съезда народных депутатов РСФСР. 28 октября 1991 года. Фонд Егора Гайдара. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ.
  42. ^ Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 171 (выр.). Президент России. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ.
  43. ^ Сообщение Центральной комиссии всероссийского референдума об итогах референдума, состоявшегося 25 апреля 1993 года // Российская газета. 1993. 6 мая
  44. ^ Постановление Конституционного суда РФ по делу о конституционности части второй пункта 2 постановления Съезда народных депутатов РФ от 29 марта 1993 года «О всероссийском референдуме 25 апреля 1993 года, порядке подведения его итогов и механизме реализации результатов референдума». Информационно-правовая система «Законодательство России» (21 акан 1993). Архивланӑ 2012 ҫулхи ҫӗртмен 5-мӗшӗ.
  45. ^ Кампания, собравшаяся на кухне (выр.). КоммерсантЪ (15 нарӑсӑн 2016). Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи ҫурлан 7-мӗшӗ.
  46. ^ «Ельцин не хотел идти на второй срок». Бывший глава АП Сергей Филатов о работе с Ельциным и об интригах в его окружении. Лента.ру (13 юпан 2015). Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи утӑн 3-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  47. ^ Дмитрий Горностаев. Паломничество Бориса Ельцина. ng.ru. Независимая газета (6 кӑрлачӑн 2000). Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 18-мӗшӗ.
  48. ^ Ельцину тоже задержали пенсию. На девять лет. Газета «Коммерсантъ», № 59 (1944), 06.04.2000. Пӑхнӑ кун: 2011 ҫулхи авӑнӑн 26-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ.
  49. ^ Президент России
  50. ^ Ельцин представил свой "президентский марафон" (англ.). www.ng.ru. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2022 ҫулхи нарӑсӑн 10-мӗшӗ.
  51. ^ Благотворительный фонд Ельцина. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи утӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи ҫурлан 7-мӗшӗ.
  52. ^ «Пик Ельцина» — вершина в горах Алатау. yeltsincenter.ru. Пӑхнӑ кун: 2012 ҫулхи нарӑсӑн 28-мӗшӗ. Архивланӑ 2012 ҫулхи ҫӑвӑн 27-мӗшӗ.
  53. ^ Указ Президента КР от 8 сентября 2004 года № 293 "О присвоении имени первого Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина Кыргызско-Российскому (Славянскому) университету". Министерство юстиции Киргизии. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗ.
  54. ^ В Баку прибыл Борис Ельцин (выр.), Day.Az (2005-04-07). 2017 ҫулхи раштавӑн 13-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2017 ҫулхи ҫӗртмен 16-мӗшӗ.
  55. ^ Азербайджанские каникулы Бориса Ельцина (англ.). www.ng.ru. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗ.
  56. ^ В Баку состоялась встреча И. Алиева и Б.Ельцина (выр.), Day.Az (2005-04-08). 2017 ҫулхи раштавӑн 13-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2017 ҫулхи ҫӗртмен 16-мӗшӗ.
  57. ^ ntv.ru. Ельцин приехал в гости к Алиеву (англ.). НТВ. Пӑхнӑ кун: 2017 ҫулхи ҫӗртмен 16-мӗшӗ. Архивланӑ 2017 ҫулхи раштавӑн 13-мӗшӗ.
  58. ^ Дмитрий Горностаев. Травма номер один. Коммерсантъ (8 авӑнӑн 2005). Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи кӑрлачӑн 17-мӗшӗ.
  59. ^ 1, 2 Ельцин вновь в Кремле(паллӑ мар). trud.ru (2 нарӑсӑн 2006). Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗ.
  60. ^ Борис Ельцин отметил своё 75-летие в Кремле (выр.). www.mk.ru. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗ.
  61. ^ Путин вручил кремлёвским воинам новое Боевое знамя. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи ҫӑвӑн 15-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи авӑнӑн 20-мӗшӗ.
  62. ^ Президент России , Wayback Machine çинчи 2014 ҫулхи пушӑн 13-мӗшӗнчи копийӗ
  63. ^ 1, 2 У первого президента не выдержало сердце // KP.RU. Пӑхнӑ кун: 2014 ҫулхи акан 4-мӗшӗ. Архивланӑ 2014 ҫулхи утӑн 9-мӗшӗ.
  64. ^ Последние прижизненные фотографии Бориса Ельцина. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  65. ^ Последнее паломничество Ельцина. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗ.
