Вăтам ĕмĕрсем

«РУВИКИ» ирӗклӗ энциклопединчи материал

Вӑтам ӗмӗрсем е Вӑтамӗмӗрлӗх (выр. Средние века или Средневековье) — Европӑпа Ҫывӑх Тухӑҫ кун-ҫулӗн тапхӑрӗ, Антика хыҫҫӑнхи тата Ҫӗнӗ вӑхӑт умӗнхи тапхӑр[1]. Историксем ҫак тапхӑра тӗрлӗ хронологи чиккисемпе пайлаҫҫӗ, вӗсенчен тӗпписем 500—1500 ҫулсем тата 500—1800 ҫулсем. Анӑҫ Рим империйӗ саланни пуҫламӑшӗ пулса тӑнӑ, Чӗрӗлӳ тата Аслӑ географи уҫӑмӗсем пуҫлансан вара вӗҫленнӗ. Вӑтам ӗмӗрсене пуҫламӑш, ҫӳллӗ тата кайранхи вӑтам ӗмӗрсем ҫине пайлаҫҫӗ. Тӗнчери Вӑтам ӗмӗре, пӗтӗмӗшле илсен, акӑлчан чӗлхиллӗ историографире постклассика тапхӑрӗ теҫҫӗ.

Вӑтам ӗмӗрсенчи алҫыру

Кайранхи антика тапхӑрӗнче пуҫланнӑ халӑх йышӗ чакни, хулара пурӑнакансем ялсене пурӑнма куҫни, централизациленӗ влаҫ арканни, халӑхсемпе йӑхсен массӑллӑ миграцийӗсем пуҫламӑш вӑтам ӗмӗрсенче те тӑсӑлнӑ. Халӑхсен, ҫав шутра герман йӑхӗсен, Аслӑ куҫӑмӗ вӑхӑтӗнче Анӑҫ Рим империн территорийӗсенче ҫӗнӗ патшалӑхсем йӗркеленнӗ. VII ӗмӗрте Ҫурҫӗр Африкӑпа Ҫывӑх Тухӑҫ — унччен Тухӑҫ Рим империйӗн (Висантин) пайӗ пулнӑскерсем — Омейяд халифатне, ислам империне лекнӗ. Обществӑпа политика тытӑмӗсенче пысӑк улшӑнусем пулса иртнӗ пулин те, антика культури ҫавах та пӗлтерӗшлӗ пулса юлнӑ. Висанти империйӗ, Рим империйӗн тӑсӑмӗ пек, Вӑтаҫӗр тинӗсӗн тухӑҫ пайӗнче сыхланса юлнӑ, пысӑк патшалӑх пулса тӑнӑ. Юстиниан Кодексне пула право витӗмӗ пысӑк вырӑн йышӑннӑ. Анӑҫра чылай патшалӑх шутне Рим империйӗнчен юлнӑ йӗркеленӗвӗсем кӗнӗ, ҫӗнӗ епископлӑхсемпе мӑнастирсем вара христианлӑх Европӑра сарӑлнӑ май никӗсленнӗ. Франксем VIII-IX ӗмӗрсенче Каролингсен династийӗ витӗмӗпе Каролингсен империне никӗсленӗ. Чи малтанах вӑл Анӑҫ Европӑн пысӑк пайне йышӑннӑ, анчах каярах ҫӗршыври тӗрлӗ вӑрҫӑ-харҫа пула, ҫавӑн пекех тулашри хӑрушлӑхсене — викингсем ҫурҫӗртен, мадьярсем тухӑҫран тата сарацинсем кӑнтӑртан тапӑнсах тӑнӑ — пула вӑйсӑрланнӑ.

1000 ҫулсем хыҫҫӑнхи тапхӑрта Европа халӑх йышӗ самай нумайланнӑ, мӗншӗн тесен вӑл вӑхӑтри технологисемпе ял хуҫалӑхӗ аталаннине пула суту-илӳ ӑнса пынӑ, каярахпа Вӑтам ӗмӗрсенчи ырӑ климат ят панӑ климат улшӑнни тухӑҫа ӳстерме май панӑ. Вӑтам ӗмӗрсенче общество йӗркеленӗвӗн тытӑмӗ манорализм (ҫӗр тытса тӑракан дворянсене аренда укҫи тата ӗҫлесе татмалли йӗркепе хресченсем ялсене йӗркелени) тата феодализм (чухӑнрах рыцарьсемпе дворянсем хӑйсен сюзеренӗсене ҫӗрсемпе тата ҫурт-йӗрпе усӑ курса рентӑсем илнӗшӗн парӑма ҫар тивӗҫне пурнӑҫласа татмалли йӗрке ҫинче никӗсленнӗ политика тытӑмӗ) пулса тӑнӑ. Ҫак тапхӑрта христианлӑх католик тата православи тӗнӗсене пайланса кайнӑ. 1095 ҫулта анӑҫ Европӑри христиансем Сӑваплӑ ҫӗре мӑсӑльмансенчен туртса илес тӗллевпе Хӗреслӗ харҫӑсем пуҫланӑ, ҫавӑн пекех вӗсем Балти регионӗнче тата Пиреней ҫурутравӗнче христианлӑха сарма пулӑшнӑ. Корольсем централизациленӗ наци патшалӑхӗсен пуҫлӑхӗсем пулса тӑнӑ, ҫакӑ вара преступленипе пусмӑр шайне чакарнӑ, анчах та пӗрлӗхлӗ христиан тӗнчин идеалне путлантарнӑ. Ӑс-тӑн пурнӑҫӗ философи аталанӑвӗпе, сӑмахран, ӗненӳпе пӗлӳлӗхе перлештерекен схоластика, ҫаплах университетсем никӗсленипе палӑрнӑ. Фома Аквинскин теологийӗ, Джотто ӳкерчӗкӗсем, Дантепе Чосер поэзийӗ, Марко Поло ҫулҫӳревӗсем тата готика архитектури ҫӳллӗ вӑтам ӗмӗрсен вӗҫленӗвне палӑртаҫҫӗ.

Кайранхи вӑтам ӗмӗрсем общество проблемисемпе тата глобаллӑ инкексемпе палӑрнӑ, ҫав шутра аслӑ выҫлӑх, чума тата вӑрҫӑсем, вӗсем Европа халӑхне самаях чакарнӑ; 1347—1350 ҫулсенче Хура вилӗм Европӑра пуранакансен виҫҫӗмӗш пайне яхӑн пурнӑҫне татнӑ. Католиксен чиркӗвӗнчи шалти пӑлханӑвӗсемпе перлех патшалӑхсем хушшинчи хирӗҫӳсем, хресченсен пӑлхавӗсем пынӑ. Ҫапах, культурӑпа технологи аталанӑвӗ Европа обществине ҫӗнетнӗ: XV-XVI ӗмӗрсенче кайранхи вӑтам ӗмӗрсем вӗҫленнӗ, малтанхи Ҫӗнӗ вӑхӑт тапхӑрӗ пуҫланнӑ.

Историографи

Терминологи

Кристоф Келлер

Историе антика тата ҫӗнӗ вӑхӑт ҫине пайлассине чи малтан Франческо Петрарка 1330-мӗш ҫулсенче кӗртнӗ: пӗрремӗшӗ — христианлахчен, иккӗмӗшӗ — христиансен пулнӑ[2]. Антика вӗҫленсе Чӗрӗлӳчченхи тапхӑра палӑртма Петрарка «тӗттӗм ӗмӗрсем» терминпа усӑ курнӑ[3]. Хальхи пек виҫӗ тапхӑра пайласси — Антика, Вӑтам ӗмӗрсем тата Ҫӗнӗ вӑхӑт — XV ӗмӗрти гуманистсен ӗҫӗсенче палӑрнӑ, вӗсемшӗн Вӑтам ӗмӗрсем антика тӗнчи тискерленнӗ тапхӑр пек, Ҫӗнӗ вӑхӑт — Чӗрӗлӳ тапхӑрӗ пек туйӑннӑ. Кунашкал трихотоми XVII ӗмӗрте Кристоф Келлер(выр.)чăв. ӗҫӗсем хыҫҫӑн стандартлӑ пулса тӑнӑ[4]:8.

Чи малтан «Вӑтам ӗмӗрсем» терминпа Флавио Бьондо 1453 ҫулта усӑ курнӑ: ævum medium (лат. — «вӑтам ӗмӗр»). XV—XVI ӗмӗрсенче ку истори тапхӑрӗ урӑх ятсемпе те ҫӳренӗ: media tempestas (лат. — «вӑтам вӑхӑт»; 1469 ҫултан), media antiquitas (лат. — «вӑтам антика»; 1494 ҫултан), medium tempus (лат. — «вӑтам вӑхӑт»; 1531 ҫултан), saeculum medium (лат. — «вӑтам ӗмӗр»; 1596 ҫултан)[5].

Тапхӑрсем

Европа 1328 ҫулта
Европа 1430 ҫулсенче
Европа 1470 ҫулсенче

Антика Вӑтам ӗмӗре куҫни Анӑҫ Рим империйӗ пӗтнӗ(выр.)чăв. хыҫҫӑн, шӑпах 476 ҫулта Одоакр хӑйне Итали патши тесе пӗлтернӗ хыҫҫӑн пулса иртнӗ. Ку датӑпа пӗрремӗш хут XIV ӗмӗрте усӑ курнӑ, ун чухне Леонардо Бруни историе Антика, Вӑтам ӗмӗрлӗхпе Ҫӗнӗ вӑхӑт ҫине пайланӑ, «Вӑтам ӗмӗрсем» ятпа усӑ курман пулин те. 476 ҫула вӗҫӗпе пуҫламӑш чикки тесе палӑртасси анӑҫ медиевистикӑра та, Раҫҫей медиевистикинче(выр.)чăв. те ҫирӗпленнӗ, сайра хутра чикӗ VII ӗмӗр вӗҫнелле куҫать (сӑмахран, Малти Азире тата Ҫурҫӗр Африкӑри ҫӗршывсенче шӑпах арап ҫӗнтерӗвӗсем ҫак ҫӗршывсен авалхи историйӗн вӗҫленӗвӗ шутланаҫҫӗ)[K 1].

Нумай вӑхӑт хушши историксем хушшинче Вӑтам ӗмӗрсен хронологи чиккисене палӑртас тӗлӗшпе тавлашу пынӑ. Пуҫламӑш чикки тесе палӑртакан пулӑмсем: Рим императорӗ Аслӑ Константин (306—337) астулра ларни, Рим империйӗ Анӑҫпа Тухӑҫ ҫине пайланни (395), Анӑҫ Рим империйӗ пӗтни (476), Италие остготсем килни (493), Юстиниан I Висанти императорӗн астулӗ (527—565) тата ытти те. Ҫӳлти чикки — Иоганн Гутенберг пӗрремӗш кӗнеке пичетлени (XV ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурри), Висанти империйӗ саланни(выр.)чăв. (1453), Христофор Колумб Америкӑна уҫни (1492), Реформаци(выр.)чăв. пуҫламӑшӗ (1517) тата ытти те[6][7][8]. Чикӗ палӑртасси ҫавӑн пекех ҫӗршывран килнӗ: сӑмахран, акӑлчан историкӗсем хӑш-пӗр чухне Босворт патӗнчи ҫапӑҫупа (1485) усӑ кураҫҫӗ[9], испансем вара — Гранадӑна ярса илнипе (1492)[10].

«Вӑрӑм Вӑтам ӗмӗрсен» француз теорийӗ майлисем XVIII ӗмӗрӗн вӗҫӗпе палӑртма сӗнеҫҫӗ[11]. Официаллӑ совет историографийӗ ахаль халӑх аталанӑвне тӗпе хурса палӑртас позицие тытса пынӑ[12]. Раҫҫей медиевистикинче Вӑтам ӗмӗрсен тапхӑрӗ вӗҫленнине XV ӗмӗр варри е вӗҫӗ — XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗ теме хӑнӑхнӑ[4]:24—25.

Раҫҫей[4]:26—27, акӑлчан тата нимӗҫ историографийӗнче Вӑтам ӗмӗрсене виҫӗ тӗп тапхӑра пайлаҫҫӗ:

  • пуҫламӑш Вӑтам ӗмӗрсем (V ӗмӗр вӗҫӗ — XI ӗмӗр варри);
  • ҫӳллӗ, е классикӑлла, Вӑтам ӗмӗрсем (XI ӗмӗр варри — XIV ӗмӗр вӗҫӗ);
  • кайранхи Вӑтам ӗмӗрсем (XIV—XVI ӗмӗрсем).

Роман ҫӗршывӗсен историографийӗнче Пуҫламӑш тата Кайранхи Вӑтам ӗмӗрсене ҫеҫ уйӑраҫҫӗ.

Вӑтам ӗмӗрсен хронологи чиккисене палӑртма пинҫуллӑх тапхӑрӗ, 500 ҫултан пуҫласа 1500 ҫулччен, тӗп вырӑн йышӑнать[13].

Географи чиккисем

Ансӑр пӗлтерӗшпе «Вӑтам ӗмӗрсем» терминпа Европӑри Вӑтам ӗмӗрсен тӗлӗшпе усӑ кураҫҫӗ. Кун пек чухне асӑннӑ термин тӗн, экономика тата политика пурнӑҫӗн уйрӑмлӑхӗсене шута илсе пӗтӗҫтерет: ҫӗрпе усӑ курмалли феодаллӑ тытӑм (феодал — ҫӗр хуҫисемпе ҫурма пӑхӑнуллӑ хресченсем), вассалитет тытӑмӗ (феодалсене ҫыхӑнтарака сеньорпа вассал хутшӑнӑвӗсем), тӗнре Чиркӳ пӗр сӑмахсӑр хуҫа пулни, чиркӗвӗн политика влаҫӗ (инквизици, чиркӳ сучӗсем, епископ-феодалсем пурри), манахлӑхпа рыцарлӑх идеалӗсем (хӑйне хӑй лайӑхлатас тесе аскетла пуранни тата обществӑшӑн альтруистла ӗҫлес тени), вӑтам ӗмӗрсенчи архитектура — готика — чечекленни. Анлӑрах пӗлтерӗшпе асӑннӑ терминпа кирек мӗнле халах тӗлӗшпе усӑ курма пулать, анчах та кун пек чухне вӑл е ытларах хронологи чиккине палӑртать та анӑҫ Европӑри Вӑтам ӗмӗрсенчи ҫӳлерех асӑннӑ уйрӑмлӑхсем пуррине палӑртмасть (сӑмахран — «Вӑтам ӗмӗрсенчи Китай») е Европӑри Вӑтам ӗмӗрсен паллисем (тӗпрен илсен феодализм) пур истори тапхӑрне кӑтартать, анчах та хронологипе Европӑри Вӑтам ӗмӗрсемпе (тӗслӗхрен, Япони Вӑтам ӗмӗрӗ) пӗр килмест.

Ҫӑлкуҫсем

Вӑтам ӗмӗрсен тапхӑрӗнчи ҫӑлкуҫсене пилӗк тӗс ҫине пайлаҫҫӗ:

  • ҫутҫанталӑк-географи;
  • этнографи;
  • япаласем;
  • ӳнер тата ал-ӗҫ (архитектура, сӑрӑ ӳнерӗ, кӳлепесем, ал-ӗҫ япалисем);
  • ҫыруллисем.

Ҫыру ҫӑлкуҫӗсене хӑйсене темиҫе пая­ уйӑрса пӑхаҫҫӗ:

  • нарративлӑ, урӑхла каласан, историллӗ ҫырса хӑварнисем (анналсем, хроникӑсем, биографисем, генеалогисем, историсем т. ыт. те) , агиографи сочиненийӗсем, эпистоляр палӑкӗсем, кӗлӗсемпе вӗрентӳсем, ӑслӑлӑхпа илемлӗ литература;
  • документсем;
  • саккунсем.

Кайранхи Рим империйӗ

«Тӑватӑ тетрарх» кӳлепе. Сӑваплӑ Марк соборӗ, Венеци.

Рим империйӗ(выр.)чăв. II ӗмӗрте хӑйӗн историйӗнче чи пысӑк лаптӑклӑ пулса тӑнӑ, ҫакӑн хыҫҫӑн унӑн инҫетри регионсене тӗрӗслесе-пӑхса тӑрасси хавшама пуҫланӑ. Экономикӑри йывӑрлӑхсем, калӑпӑр, инфляци, тата тулашри тӑшмансем чикӗсене тӑтӑш тапӑнса тӑни III ӗмӗрти кризис патне илсе ҫитернӗ, ун вӑхӑтӗнче императорсем пӗрмаях хӗҫпӑшаллӑ пӑлхавсем ҫӗклесе пӗр-пӗрне ылмаштарнӑ[14]. III ӗмӗр тӑршшипех вӑрҫӑ тӑкакӗсем ӳснӗ, тӗпрен илсен, ӗмӗр варринелле вӑй илнӗ Сасанидсен патшалӑхӗпе хирӗҫ тӑнӑран[15]. Ҫар йышӗ икӗ хут пысӑкланнӑ, ҫав вӑхӑтрах Рим легионӗсен(выр.)чăв. тактика вырӑнне ытларах кавалерипе пӗчӗк ҫар единицисем йышӑннӑ[16]. Тӑкаксем ӳснӗрен налуксене пысӑклатнӑ, налук пухакан хула канашӗн пайташӗсен йышне чакарнӑ, вӗсен ҫитмен укҫине тата харпӑр хӑй укҫи-тенкинчен тӳлемелле пулнӑ[15]. Ҫар тӑкакӗсем ӳссе пыни патшалӑх бюрократин йышне хӑпартса янӑ, ҫавна пула налог тӳлекенсем налук пухакансенчен сахалрах тесе ӳпкелешме тытӑннӑ[16].

Диоклетиан(выр.)чăв. император (284—305 ҫулсенче император пулнӑ) 286 ҫулта империе анӑҫ тата тухӑҫ пайӗсем ҫине пайласа тетрархи(выр.)чăв. режимне палӑртнӑ; ун чухне ҫынсем вӗсене уйрӑм патшалӑхсем вырӑнне хуман, мӗншӗн тесен саккунсемпе влаҫсем пӗр пайӗнче те, тепӗр пайӗнче те пӗрешкел ӗҫленӗ[17]. Диоклетиан патшалӑх бюрократине вӑйлатнӑ, налук пухассине реформӑланӑ тата ҫара вӑйлатнӑ, ҫакӑ импери саланассине чарнӑ, анчах пухӑннӑ йывӑрлӑхсене сирмен: налуксен ытлашшипех тиевне, ача ҫураласлӑх чакса пынине, тулашри тӑшмансен пусӑмне[18]. 330 ҫулта, граждан вӑрҫисен тапхӑрӗ вӗҫленнӗ май, Константин I император (306—337) Тухӑҫ Рим империн ҫӗнӗ тӗп хулине — Константинополь — никӗсленӗ[19], кунта грексен Висанти пурӑну вырӑнӗ пулнӑ. IV ӗмӗрте граждан вӑрҫисем каллех йӑл илнӗ, вӗсене ҫарсене чикӗрен илсе кайнӑ, ку варвар йӑхӗсене импери территорине лекме май панӑ[20]. Ҫав вӑхӑтрах Рим обществи махтанхинчен уйрӑлса тӑракан ҫӗнӗлле йӗркеленнӗ: пуянсемпе чухӑнсем хушшинче уйрӑмлӑх ӳснӗ, пысӑках мар хуласен пӗлтерӗшӗ чакнӑ[21]. II ӗмӗртен пуҫласа V ӗмӗрччен тӑсӑлнӑ христианизаци хӑйӗн витӗмне кӳнӗ[22][23].

Европӑн 450 ҫулти политика картти.