  66. ^ В отличие от умерших глав СССР, последним из которых был К. У. Черненко, похороненных у Кремлёвской стены
  67. ^ Россия Ельцина , Wayback Machine çинчи 2012 ҫулхи акан 17-мӗшӗнчи копийӗ // The Wall Street Journal, 24 апреля 2007, перевод на русский
  68. ^ Разрушитель, а не строитель // The Guardian, 29 августа 2007
  69. ^ Борис Ельцин , Wayback Machine çинчи 2016 ҫулхи авӑнӑн 9-мӗшӗнчи копийӗ // The Washington Post, 24 апреля 2007,перевод на русский
  70. ^ Председатель КНР Цзян Цзэминь пожелал Ельцину исполнения 10 тысяч желаний , Wayback Machine çинчи 2014 ҫулхи пушӑн 7-мӗшӗнчи копийӗ 02.02.2001
  71. ^ У Ельцина появился третий правнук. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи ҫӗртмен 12-мӗшӗ. Архивланӑ 2017 ҫулхи авӑнӑн 6-мӗшӗ.
  72. ^ Одна из улиц Екатеринбурга названа в честь Бориса Ельцина (видео). Пӑхнӑ кун: 2008 ҫулхи акан 24-мӗшӗ. Архивланӑ 2008 ҫулхи акан 27-мӗшӗ.
  73. ^ Взгляд. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи утӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  74. ^ В родном селе Бориса Ельцина открыли мемориальную доску. РИА Новости (24 акан 2008). Пӑхнӑ кун: 2010 ҫулхи авӑнӑн 3-мӗшӗ. Архивланӑ 2011 ҫулхи ҫурлан 22-мӗшӗ.
  75. ^ Дмитрий Медведев возложил цветы к памятнику Борису Ельцину, E1.RU (2011-02-01). 2011 ҫулхи нарӑсӑн 4-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2011 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗ.
  76. ^ Барельеф первому президенту РФ Борису Ельцину открыт в Таллине. РИА "Новости" (22 ҫурлан 2013). Пӑхнӑ кун: 2013 ҫулхи ҫурлан 25-мӗшӗ. Архивланӑ 2013 ҫулхи ҫурлан 25-мӗшӗ.
  77. ^ 25 ноября в Екатеринбурге открылся Президентский центр Бориса Ельцина. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи утӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи акан 14-мӗшӗ.
  78. ^ Указ Президента Российской Федерации от 12 июня 2001 года № 696 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Ельцина Б. Н.» , Wayback Machine çинчи 2007 ҫулхи юпан 23-мӗшӗнчи копийӗ
  79. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 Сушков А. В., Разинков С. Л. Руководители Свердловской области: первые секретари Свердловского обкома ВКП(б) — КПСС и председатели облисполкома. 1934—1991: Биографический справочник. — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2003. — ISBN 5-7851-0455-5
  80. ^ Борис Ельцин награждён медалью «В память 1000-летия Казани» , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи чӳкӗн 30-мӗшӗнчи копийӗ // REGNUM, 23 июня 2006.
  81. ^ 1, 2 Борис Николаевич Ельцин. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗ.
  82. ^ Указ Президента Республики Беларусь от 31 декабря 1999 г № 785 «О награждении Б. Н. Ельцина орденом Франциска Скорины». Пӑхнӑ кун: 2007 ҫулхи акан 24-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи авӑнӑн 27-мӗшӗ.
  83. ^ Новодевичье кладбище готовили к церемонии всю ночь | Статьи | Известия. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗ.
  84. ^ Кучма наградил Ельцина орденом. // Восточно-Сибирская правда. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи авӑнӑн 28-мӗшӗ.
  85. ^ Информация о награждении на официальном сайте Президента Италии , Wayback Machine çинчи 2022 ҫулхи ҫӑвӑн 10-мӗшӗнчи копийӗ(итал.)
  86. ^ Визит Бориса Ельцина в Латвию , Wayback Machine çинчи 2007 ҫулхи авӑнӑн 27-мӗшӗнчи копийӗ 22 августа 2006
  87. ^ Не прошло и 2000 лет. // Коммерсантъ (18 кӑрлачӑн 2000). Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ.
  88. ^ Medal of Bethlehem, 2000 , Wayback Machine çинчи 2021 ҫулхи нарӑсӑн 27-мӗшӗнчи копийӗ(акăлч.)
  89. ^ Новодевичье кладбище готовили к церемонии всю ночь. // Известия. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2012 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  90. ^ 160 обладателей ордена Почётного легиона. // Российская газета. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ.
  91. ^ Информация на официальном сайте Президента Литвы (лит.) (23 кӑрлачӑн 2009). — Декрет от 9 января 1992 года № I-2193. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи пушӑн 28-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2015 ҫулхи кӑрлачӑн 24-мӗшӗ.