376 ҫулта хунсем хӗснипе кӑнтӑралла куҫакан готсем II Валент императортан (364—378) Балкан ҫурутравӗнчи Фраки Рим провинцине вырнаҫма ирӗк илнӗ. Ҫав вӑхӑтрах вӗсем ассимиляциленмен, римлянсен чиновникӗсем вӗсене тата кунти тӗп халӑха пӗр тан мар пӑхнине пула часах пӑлхава ҫӗкленнӗ[24]. 377—382 ҫулсенчи гот вӑрҫинче Валента вӗлернӗ[24], готсем импери территоринче федератсен прависенче юлнӑ. 400 ҫулта вестготсем (анӑҫ готсем) Анӑҫ Рим империне тапӑнса кӗнӗ, кӗҫех Италирен хӗссе кӑларнӑ пулин те, 410 ҫулта вӗсем Рима ҫаратнӑ[25]. Ку ӗҫ 800 ҫул хушшинче пӗрремӗш хут пулса иртнӗ, импери халӑхне самай хӑратнӑ. Халӑхсен аслӑ куҫарӑвӗ пуҫланнӑ: варвар йӑхӗсем, ытларах герман йӑхӗсем, Европӑн тухӑҫӗнчен анӑҫалла куҫса пынӑ. Тӗслӗхрен, 406 ҫулта алансем, вандалсем тата свевсем Галлие тапӑнса кӗнӗ, 409 ҫулта — Испание[26]; вӗсем хыҫҫӑн франксем, алемансем тата бургундсем ҫурҫӗр Галлие, анкӑлсем, сакссем тата ютсем — Британие[27]; каярахпа вандалсем Гибралтар проливӗ урлӑ каҫса Африкӑри Рим провинцине ярса илнӗ[28]. 430 ҫулсенче империне Аттила (434—453 ҫулсенче ҫулпӳҫ пулнӑ) ертсе пынӑ хунсем тапӑнса кӗме пуҫланӑ: 442 тата 447 ҫулсенче — Балкана, 451 — Галлине, 452 — Италие[29]. Хунсен хӑрушлӑхӗ 453 ҫулта Аттила виличчен тата хунсен конфедерацийӗ арканиччен ҫивӗч тӑнӑ[30].

Варвар йӑхӗсем тапӑнса кӗни Анӑҫ Европа территорийӗнчи политика тата демографи лару-тӑрӑвне пачах улӑштарнӑ[27]. V ӗмӗр вӗҫнелле Анӑҫ Рим империне тапӑнса кӗнӗ йӑхсен элчисем тытса тӑракан пӗчӗкрех патшалӑх пӗрлешӗвӗсем ҫине пайланӑ[31]. 476 ҫулта наёмниксен отрячӗн пуҫлӑхӗ Одоакр Анӑҫ Римӑн юлашки императорне Ромул Августа вӗлернӗ, император влаҫне палӑртакан паллӑсене Висантие ярса панӑ, ку йӑлана кӗнӗ тӑрӑх Анӑҫ Рим империйӗ пӗтнӗ кун шутланать[32]. Одоакр саккун йӗркипе, Висанти императорӗн элчи пулнӑ, анчах та, тӗрӗссипе, ытти варвар пуҫлӑхӗсем пекех, никама та пӑхӑнман. Висанти Анӑҫ Европӑри территорисене Юстиниан I император (527—565) чухне ҫеҫ пӗрлештерме пултарнӑ: вандал Африкине (533—534 ҫулсенчи Вандал вӑрҫи), Италин пӗр пайне (535—554 ҫулсенчи гот вӑрҫисем) тата Испанин кӑнтӑр-тухӑҫне хутшӑнтарнӑ[33].

Пуҫламӑш Вӑтам ӗмӗрсем

Варварсен патшалӑхӗсем

IV—VII ӗмӗрсенчи халӑхсен куҫӑвӗн картти.

Анӑҫ Европӑн политика тытӑмӗ Анӑҫ Рим Империйӗ аркансан улшӑннӑ. Ҫак вӑхӑтра ҫынсем куҫни, тапӑнса кӗни теҫҫӗ пулин те, ҫар экспедицийӗсем мар, халӑхсен миграцийӗсем пулнӑ. Анӑҫ Рим элити ҫара укҫа-тенкӗ енчен пулӑшма пӑрахнипе пулнӑ[34]. V ӗмӗрти императорсене вӑрҫӑ магистрӗсем пысӑк витӗм кӳнӗ, сӑмахран, Стилихон (408 ҫулта вилнӗ), Аэций (454 ҫулта вилнӗ), Аспар (471 ҫулта вилнӗ), Рицимер (472 ҫулта вилнӗ) тата Гундобад (516 ҫулта вилнӗ); ҫак ҫарпуҫӗсенчен чылайӑшӗ империн чикӗри районӗсенче ҫуралнӑ, пӗтӗмпех е кӑштах варварсен йӑхӗнчен тухнӑ. Анӑҫ Рим империйӗ вырӑнне пулнӑ варвар патшалӑхӗсен пуҫлӑхӗсем те ҫав хутлӑхранах пулнӑ. Ҫав вӑхӑтрах ҫӗнӗ варварпа кивӗ рим элитисем хушшинчи мӑшӑрланусем нумай пулнӑ[35]. Рим культурипе тапӑнса кӗнӗ йӑхсен культури хутӑшса кайнӑ, халӑх пухӑвӗсем пуҫ пулса тӑнӑ, вӗсене хутшӑнакансен (ирӗклӗ арҫынсен) Рим вӑхӑтӗнчи пек мар, политикӑра пӗлтерӗшлӗ сасӑ пулнӑ[36]. Римлянсемпе варварсем хӑварнӑ пурлӑх артефакчӗсем те пӗр пекрех: тапӑнса кӗнӗ йӑхсенчи ӑстасем римлянсенчен тӗслӗх илнӗ[37]. Вӗрентӳ тата ҫыру культури те Рим интеллектуаллӑ йӑли-йӗрки ҫинче никӗсленнӗ[38]. Ҫара пухнӑ налукпа тытса тӑма пӑрахни уйрӑмлӑх пулса тӑнӑ. Варвар ҫӗнӗ патшалӑхсен пуҫлӑхӗсем ҫара налуксемпе тӳлеме пӑрахнӑ, ун вырӑнне ҫар ҫыннисене ҫӗр е унран тупӑш илмелли май панӑ. Вӑрҫӑсем тӗрлӗ патшалӑхсем хушшинче те, хӑйсен ҫӗрӗсенче те час-часах пулнӑ. Апат-ҫимӗҫ сахалланнине пула чуралӑх сайра пулса тӑнӑ, общество вара пӗтӗмӗшле илсен ытларах ялсенче пурӑнма пуҫланӑ[39].

Остготсен Аслӑ Теодорих ҫулпуҫӗн сӑнӗллӗ укҫа. Милан, 491—501 ҫулсем.

V—VIII ӗмӗрсенче Рим тӗп правительстви вырӑнне ҫӗнӗ ушкӑнӗсем йышӑннӑ[38]. V ӗмӗр вӗҫӗнче Теодорих (526 ҫулта вилнӗ) ертсе пынипе остготсем (тухӑҫ готсем) Рим Италине йышӑннӑ та итальянсемпе остготсем хушшинче пӗр-пӗринпе ҫыхӑнса тӑнипе палӑрса тӑракан патшалӑх никӗсленӗ. Бургундсем Галлире тӗпленнӗ, пӗрремӗш патшалӑха хунсем 436 ҫулта аркатнӑ хыҫҫӑн, 440 ҫулта хальхи Женевӑпа Лион хушшинче V — VI ӗмӗрсен пуҫламӑшӗнче Бургунди патшалӑхӗ(выр.)чăв. пулса тӑнӑ ҫӗннине никӗсленӗ[40]. Галлин ытти пайӗсене франксем тата бриттсем йышӑннӑ: Франксен патшалӑхӗн тӗпӗ ҫурҫӗр Галли пулса тӑнӑ. Пӗрремӗш паллӑ франк королӗ — Хильдерик I (481 ҫ.в), унӑн вил тӑприне 1653 ҫулта тупнӑ, унта хӑварнӑ япаласемпе, хӗҫ-пӑшалпа ылтӑн, палӑрса тӑрать[41]. Хильдерикӑн Хлодвиг I ывӑлӗ (481/482—511), Меровингсен династине никӗсленӗ, ун чухне франксен патшалӑхӗ пысӑкланнӑ, христиан тӗнне йышӑннӑ. Британирен тухнӑ бриттсем Бретаньре вырнаҫнӑ[42]. Ҫак вӑхӑтра никӗсленӗ урӑх патшалӑхсем Рим Испани территоринче Вестготсен патшалӑхӗ, унӑн ҫурҫӗр-анӑҫӗнче Свевсен патшалӑхӗ тата Ҫурҫӗр Африкӑри вандалсемпе алансен патшалӑхӗ пулса тӑнӑ[40]. VI ӗмӗрте лангобардсем Ҫурҫӗр Италире тӗпленсен, остготсен патшалӑхӗ темиҫе герцогствӑна, вӑхӑтран вӑхӑта пӗр пуҫламӑш пулса пӗрлешнӗскерсене, пайланнӑ, VI ӗмӗр вӗҫнелле пӗрлешнӗ Лангобард патшалӑхӗ(выр.)чăв. пулса тӑнӑ[43].

Халӑхсен аслӑ куҫӑвӗ чӗлхесене те улӑштарнӑ: тӗслӗхрен, Вӑтапа Тухӑҫ Европӑна тата Балкан ҫурутравне ҫитнӗ славянсем унта славян чӗлхисене илсе пынӑ[44]. Ҫав вӑхӑтрах хӑшпӗр патшалӑхсем этнос сахалрахӑшӗн чӗлхисене йышӑннӑ: тӗрлӗ халӑхлӑ Болгарире славян пӑлхар чӗлхи тӗп чӗлхе пулса танӑ, кельт Британире вара — нимӗҫ акӑлчан чӗлхи[45].

Висанти империйӗ

Юстиниан I император вӑхӑтӗнче Византи сарӑлса пыни (527—565 ҫулсенче император пулнӑ).

Анӑҫ Рим империн территоринче варвар патшалӑхӗсем пуҫланса кайнӑ вӑхӑтра Тухӑҫ пӗрлӗхлӗ юлнӑ, ҫакна тума VII ӗмӗр пуҫламӑшӗччен тӑсӑлнӑ экономика ҫӗкленӗвӗ пулӑшнӑ. Тухӑҫ Рим империне сахалрах тапӑнса кӗнӗ, ытларах Балкан ҫурутравне, Сасанидсен патшалӑхӗпе, Римӑн яланхи тӑшманӗпе, тунӑ килӗшӳ V ӗмӗрӗн ытларах пайӗнче вӑйра тӑнӑ. Ҫак тапхӑрта Тухӑҫ Рим империйӗн патшалӑх тытӑмӗ христиан чиркӗвӗпе тачӑ ҫыхӑннӑ пулнӑ, христиан доктринин ыйтӑвӗсем вара политикӑра, Анӑҫ Европӑпа танлаштарсан, пысӑк вырӑн йышӑннӑ. Право сферинчи прогресс Рим правине аталантарнӑ — малтан Феодоси кодексӗ(выр.)чăв. (429—438 ҫулсем)[46], кайран Юстиниан I императорӑн (527—565 ҫулсенче влаҫра пулнӑ) Corpus Juris Civilis (529—534 ҫулсем)[47] йышӑннӑ.

Юстиниан вахӑтӗнче Константинопольре Таса София Соборне(выр.)чăв. туса лартнӑ тата Велизарий ҫарпуҫӗ ертсе пынипе вандал Африкине, Италин пайне тата Испанин кӑнтӑр-тухӑҫне каялла тавӑрнӑ[48]. Италие ярса илесси вӗҫленмен, мӗншӗн тесен Юстинианӑн алхасма пуҫланӑ чума эпидемине хирӗҫ кӗрешме тата патшалӑха хӳтӗлеме хистенӗ[48].

Юстиниан I императорпа Феодора сӑваплӑ императрица пӗрлешни. VI ӗмӗр. Базиликри мозаика, Сан-Витал, Равенна

Юстиниан хыҫҫӑн пулнӑ тепӗр кӑткӑслӑх — варвар йӑхӗсем Балкан ҫурутравне майӗпен кӗрсе пыни. 540-мӗш ҫулсем вӗҫнелле славянсем Фракипе Иллирика йышӑнса Адрианополь ҫумӗнчи Тухӑҫ Рим империн ҫарне 551 ҫулта ҫапса аркатнӑ. 560-мӗш ҫулсенче Дунайӑн ҫурҫӗр ҫыранӗнчи аварсем хӑйсен территорине кӑнтӑралла анлӑлатнӑ, VI ӗмӗр вӗҫнелле Тӗп Европӑра тӗп вӑй пулса тӑнӑ, вӑл Тухӑҫ Рим императорӗсене хырҫӑ тӳлеттерме пултарнӑ; вӗсем 796 ҫулта франксем Авар хаканлӑхне ҫӗнтеричченех витӗмне сыхласа хӑварнӑ[49].

II Хосров перс престолне йышанас ыйтӑва Маврикий император (582—602 ҫулсенче влаҫра пулнӑ) хутшӑннипе хушма йывӑрлӑхсем сиксе тухнӑ. Маврикий вилнӗ хыҫҫӑн 602—628 ҫулсенчи Иран-висанти вӑрҫи пуҫланнӑ, ун чухне перссем Египетпа Сирие ярса илнӗ, Кӗҫӗн Азин чылай пайне тустарнӑ. Ираклий I император патшана ларсан тин (610—641 ҫулсенче влаҫра пулнӑ) Тухӑҫ Рим империйӗ ҫухатнӑ территорисене вӑхӑтлӑха каялла тавӑрма пултарнӑ[50].

Арап тӗнчи

Арапсен ҫӗнтерӗвӗсем:      Мухаммед пророк, 622–632      Тӗрӗс тӗнлӗ халифат, 632–661      Омейяд халифачӗ, 661–750

VI ӗмӗр вӗҫӗпе VII ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Ҫывӑх Тухӑҫра тӗнре улшӑнусем пулса иртнӗ: иудаизм сарӑлса пынӑ (сахалтан та пӗр арап политика лидерӗ иудаизм тӗнне йышӑннӑ)[51], христианлӑх вара перссен зороастризм тӗнӗпе тупӑшса майлисене явӑҫтарнӑ. Ҫак вӑхӑтра Арави ҫурутравӗнче ҫӗнӗ тӗн, Мухаммед пророк (632 ҫ.в.)[52] йӗркеленӗ ислам пулса кайнӑ, пур тӗнсен паллисене ӑнӑҫлӑн пӗрлештерсе, час-часах вӗсен сӑваплӑ вырӑнӗсемпе усӑ курса (сӑмахран, иудейсен Иерусалимне)[45] ислам кӗске хушӑра анлӑ сарӑлнӑ. Мухаммед хыҫҫӑн пыракансен тӳрӗ халифачӗ Тухӑҫ Рим империйӗн тата Сасанидсен патшалӑхӗн чылай пайне ярса илнӗ[53]: Сирипе Палестинӑна 634—635 ҫулсенче, Египета — 640—641 ҫулсенче, Персие 637—642 ҫулсем хушшинче, Ҫурҫӗр Африкӑна VII ӗмӗр вӗҫӗнче, Испание 711—714 ҫулсенче.

Вӑтаҫӗр тинӗсӗн территорийӗсене ислам тӗнӗллисем VIII ӗмӗрӗн варрине чи нумай тытса тӑнӑ — Пуатье патӗнчи ҫапӑҫура 732 ҫулта Францин кӑнтӑр пайне Франксен патшалӑхне каялла тавӑрнӑ. Ҫакӑн тӗп сӑлтавӗ — Омейяд халифачӗ(выр.)чăв. (тӗп хули — Дамаск) саланни. Ун вырӑнне Аббасид халифачӗ(выр.)чăв. пулса кайнӑ (тӗп хули — Багдад). Аббасидсен политика интересӗсем Ҫывӑх Хӗвелтухӑҫӗнче выртнӑ, Европӑра мар. Арап халифачӗ аббасидсем вӑхӑтӗнче Испание тӗрӗслесе тӑман, унта Омейядсен тӑхӑмӗсем, Ҫурҫӗр Африкӑра аглабидсем тата Египета тулунидсем тытса тӑнӑ[54]. VIII ӗмӗр вӗҫнелле Вӑтаҫӗр тинӗсӗнче рим суту-илӳ маршручӗсен вырӑнне франксемпе арапсем хушшинче суту-илӳ йышӑннӑ: франксем йывӑҫ, тирсем, хӗҫпӑшалпа чурасем сутнӑ, арапсем — пурҫӑн, специсем, хаклӑ металлсем[55].

Франксен патшалӑхӗ

Франксен патшалӑхӗ сарӑлни, 481—814 ҫулсем.
IX ӗмӗр. Аслӑ Карл тата Рим паписем — Геласий I тата Григорий I

VI—VII ӗмӗрсем хушшинче Франксен патшалӑхне Хлодвиг никӗсленӗ Меровингсен династийӗ тытса тӑракан Австрази, Нейстри(выр.)чăв. тата Бургунди патшалӑхӗсем ҫине пайланӑ. VII ӗмӗр Австразипе Нейстри хушшинчи вӑрҫӑсемпе палӑрнӑ[56], ҫакӑнпа Австрази майордомӗ Пипин влаҫа ярса илме усӑ курнӑ. Каярахпа Австрази майордомӗн должноҫне унӑн несӗлӗсем йышӑннӑ, корольсен канашҫисем тата регенчӗсем пулса ӗҫленӗ. Вӗсенчен пӗри, Карл Мартелл (741 ҫ.в.), 732 ҫулта Пуатье патӗнчи ҫапӑҫура ҫӗнтернӗ, мӑсӑльмансене малалла кайма чарнӑ[57]. Маларах арапсем вестготсен юлашки корольне Родериха (711 е 712 ҫ.в.) 711 ҫулта Гвадалет патӗнчи ҫапӑҫура ҫӗнтерсе Испание 719 ҫул тӗлне йӑлтах ҫӗнсе илнӗ[58].

Аслӑ Британи утравне темиҫе англосаксон патшалӑхӗ ҫине пайланӑ, вӗсенчен чи пысӑккисем Нортумбри, Мерси тата Уэссекс пулнӑ. Хальхи Уэльспа Шотланди территоринче бриттсемпе пиктсен темиҫе патшалӑхӗ пулнӑ[59]. Ирланди утравне тата та пӗчӗкрех темиҫе патшалӑх ҫине пайланӑ: вӗсен шучӗ 150 патнеллех пулнӑ, ҫав вӑхӑтрах вӗсен лаптӑкӗсем питӗ уйрӑлса тӑнӑ тата вӗсене нумай шайлӑ иерархи пӗрлештерсе тӑнӑ[60].

Карл Мартелл никӗсленӗ династие Каролингсен династийӗ теҫҫӗ. Ҫав вӑхӑтрах Пипин III Кӗски (752—768) йӗркеленӗ переворотчен Каролингсем франксен патшалӑхӗн ертӳҫисем пулман. Хӑйӗн влаҫне легитимлӑ тума Пипин Рим папинчен Стефанран (752—757) ыйтнӑ, Меровингсене хаяр та компетентлӑ мар пуҫлӑхсем, Карл Мартелла — тивӗҫлӗ те тӳрӗ ҫын пек хакланӑ. Пипин ывӑлӗ Аслӑ Карл (768—814 ҫулсенче влаҫра пулнӑ) франксен патшалӑхне анлӑлатма тытӑннӑ, 772—804 ҫулсенчи Саксон вӑрҫисене тата ытти харҫӑсене пула астулра ларнӑ чухне вӑл хальхи Франци, Германи тата Ҫурҫӗр Итали ҫӗрӗсене ярса илнӗ[61]. 774 ҫулта Ломбардине тытса илни Рим паппине ломбардсенчен шикленсе пурӑнассинчен хӑтарнӑ, унӑн территорийӗ вара Папа облаҫӗн(выр.)чăв. никӗсӗ пулса тӑнӑ[62].