  92. ^ Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 18 октября 2001 года № 537 «О награждении орденом „За личное мужество“ гражданина Российской Федерации Ельцина Б. Н.»
  93. ^ Биография. Борис Николаевич Ельцин. Президент России (1991—1999) — Новости — Ельцин Центр. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи утӑн 13-мӗшӗ.
  94. ^ Олимпийские награды. Государственная символика. statesymbol.ru. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ.
  95. ^ Биография Бориса Николаевича Ельцина — РИА Новости, 20.04.2012. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи раштавӑн 19-мӗшӗ.
  96. ^ Алексий Второй вручил Ельцину Орден Дмитрия Донского. // РИА Новости (1 нарӑсӑн 2006). Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ.
  97. ^ Ельцин получил награду на Святой земле. // Lenta.ru (6 кӑрлачӑн 2000). Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи чӳкӗн 17-мӗшӗ.
  98. ^ Почётные члены РААСН
  99. ^ Присвоено указом Губернатора Свердловской области (А. С. Мишарина) № 68-УГ от 29 января 2010 года. Знак вручён в тот же день Наине Иосифовне Ельциной.
  100. ^ Борис Ельцин посмертно удостоен звания «Почётный гражданин Свердловской области». // Новости Екатеринбурга (29 кӑрлачӑн 2010). Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ.
  101. ^ Борис Ельцин стал Почётным гражданином Казани , Wayback Machine çинчи 2008 ҫулхи кӑрлачӑн 16-мӗшӗнчи копийӗ
  102. ^ Борис Ельцин стал почётным гражданином Самарской области. // ВолгаИнформ. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи авӑнӑн 28-мӗшӗ.
  103. ^ Почётные граждане г. Еревана. // Официальный сайт Еревана. Пӑхнӑ кун: 2010 ҫулхи раштавӑн 7-мӗшӗ. Архивланӑ 2011 ҫулхи ҫурлан 22-мӗшӗ.
  104. ^ Глянец. // Rambler. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2010 ҫулхи ҫӗртмен 1-мӗшӗ.
  105. ^ С подачи президента , Wayback Machine çинчи 2021 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗнчи копийӗ журнал «Огонёк» № 29 от 23.07.2006, стр. 29
  106. ^ Команда, в которой играл Ельцин, стала призёром чемпионата страны. Но Ельцину медаль не дали , Wayback Machine çинчи 2021 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗнчи копийӗ Областная газета. 4 сентября 2015
  107. ^ Наина Ельцина представила книгу мемуаров в день рождения супруга — РИА Новости, 01.02.2017. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗ.
  108. ^ У кого ещё есть краповый берет. // Интерфакс. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи ҫурлан 21-мӗшӗ.
  109. ^ Книги, посвящённые деятельности Б.Н.Ельцина | Уральский Центр Бориса Николаевича Ельцина. ural-yeltsin.ru. Пӑхнӑ кун: 2019 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗ. Архивланӑ 2019 ҫулхи пушӑн 22-мӗшӗ.
  110. ^ Ельцин Б. Н. Президентский марафон. — АСТ, 2000. — ISBN 5-17-003500-4.
  111. ^ Двойник Ельцина выразил соболезнования. Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи чӳкӗн 1-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи кӑрлачӑн 28-мӗшӗ.
  112. ^ Пример интонации. sokurov.spb.ru. Пӑхнӑ кун: 2023 ҫулхи нарӑсӑн 28-мӗшӗ.
  113. ^ Дни Александра Сокурова. «Пример интонации»​ (выр.). Ельцин Центр. Пӑхнӑ кун: 2023 ҫулхи нарӑсӑн 28-мӗшӗ.
  114. ^ Фильм телекомпании НТВ «Президент всея Руси» | Ельцин Центр. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗ.
  115. ^ «Б. Н.» Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 26-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи нарӑсӑн 26-мӗшӗ.
  116. ^ «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» | Ельцин Центр. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ. Архивланӑ 2021 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗ.
  117. ^ «Борис Ельцин. Отступать нельзя». Документальный фильм. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи авӑнӑн 18-мӗшӗ. Архивланӑ 2022 ҫулхи нарӑсӑн 10-мӗшӗ.
  118. ^ «Никак вы, *****, не научитесь!»: Всеволод Кузнецов озвучил Ельцина и сортир в российской адвенчуре «Кужлевка» (2022-11-29).

Вуламалли

Вырӑсла

Акӑлчанла

  • Yeltsin, Boris. Against the Grain. London: Jonathan Cape, 1990.
  • Yeltsin, Boris. The Struggle for Russia. New York: Times Books, 1994.
  • Shevtsova, Lilia. Yeltsin’s Russia: Myths and Reality. Washington: Carnegie Endowment for International Peace, 1999.
  • Уильям Бёрнс. Невидимая сила. Как работает американская дипломатия = William J. Burns. The Back Channel: A Memoir of American Diplomacy and the Case for Its Renewal. — Альпина Паблишер, 2020. — ISBN 978-5-9614-2828-5.
  • . — ISBN 0-295-98637-9..
  • Leon Aron. . — London: HarperCollins. — ISBN 978-0002559225.
  • Barnes, A. «Property, Power, and the Presidency: Ownership Policy Reform and Russian Executive-Legislative Relations, 1990—1999» Communist and Post-Communist Politics 34#1 (2001) : 39-61.
  • Biryukov, N., & S. Sergeyev. Russian Politics in Transition: Institutional Conflict in a Nascent Democracy (Ashgate, 1997).
  • Breslauer, George W. Gorbachev and Yeltsin as leaders (Cambridge UP, 2002).
  • Brown, Archie, and Lilia Shevtsova, eds. Gorbachev, Yeltsin, and Putin: political leadership in Russia’s transition (Carnegie Endowment, 2013) excerpt.
  • Timothy J. Colton. . — New York: Basic Books. — ISBN 978-0-465-01271-8.
  • Depoy, Erik. «Boris Yeltsin and the 1996 Russian presidential election.» Presidential Studies Quarterly 26.4 (1996): 1140—1164. online , Wayback Machine çинчи 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 2-мӗшӗнчи копийӗ
  • . — London: Futura. — ISBN 978-0708849408.
  • Evans, Alfred B. (1994). «Yel'tsin and Russian Nationalism». The Soviet and Post-Soviet Review 21 (1): 29–43. DOI:10.1163/187633294X00089.
  • Gill, Graeme. «The Yeltsin Era.» in Routledge Handbook of Russian Politics and Society (Routledge, 2015) pp 3-12.
  • Mason, David S., and Svetlana Sidorenko-Stephenson. «Public opinion and the 1996 elections in Russia: Nostalgic and statist, yet pro-market and pro-Yeltsin.» Slavic Review 56.4 (1997): 698—717 online , Wayback Machine çинчи 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 2-мӗшӗнчи копийӗ.
  • O’Brien, Thomas A. «The role of the transitional leader: A comparative analysis of Adolfo Suárez and Boris Yeltsin.» Leadership 3.4 (2007): 419—432 online , Wayback Machine çинчи 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 2-мӗшӗнчи копийӗ; compares Suárez of Spain.
  • Rivera, David W., and Sharon Werning Rivera. «Yeltsin, Putin, and Clinton: presidential leadership and Russian democratization in comparative perspective.» Perspectives on Politics (2009): 591—610 online , Wayback Machine çинчи 2021 ҫулхи ҫӑвӑн 2-мӗшӗнчи копийӗ.
  • Shevt͡sova, Lilii͡a. Russia lost in transition: the Yeltsin and Putin legacies (Carnegie Endowment, 2007).
  • Skinner, Kiron, et al. The Strategy of Campaigning: Lessons from Ronald Reagan and Boris Yeltsin (U of Michigan Press, 2010).