Европа, 814 ҫул, Аслӑ Карл вилес умӗн.

800 ҫулхи раштавра Рим паппи Аслӑ Карла Анӑҫ императорӗн титулне панӑ: ҫак самант тӗлне франксем Анӑҫ Рим империйӗн чылай пайне тытса тӑнӑ. Ку пулӑм вӑтам ӗмӗрсен историйӗнче тӗп хыпарсенчен пӗри шутланать[63]. Император титулне йышӑнни Аслӑ Карл хӑйне Висанти императорӗсемпе пӗр тан шутланине пӗлтернӗ, ҫавна пула Висанти империпе хутшӑнусем япӑхланнӑ[64]. Каролингсен империйӗ хӑш-пӗр енсемпе Анӑҫ Рим империйӗнчен те, Висанти империйӗнчен те уйрӑлса тӑнӑ. Тӗслӗхрен, франксен ҫӗрӗсенче ытларах ял ҫыннисем пурӑннӑ: хуласем сахал йышлӑ тата пысӑках мар пулнӑ, халӑх ытларах пӗчӗк ҫӗр лаптӑкӗсенче пурӑнакан хресченсенчен тӑнӑ. Суту-илӳ вӑйсӑр аталаннӑ тата ытларах Британи утравӗсемпе тата Скандинавипе пынӑ[63] (Рим империнче суту-илӳ ытларах Вӑтаҫӗр тинӗсӗпе пынӑ, ҫурҫӗр Галлипе Британи уйрӑм экономика регионне йӗркеленӗ[45]). Франксен патшалӑхне императорпа пӗрле ҫӳрекен двор, ҫавӑн пекех 300 яхӑн импери чиновникӗ-графӗ тытса тӑнӑ, вӗсен влаҫӗ хӑйсен графлӑхӗсенче кӑна вӑйра пулнӑ. Хӑш-пӗр полномочисем епископсен тата вӗсене пӑхӑнса тӑракан духовенствӑн аллинче пулнӑ, вырӑнти тӳре-шарана вара императорӑн ятарлӑ элчисем пӑхса тӑнӑ[65].

840—843 ҫулсенче импери виҫӗ патшалӑха — Анӑҫ, Тухӑҫ тата Вӑта Франк патшалӑхӗсене — пайланнӑ, Вӑта Франк патшалӑхӗн тӑрӑмӗ император титулне сыхласа хӑварнӑ. Вӑта патшалӑх хӑй 855 ҫулта 3 пая пайланать — Итали, Лотаринги тата Прованс. 884 ҫулта Карл III Мӑнтӑрри Каролингсен пӗрлӗхлӗ империне вӑхӑтлӑха тавӑрма пултарнӑ, анчах та пӗрлешӳ нумая пыман, 887 ҫул вӗҫӗнче Карла ҫапса антарнӑ, импери тӗппипех арканнӑ. Итали патшисем темиҫе хутчен те император титулне йышӑннӑ пулин те, ӗлӗкхи империн пӗтӗм территорине тытса тӑма вӗсем текех пултарайман.

Реконкиста

Реконкиста(выр.)чăв. (Пиреней ҫурутравне христиан халӑхӗсем туртса илни) паянхи Астурири Ковадонги районӗнче пуҫланса кайнӑ, вӑл маврсем ҫӗнтерсе илмен пӗртен-пӗр вырӑн пулнӑ. Ӑна Пелайо кнеҫ 722 ҫулта пуҫарса янӑ. Реконкиста ерипен пынӑ, мӗншӗн тесен христиансен патшисем пӗр-пӗринпе тата хӑйсен вассалӗсемпе ҫапӑҫнӑӗ. Ӑнӑҫсӑрлӑхсем те пулкаланӑ, тӗслӗхрен, Аларкос патӗнчи ҫапӑҫу. 1492 ҫулта реконкиста вӗҫленнӗ, ун чухне Фердинанд II Арагон патшипе Изабелла I Кастилья патши юлашки мавритан патшине Ибери ҫурутравӗнчен хӑваласа янӑ. Вӗсем Испанин пысӑк пайне хӑйсен влаҫӗпе пӗрлештернӗ (Наварра(выр.)чăв. Испани шутне 1512 ҫулта кӗнӗ).

Ҫӳллӗ Вӑтам ӗмӗр

Байери гобелен ҫинче сӑнланӑ Гастнигс патӗнчи ҫапӑҫу — ун чухне норманнсем англосакссене ҫапса аркатнӑ.

Европа кун-ҫулӗн асӑннӑ тапхӑрӗ 1000 ҫултан пуҫласа 1300 ҫулччен тӑсӑлнӑ. Ҫӳллӗ Вӑтам ӗмӗрӗн тапхӑрӗ пуҫламӑш Вӑтам ӗмӗре ылмаштарса кайранхи Вӑтам ӗмӗр умӗнхи вӑхӑт пулнӑ. Ҫак тапхӑрӑн тӗп палӑрӑмӗ — Европӑри халӑх йышӗ хӑвӑрт ӳссе пыни, ҫакӑ пурнӑҫӑн социаллӑ, политика тата ытти сферисенче пысӑк улшӑнусем патне илсе ҫитернӗ.

Ҫӳллӗ Вӑтам ӗмӗрсенче Европа хастар аталанса пыма тытӑнать. Христианлӑх Скандинавине ҫитнӗ. Каролинг империйӗ икӗ уйрӑм патшалӑха саланнӑ, вӗсен территорийӗсенче каярахпа хальхи Германипе Франци чӑмӑртаннӑ. Христиансем мӑсӑльмансене (сельджук султанӗсем ярса илнӗ Палестинӑри хӑйсен христиан сӑвапӗсемпе каялла тавӑрас сӑлтавпа), Прибалтикӑри язычниксене тата православи тӗнне ӗненекенсене — «схизматиксене» (грексемпе авалхи вырӑссене) хирӗҫ хӗреслӗ харҫӑсем йӗркеленӗ Хуласем вӑйла аталанаҫҫӗ тата пуяҫҫӗ. Питӗ хастар культура аталанать. Архитектурӑра тата музыкӑра ҫӗнӗ стильсем йӗркеленеҫҫӗ.

Тухӑҫ Европӑра ҫӳллӗ Вӑтам ӗмӗрсен тапхӑрне Киев Руҫӗн шалти кризисӗпе тата ун хыҫҫӑнхи арканӑвӗпе (1097 ҫулхи Любеч съездӗнче(выр.)чăв. юридици тӗлӗшӗнчен йӗркеленӗ, унӑн йышӑнӑвӗсем XII ӗмӗрӗн иккӗмӗш чӗрӗкӗнче феодал вакланӑвӗ патне илсе ситернӗ) тата Польшӑпа Аслӑ Литва кнеҫлӗхӗн истори сцени ҫине тухнипе палӑрнӑ, вӗсем пурӑна киле авалхи Руҫӗн чылай пайне парӑнтарнӑ. Швед тата Германи хӗресҫисем Тухӑҫ Пруссипе Прибалтикӑна ярса илнӗ, Ҫурҫӗр Руҫе — Новгородпа Пскова — хӗсме тытӑннӑ. Монголсем XIII ӗмӗрте тапӑнни Тухӑҫ Европа аталанӑвне тӳрлетме ҫук сиен кӳнӗ, вӗсем ҫак регионти чылай патшалӑха ҫаратса аркатнӑ, халӑхсене чура тунӑ.

Феодализм

Пӗрчӗн-пӗрчӗн арканнӑ Анӑҫ Рим социаллӑ-экономика тытӑмӗпе герман протомилитомагнар хутшӑнӑвӗсен тытӑмӗ пӗрлешнипе пачах ҫӗнӗ обществӑпа экономика йӗрки — феодаллӑх — йӗркеленнӗ. Ҫак пулӑма историксем роман-герман синтезӗ теҫҫӗ[66].

Доменико ди Микелино. «Божественная комедия» Флоренцие ҫутатать. 1465 ҫул. Фреска. [Санта-Мария-дель-Фьоре соборӗ

Хӗреслӗ походсем

Вӑтам ӗмӗрсенчи саманан хӑш-пӗр енӗсенчен пӗри — Палестина сельджукӗсенчен туртса илес тӗллевпе христиансем йӗркеленӗ хӗреслӗ походсем пулнӑ. Хӗреслӗ походсем вӑтам ӗмӗрсенчи обществӑн пур сийӗсене те — ҫак походсене ертсе пынӑ корольсемпе императорсенчен пуҫласа ахаль хресченсем таранах — вӑйлӑ витӗм кӳнӗ. Хӗреслӗ харҫӑсен идейи XII ӗмӗрте анла сарӑлнӑ, ун чухне пӗрремӗш хӗреслӗ харҫӑ хыҫҫӑн ҫӗнтерсе илнӗ территорисенче христиан патшалӑхӗ — Иерусалим патшалӑхӗ(выр.)чăв. — йӗркеленнӗ. XIII ӗмӗрте тата каярах христиансем урӑх христиансене хирӗҫ, ҫавӑн пекех урӑх тӗне тытса тӑнӑ хӑш-пӗр йӑхсене хирӗҫ темиҫе хӗреслӗ харҫӑ йӗркеленӗ.

Чиркӳ

1054 ҫулхи Схизма(выр.)чăв. христиан чиркӗвӗн икӗ тӗп туратне — Анӑҫ Европӑри Рим-католик чиркӗвне тата Тухӑҫри Православи чиркӗвне — туса хунӑ. Ҫакӑ Рим легачӗ Гумберт кардиналпа Константинополь патриархӗ Михаил Керуларий хирӗҫсе кайнипе ҫыхӑннӑ, ун вӑхӑтӗнче чиркӳ ҫыннисем пӗр-пӗрне анафемӑна(выр.)чăв. панӑ.

Схоластика

XIV ӗмӗрти шкул тӗслӗхӗ

Университетсенче аталаннӑ вӑтам ӗмӗрсен философийӗ христиан (католик) тӗнӗпе Аристотель логикине пӗрлештернӗ.

Суту-илӳ тата услам

XII ӗмӗрте Ҫурҫӗр Европӑра Любек хули ертсе пынӑ Ганза никӗсленӗ. Ҫак союз шутне Сӑваплӑ Рим империн чылай ҫурҫӗр хулисем — Амстердам, Кёльн, Бремен, Ганновер тата Берлин, тата ытти регионсенчисем — тӗслӗхрен, Брюгге тата Гданьск — кӗнӗ. Союз Хӗвеланӑҫ, Ҫурҫӗр тата Тухӑҫ Европа хушшинчи суту-илӗве пурнӑҫланӑ, ытти нумай хуласемпе суту-илӳ тунӑ, вӗсен шутӗнче Берген тата Новгород пулнӑ.

Тавар ҫаврӑнӑшӗ, тӗпрен илсен, тинӗс суту-илӗвӗ шучӗпе питӗ хӑвӑрт ӳсет, мӗншӗн тесен Рим империйӗ вӑхӑтӗнче йӗркеленнӗ ҫул-йӗр йӑлтах арканнӑ, меридион енӗпе юхакан тата ҫурҫӗрпе кӑнтӑра ҫыхӑнтаракан пысӑк юханшывсем Анӑҫ Европӑра ҫук. Сӑмахран, 1227 ҫулта Любекра йышӑннӑ классификаципе сутӑ-илӳ карапӗсене тиев виҫине кура виҫӗ категорине — 10 тонна таран, 10 тоннӑран 24 тонна таран тата 24 тонна ытла — уйӑрнӑ, вӗсем уйрӑмах пысӑк шутланнӑ. Тепӗр 100 ытла ҫултан, 1358 ҫулта, ҫав классификаципе пысӑккисем 120 тонна ытла тиев турттаракан карапсем шутланнӑ, урӑхла каласан, ҫӗр ҫул хушшинче карапсен тиев виҫи пилӗк хут ӳснӗ. Ҫакӑ тиевсен юхӑмӗ тӑрук пысӑкланни тата капитал нумайланни пирки калать.

Европа ҫыннисем Тухӑҫа кӗме тытӑннӑ. XIII ӗмӗр вӗҫӗнче Венеци ҫулҫӳревҫи Марко Поло Европӑра чи пӗрремӗшсенчен пӗри Аслӑ пурҫӑн ҫулӗпе Китая кайнӑ, таврӑнсан вара ҫулҫӳрев вӑхӑтӗнче мӗн курнине тӗплӗн ҫырса кӑтартнӑ, анӑҫ ҫыннине Азипе Тухӑҫ пурнӑҫне уҫса панӑ. Ун хыҫҫӑн тата унчченех Хӗвелтухӑҫне миссионерсем — Гильом де Рубрук, Джованни де Пьян-дель-Карпине, Андре де Лонжюмо, Одорико Порденоне, Джованни де Мариньолли, Джованни Монтекорвино тата ҫулҫӳревҫӗсем, сӑмахран, Никколо Конти кайнӑ.

Сӑваплӑ Рим империйӗ

Сӑваплӑ Рим империйӗ 962—1806 ҫулсенче

962 ҫултан пуҫласа 1806 ҫулччен пулнӑ тата Вӑта Европа территорине пӗрлештернӗ патшалӑх. Чи аслӑ тапхӑрӗнче импери шутне Германи, вӑл унӑн тӗп тӗшши шутланнӑ, ҫурҫӗр тата вӑтам Итали, Швейцари, Бургунди патшалӑхӗ, Нидерланд, Бельги, Чехи, Силези, Эльзас тата Лотаринги кӗнӗ. Виҫӗ патшалӑхран тӑнӑ: Германи, Итали тата Бургунди.

Империе 962 ҫулта тухӑҫ франк патши Оттон I никӗсленӗ, ӑна Аслӑ Карл империйӗн тата антика тапхарӗнчи Рим империйӗн тӳрӗ тӑсӑмӗ тене. Импери пуҫӗнче император тӑнӑ. Император титулӗ еткерлӗхпе куҫман, курфюрстсен коллегийӗ суйланӑ. Император влаҫӗ нихӑҫан та абсолютлӑ пулман, Германин аслӑ аристократийӗ, XV ӗмӗр вӗҫӗнчен — империн тӗп сословисен интересӗсене кӑтартакан рейхстаг — тӗрӗслесе тӑнӑ.

Ӑслӑлӑхпа технологи аталанӑвӗ

Оксфорд (сӑнӳкерчӗкре), Кембридж тата ытти чылай университетсене ҫак тапхӑрта никӗсленӗ.

XII—XIII ӗмӗрӗнсенчен пуҫласа Европӑра технологисем питӗ хӑвӑрт аталанма пуҫлайнӑ, производство хатӗрӗсенче ҫӗнӗлӗхсем нумайланнӑ, ҫакӑ регион экономикине ӳстерме пулӑшнӑ. Ҫӗр ҫул хушшинче унчченхи пин ҫултинчен ытларах ӑслайсем шутласа кӑларнӑ.

Тупӑсем, куҫлӑх, артезиан скважинисем шухӑшласа кӑларнӑ. Тар, пурҫӑн, компас тата астроляби(выр.)чăв. Тухӑҫран килнӗ. Карап тата сехет тӑвас ӗҫре пысӑк ҫитӗнӳсем тунӑ. Ҫав вӑхӑтрах медицинӑпа ӑслӑлӑх енӗпе грексемпе арапсен питӗ нумай ӗҫне куҫарса пӗтӗм Европӑра сарнӑ.

Кайранхи Вӑтам ӗмӗрсем

Жанна д'Арк, миниатюра, XV ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурри

Кайранхи Вӑтам ӗмӗрсем — умӗнхи ҫӳллӗ Вӑтам ӗмӗрсем тата ун хыҫҫӑнхи Ҫӗнӗ вӑхӑт хушшинчи тапхӑр. Историксем кайранхи Вӑтам ӗмӗрсен ҫӳлти чиккине тӗрлӗрен палӑртаҫҫӗ. Енчен те Раҫҫей истори ӑслӑлӑхӗнче ӑна акӑлчан граждан вӑрҫи вӗҫленнипе палӑртма йышӑннӑ пулсан, анӑҫ Европа ӑслӑлӑхӗнче Вӑтам ӗмӗрсен вӗҫне ытларах чухне чиркӳ реформацийӗпе е Аслӑ географи уҫӑмӗсен тапхӑрӗ пуҫланнипе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Кайранхи Вӑтам ӗмӗрсене Чӗрӗлӳ тапхӑрӗ те теҫҫӗ.

XIV ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Европӑн ӳсӗмпе аталану тапхӑрӗ инкексен ярӑмӗпе вӗҫленнӗ, сӑмахран, 1315—1317 ҫулсенчи тыр-пула пӗтернӗ калама ҫук сивӗ те ҫумӑрлӑ ҫулсене пула пулса иртнӗ аслӑ выҫлӑх. Выҫлӑхпа чир-чӗр хыҫҫӑн Хура вилӗм(выр.)чăв., чума эпидемийӗ, вӑл Европӑри халӑхӑн ҫуррине ытла пӗтернӗ. Социаллӑ строй арканни массӑллӑ пӑлхану патне илсе ҫитернӗ, шӑпах ҫак вӑхӑтра Франципе Англире, сӑмахран, Жакерире, паллӑ хресчен вӑрҫисем пулнӑ. Европа халӑхне хавшатма монгол-тутар тапӑнӑвӗпе тата Ҫӗр ҫул вӑрҫи пысӑк витӗм кӳнӗ. Раҫҫейшӗн кайранхи Вӑтамӗмӗрлӗх монгол-тутар пусмӑрӗнчен пуҫланать, ӑна вӗҫлесен политика арени ҫине Вырӑс патшалӑхӗ тухать.

Ҫӗр ҫул вӑрҫи

Креси патӗнчи ҫапӑҫу

Англипе унӑн тӑмарӗсем пӗр енчен тата Франципе унӑн тӑмарӗсем тепӗр енчен, 1337 ҫултан 1453 ҫулччен пынӑ вӑрҫӑ. Ҫак хирӗҫӳсем патне Англи король династийӗн Плантагенетсен континентри территорисене каялла тавӑрма тӑрӑшассинчен тата Франци астулне йышӑнас тӗллевӗсенчен тӗвӗленнӗ. Плантагенетсене Францин Капетингсен династийӗпе тӑванлӑх тӗввипе ҫыхӑнтарнӑ. Франци хӑй енчен акӑлчансене 1259 ҫулхи Париж килӗшӗвӗпе ҫирӗплетнӗ Гиенӑран хӗссе кӑларасшӑн пулнӑ.

Пуҫламӑш ҫитӗнӳсем тунӑ пулин те, Англи вӑрҫӑра хӑйӗн тӗллевне пурнӑҫлайман, унтан та ытларах — континентри хӑйӗн мӗнпур ҫӗрӗсенчен 1558 ҫулччен тытса тӑнӑ Кале портне ҫеҫ упраса хӑварма пултарнӑ. Ҫӗр ҫул ытла тӑсӑлнӑ вӑрҫӑ икӗ ҫӗршывшӑн та чӑн-чӑн инкек пулса тӑнӑ, Англишӗн вара граждан вӑрҫипе тата ертсе пыракан династи ылмашӑвӗпе вӗҫленнӗ. Ҫав хушӑрах вӑрҫӑ Европӑри ҫар ӗҫне аталантарма питӗ пысӑк витӗм кӳнӗ, пӗрремӗш хут ытларах пехотӑран тӑракан яланхи ҫар тӑвас шухӑша кӑларса тӑратнӑ.