Французла

  • Lilly Marcou, Les Héritiers, Paris, Flammarion-Pygmallion, 2003.

Нимӗҫле

  • Aufzeichnungen eines Unbequemen, aus dem Russischen von Annelore Nitschke. Droemer Knaur, München 1990, ISBN 3-426-26467-6.
  • Die Alternative. Demokratie statt Diktatur. Mit weiteren Beiträgen von Ruslan Chasbulatow, Grigori Jawlinski und Viktor Jaroschenko (mit der Rede Jelzins «An die Bürger Rußlands» vom 19. August 1991), Goldmann, München 1991.
  • Auf des Messers Schneide. Tagebuch des Präsidenten. Siedler, Berlin 1994, ISBN 3-88680-520-4.
  • Mitternachtstagebuch. Meine Jahre im Kreml. Propyläen, Berlin / München 2000, ISBN 978-3-5490-7120-5.
  • Barbara Kerneck-Samson: Boris Jelzin — Ein Porträt. Heyne, München 1991, ISBN 3-453-04451-7.
  • John Morrison: Boris Jelzin — Retter der Freiheit. Ullstein, Berlin 1991, ISBN 3-550-07510-3.
  • Wladimir I. Solowjow; Elena Klepikowa: Der Präsident. Boris Jelzin — Eine politische Biographie. Rowohlt, Berlin 1992, ISBN 3-87134-043-X.
  • Wolfgang Strauß: Drei Tage, die die Welt erschütterten. Vom Untergang des sowjetischen Multikulturalismus — Boris Jelzin und die russische Augustrevolution. Gesamtdeutscher Verlag, Wesseling 1992, ISBN 3-928415-04-2.
  • Oleg M. Popzow: Boris Jelzin. Der Präsident, der nicht zum Zaren wurde — Russland und der Kreml 1991—1995. Edition Q, Berlin 1995, ISBN 3-86124-226-5.
  • Ljew Suchanow: Drei Jahre mit Jelzin: Aufzeichnungen des engsten Mitarbeiters. Coppenrath, Münster 1995, ISBN 3-8157-1295-5.
  • Heiko Pleines: Wirtschaftseliten und Politik im Russland der Jelzin-Ära (1994—1999). LIT, Münster 2003, ISBN 978-3-8258-6561-0.

Каҫӑсем


Цитатăланă чухнехи йăнăш Для существующих тегов <ref> группы «lower-alpha» не найдено соответствующего тега <references group="lower-alpha"/>

Категорисем