Осман империйӗн ҫӗнтерӗвӗсем

Осман империйӗ сарӑлса пыни тата пӗтни (1300—1923)

Ултӑ ӗмӗр хушши, XI ӗмӗртен пуҫласа XVI ӗмӗрччен, Осман империйӗ тата ун умӗнхи султанат ҫӗнӗрен те ҫӗнӗ территорисене ҫӗнтерсе илнӗ. 1453 ҫулта турккӑсем Константинополе илнӗ, ҫапла вара Висанти империне тӗп тунӑ. 1459 ҫулта пӗтӗм Сербие (1521 ҫулта илнӗ Белградсӑр пуҫне) ҫӗнтерсе илнӗ, ӑна осман пашалыкӗ шутне кӗртнӗ. 1460 ҫулта Афин герцоглӑхне ҫӗнсе илнӗ, ун хыҫҫӑн пӗтӗм Грецие тенӗ пекех, Венеци аллинче юлнӑ хӑш-пӗр тинӗс хӗрринчи хуласемсӗр пуҫне. 1462 ҫулта Лесбос тата Валахия утрава ҫӗнсе илнӗ, 1463 ҫулта — Босние. 1483 ҫулта Турци Герцеговинӑна парӑнтарнӑ. Балкан ҫурутравӗ пӗтӗмпех султан аллине лекнӗ. 1517 ҫулта турккӑсем Египета пӑхӑнтарса Каир хулине илнӗ. XV ӗмӗр вӗҫӗнче турккӑсем Хура тинӗсе тата ун урлӑ сутӑ-илӳ ҫулӗсене, Валахипе Молдавине пӗтӗмпех ярса илсе Крыма ярса илнӗ. Вӗсен аллинче Кавказ лешьен, Малти Ази тата Ҫурҫӗр Африка пулнӑ. Алжира турккӑ пирачӗсем йышӑннӑ, вӗсем султана пӑхӑнса тӑнине йышӑннӑ. 1534 ҫулта Багдада, мӑсӑльман-суннитсен политика тата ӑс-хакӑл центрне, Пророк ҫумӗн — халиф — астулне ҫӗнсе илнӗ. Селим I султан халиф титулне йышӑнни Турци ислам тӗнчинче гегемон пулма палӑртнине пӗлтернӗ.

Ҫав хушӑрах, XVI ӗмӗр вӗҫнелле Осман империйӗ майӗпен хӑватне ҫухатать, турккӑ ҫӗнтерӗвӗсем те вӗҫленсе пыраҫҫӗ. Ҫар арканма пуҫлать, мӗншӗн тесен ҫар ҫыннисем хӑйсен хӗсметшӗн компенсаци вырӑнне султанран илнӗ ҫӗрӗсене — тимарсене — еткерлӗх ҫӗрӗ — чифтлик — туса хураҫҫӗ, ҫар похочӗсенче мар, хӑйсен ҫӗрӗсенчи хресченсене пусмӑрласа пурлӑх илме кӑмӑллаҫҫӗ, урӑхла каласан — улпутсене ҫаврӑнаҫҫӗ. Ҫавна пула пӑхӑнтарнӑ халӑхсене пусмӑрлани ӳссе пырать, ҫапла вара тӗн хирӗҫӗвӗсемпе пӗрле пусмӑр наципе ирӗклӗх юхӑмне аталантарма сӑлтав пулса тӑрать. Осман империйӗ хӑйӗн вӗҫӗ патне пӗрремӗш утӑм тӑвать, вӑл XVII ӗмӗр вӗҫнелле, Вена патӗнче ҫапса аркатнӑ хыҫҫӑн тата Венгри, Трансильвани, Днепрӑн сылтӑм ҫыранӗсене туртса илнӗ хыҫҫӑн палӑрать.

Реформаци

XVI ӗмӗрте Анӑҫ тата Тӗп Европӑри тӗн тата пӗрлӗхпе политика юхӑмӗ, ӑна малтанхи канонсем патне тавӑрас тӗллевпе чиркӗве реформӑлама пуҫарса янӑ. Тӗн ыйтӑвӗсемсӗр пуҫне Реформаци шутне политика, экономика тата культура аспекчӗсем те кӗнӗ. Тӗн вӑрҫисем, Контрреформаци пулса иртнӗ, вӗҫӗнче пӗрлехи анӑҫ-европа христиан тӗнчи икӗ пая пайланнӑ: католиксем тата протестантсем.

Ренессанс

Леонардо да Винчи, «Витрувианский человек»

Европа культурин историйӗнчи самана, Вӑтам ӗмӗрсен культурине улӑштарма килнӗскер тата Ҫӗнӗ вӑхӑт культури умӗнхи тапхӑр. Саманан хронологи чиккисем — XIII (Италире, кайран Голландире), ытти тӗнчере XV ӗмӗр варринчен — XVI ӗмӗр.

Чӗрӗлӳ тапхӑрӗн уйрӑмлӑхӗ — антропоцентризм (урӑхла каласан, этеме тата унӑн ӗҫ-хӗлне ҫутатни). Антика культурипе тата тӗнӗпе кӑсӑкланасси ӳснӗ, ун чухнехи ҫынсем шутланӑ тӑрӑх, вӗсенчен «чӗрӗлӳ» пуҫланать — самана ячӗ те ҫакӑнтан пулса кайнӑ. Тӗрӗссипе вара, антикӑна тавӑрас девизпа пачах ҫӗнӗ, оригиналлӑ культура туса хурасси пулнӑ, каярахпа ӑна Европӑри Ҫӗнӗ вӑхӑтри культурӑн никӗсне хунӑ.

Пурнӑҫ йӗрки

Тумтир

Единорогпа хӗрарӑм (XV ӗмӗр вӗҫӗ)
Пуҫламӑш Вӑтам ӗмӗрсем

Пуҫламӑш Вӑтам ӗмӗрсен тапхӑрӗнчи тумтир никӗсӗнче халӑхсен аслӑ куҫӑвӗн тапхӑрӗнчен юлнӑ стиль пулнӑ: тир тата сӑран плащсем, сӑран тата шӑмӑ элеменчӗсемлӗ хӳтӗлекен тумтир, атӑ-пушмак тата йӗмсем. Пӗр-перин ҫине тӑхӑнакан вӑрӑм та кӗске туникӑсем, плащӗсене тирсенчен пуҫласа пусма татӑкӗсем таранах ҫӗленӗ. Шӑлаварӗ кӗске, чӗркуҫҫи таран, вӑрӑм, ура хырӑмӗсем ҫумне сырнӑ, сӑран чӑлха е атӑ-пушмак ӑшне чикнӗ.

Кайранхи Вӑтам ӗмӗрсем

Чиркӳ хуҫаланнӑ тапхӑр вӑтам ӗмӗрсенчи ҫыннӑн пурнӑҫ йӗркине, обществӑн социаллӑ чиккисене тата эстетикине палӑртнӑ. Хӗреслӗ харҫӑсем (1095—1270) Европӑна тухӑҫри тумтир витӗмне илсе килнӗ. Рыцарьсен турнирӗсем тата вӗсемпе пӗрле килнӗ пӗтӗм экипировка — латсем, штандартсем, гербсем, блио, лашасен ҫивиттисем — ула-чӑла тата асимметриллӗ ӳкерчӗксен тумӗсене ҫуратнӑ, вӗсене «элемлӗ» тенӗ.

Миниатюра

Остромиров евангелийӗн пӗрремӗш страницӑри миниатюра, (1057)

Пӗчӗк живопиҫпе графикӑн чаплӑ хайлавӗсем христиан тата ислам ҫӗршывӗсен вӑтам ӗмӗрсенчи кӗнеке культурин комплексӗнче аталаннӑ. Пичет станокне шухӑшласа кӑларни сахал тиражлӑ графикӑн, ӳкерчӗксемлӗ графикӑпа экслибрисӑн нумай тӗсне пурнӑҫа кӗртнӗ.

Иконографи

Вӑтам ӗмӗрсенчи чи паллӑ турӑшсем — Турӑ амӑшне сӑнлани тата Христос сӑнне ӳкерни пулнӑ[67]. Руҫре ҫав вӑхӑтра Андрей Рублёв турӑшсем ҫырнӑ.

Сӑрӑ ӳнерӗ

Вӑтам ӗмӗрсен тапхӑрӗнче сӑрӑ ӳнерӗн тӗп тӗсӗсенчен пӗри пулса тӑнӑ. Общество пурнӑҫӗнчи улшӑнусемпе ҫӗнӗ техникӑлла мелсем ӳнерҫӗсене хӗвеланӑҫ Европӑри искусствӑра чӑн-чӑн революци тума пӳрнӗ реализмлӑ, тарӑн гуманизм витӗр тухнӑ произведенисем тума май панӑ.

Архитектура

Готика кафедра соборӗ, Кутанс, Франци

Вӑтам ӗмӗрсенче архитектурӑра ҫӗнӗ стильсем курӑнма, аталанма пуҫланӑ.

Романа стилӗ

Бамберг соборӗ

Ку стиль анӑҫ-европа ӳнерӗнче X—XII ӗмӗрсенче аталаннӑ. Пуринчен ытла вӑл архитектурӑра туллин палӑрнӑ. Романа стилӗ, Анӑҫ Европӑра (ҫаплах Тухӑҫ Европӑри хӑшпӗр ҫӗршывсене) X—XII ӗмӗрсенче (хӑш-пӗр тӗлте — XIII ӗмӗрте те) хуҫаланнӑ ӳнер стилӗ, вӑтам ӗмӗрсенчи Европа ӳнерӗн аталанӑвӗн чи пӗлтерӗшлӗ тапхӑрӗсенчен пӗри. «Роман стилӗ» термина XIX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче кӗртнӗ.

Готика

Вӑтам ӗмӗрсенчи ӳнер аталанӑвӗнчи тапхӑр, вӑл пурлӑх культурин пӗтӗм облаҫӗсене тенӗ пекех Анӑҫ, Тӗп тата кӑштах Тухӑҫ Европа территоринче XII ӗмӗртен пуҫласа XV ӗмӗрччен аталанса пынӑ. Готика романа стильне улӑштарнӑ, ӑна майӗпен хӗссе кӑларнӑ. «Готика стилӗ» терминпа ытларах архитектура сооруженийӗсем пирки усӑ кураҫҫӗ пулин те, готика скульптурӑна, живопиҫе, кӗнеке миниатюрине, тумтира, эрешсене тата ыттине те пырса тивет.

Пӗтӗмлетӳ

Техника енӗпе пысӑк прогресс палӑрать: лаша кӳлмелли лайӑхрах хатӗрсем тата пӑрӑнакан тӗнӗллӗ урапа, ӗсенкӗ, ҫил арманӗ, карапсем ҫинчи шарнир рулӗ, домен кӑмакипе(выр.)чăв. чукун, перекен хӗҫпӑшал, пичет станокӗ(выр.)чăв.тата ытти те шухӑшласа кӑларнӑ. Вӑтам ӗмӗрсенче университетсенче професси вӗрентӗвӗ йӗркеленнӗ.

Ҫавӑн пекех ҫак вӑхӑтра суйлавпа представительлӗ органсем — парламент(выр.)чăв. (тӗп штат, кортес тата ыт. те) пулса кайнӑ. Вӑтам ӗмӗрсен вӗҫӗнче пуҫланнӑ Чӗрӗлӳ искусство чечекленнӗ тапхӑр пулса тӑнӑ, уйрӑмах сӑрӑ ӳнерӗнче.

Вӑтам ӗмӗрсем (700-пе 1500 ҫулсем хушшинче) этемлӗх кунҫулӗнчи (Nature 2016 ҫулхи тӗпчевӗ тӑрӑх) ҫынсем пӗр-пӗрне чи нумай вӗлернӗ тапхӑр та пулса тӑнӑ[68][69].

Ӑнлантарусем

Комментарисем
  1. ^ В частности, это нашло отражение в последнем издании Кембриджской древней истории: The Cambridge Ancient History Volume 14: Late Antiquity: Empire and Successors, AD 425—600 , Wayback Machine çинчи 2015 ҫулхи утӑн 14-мӗшӗнчи копийӗ. — Cambridge University Press, 2001. — ISBN 978-0-521-32591-2
Ҫӑлкуҫсем
  1. ^ Филиппов, 2016.
  2. ^ Knox «History of the Idea of the Renaissance»
  3. ^ В современной историографии означает более узкий отрезок времени — VI—VIII века
  4. ^ 1, 2, 3 История Средних веков. М., 2003.
  5. ^ Гене Б. История и историческая культура средневекового Запада. — М., 2002. С. 11.
  6. ^ Pitz Е. Mittelalter // Lexikon des Mittelalters. — Stuttgatr: J. Metzler, 1999. — Bd. VI. — F. 686.
  7. ^ Сагановіч Г. Сярэднія вякі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — Т. 6. Кн. 1. — С. 482.
  8. ^ Strzelczyk J. Mediewistyka — pojęcie i zakres chronologiczny // Vademecum historyka mediewisty. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe SA, 2012. — S. 16—17.
  9. ^ See the title of Saul Companion to Medieval England 1066—1485
  10. ^ Kamen Spain 1469—1714 p. 29
  11. ^ Ле Гофф, 2001.
  12. ^ О кафедре. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи кӑрлачӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи раштавӑн 4-мӗшӗ.
  13. ^ Strzelczyk J. Mediewistyka — pojęcie i zakres chronologiczny // Vademecum historyka mediewisty. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe SA, 2012. — S. 17.
  14. ^ Collins, 1999, pp. 3—5.
  15. ^ 1, 2 Heather, 2006, p. 111.
  16. ^ 1, 2 Brown, 1989, pp. 24—25.
  17. ^ Collins, 1999, p. 9.
  18. ^ Cunliffe, 2008, pp. 405—406.
  19. ^ Collins, 1999, p. 24.
  20. ^ Collins, 1999, pp. 31—33.
  21. ^ Brown, 1989, p. 34.
  22. ^ Brown, 1989, pp. 65—68.
  23. ^ Brown, 1989, pp. 82—94.
  24. ^ 1, 2 Collins, 1999, p. 51.
  25. ^ Bauer, 2010, p. 80—83.
  26. ^ Collins, 1999, pp. 59—60.
  27. ^ 1, 2 Cunliffe, 2008, p. 417.
  28. ^ Collins, 1999, p. 80.
  29. ^ James, 2009, p. 67—68.
  30. ^ Bauer, 2010, p. 117—118.
  31. ^ Wickham, 2009, p. 79.
  32. ^ Wickham, 2009, p. 86.
  33. ^ Collins, 1999, pp. 116—134.
  34. ^ Brown, 1989, pp. 122—124.
  35. ^ Wickham, 2009, pp. 95—98.
  36. ^ Wickham, 2009, pp. 100—101.
  37. ^ Collins, 1999, p. 100.
  38. ^ 1, 2 Collins, 1999, pp. 96—97.
  39. ^ Backman, 2003, pp. 86—91.
  40. ^ 1, 2 James, 2009, pp. 77—78.
  41. ^ James, 2009, pp. 79—80.
  42. ^ James, 2009, pp. 78—81.
  43. ^ Collins, 1999, pp. 196—208.
  44. ^ Davies, 1996, pp. 235—238.
  45. ^ 1, 2, 3 Wickham, 2009.
  46. ^ Wickham, 2009, pp. 81—83.
  47. ^ Bauer, 2010, pp. 200—202.
  48. ^ 1, 2 Bauer, 2010, pp. 206—213.
  49. ^ James, 2009, pp. 95—99.
  50. ^ Collins, 1999, pp. 140—143.
  51. ^ Collins, 1999, pp. 138–139.
  52. ^ Collins, 1999, pp. 143—145.
  53. ^ Collins, 1999, pp. 149—151.
  54. ^ Brown, 1998, p. 15.
  55. ^ Cunliffe, 2008, pp. 427—428.
  56. ^ Bauer, 2010, pp. 246—253.
  57. ^ Bauer, 2010, pp. 347—349.
  58. ^ Bauer, 2010, p. 344.
  59. ^ Wickham, 2009, pp. 158—159.
  60. ^ Wickham, 2009, pp. 164—165.
  61. ^ Bauer, 2010, pp. 371—378.
  62. ^ Brown, 1998, p. 20.
  63. ^ 1, 2 Backman, 2003, p. 109.
  64. ^ Backman, 2003, pp. 117—120.
  65. ^ Davies, 1996, p. 302.
  66. ^ 4. Эпоха средних веков (VI—XV вв.) // Юрий Семёнов. Пӑхнӑ кун: 2009 ҫулхи ҫурлан 9-мӗшӗ. Архивланӑ 2012 ҫулхи юпан 24-мӗшӗ.
  67. ^ Культура средневековья — Иконография. Пӑхнӑ кун: 2009 ҫулхи юпан 1-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2013 ҫулхи пушӑн 13-мӗшӗ.
  68. ^ How Murderous Are Humans? - The Atlantic
  69. ^ Study: As a species, humans inherit murderous tendencies

Вуламалли

Вырӑс чӗлхипе
  • Гуревич А. Я., Харитонович Д. Э. История средних веков. — 2-е изд. — М.: МБА, 2008. — 320 с. — (Humanitas). — ISBN 978-5-902445-19-7.
  • Гуревич А. Я. Средневековье как тип культуры // Антропология культуры. — М.: ОГИ, 2002. — Вып. 1. — С. 39—55.
  • Егер О. Всемирная история. Средние века / 3-е изд. испр. и доп. — М.: АСТ, 2006. — 607 с. — ISBN 5-17-029373-9.
  • История средних веков / Под ред. С. П. Карпова. В 2 тт. — 4-е изд. — М.: Издательство Московского университета, «Высшая школа», 2003. — ISBN 5-211-04818-0.
  • Кёнигсбергер Г. Средневековая Европа. — М.: Весь Мир, 2001. — 374 с. — ISBN 5-7777-0091-8.
  • Косминский Е. А. Историография средних веков. V век — середина XIX века. Лекции / Под ред. Сказкина С. Д., Гутновой Е. В., Левицкого Я. А., Сапрыкина Ю. М.. — М.: Издательство Московского университета, 1963. — 432 с.
  • Ле Гофф Ж. Рождение Европы = L`Europe est-elle née au Moyen Age? — СПб.: Alexandria, 2007. — 398 с. — (Становление Европы). — ISBN 978-5-903445-04-2.
  • Ле Гофф Ж. Средневековый мир воображаемого / Пер. с фр., общ. ред. С. К. Цатуровой. — М.: Прогресс, 2001. — 440 с. — ISBN 5-01-004673-3.
  • Ле Гофф Ж. Цивилизация средневекового Запада / Пер. с фр., общ. ред. Ю. Л. Бессмертного; Послесл. А. Я. Гуревича. — М.: Издательская группа Прогресс, Прогресс-Академия, 1992. — С. 376. — ISBN 5-01-00-3617-7.
  • Ливанцев К. Е. История средневекового государства и права. — СПб.: Санкт-Петербургский государственный университет, 2000
  • Люблинская А. Д. Источниковедение средних веков. — Л.: Издательство ЛГУ, 1955.
  • Пиков Г. Г. Средние века в исторической науке.
  • Словарь средневековой культуры / Отв. ред. А. Я. Гуревич. — М.: РОССПЭН, 2003. — ISBN 5-8243-0410-6.
  • Уикхем К. Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации = Medieval Europe. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. — 536 с. — ISBN 978-5-91671-712-9.
  • Средние века / Филиппов И. С. // Социальное партнёрство — Телевидение [Электронный ресурс]. — 2016. — С. 121—122. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 31). — ISBN 978-5-85270-368-2.
  • Хёйзинга И. Осень средневековья / Отв. ред. С. С. Аверинцев. — М.: Наука, 1988. — С. 544. — ISBN 5-02-008934-6.
  • Нэнси Сталкер. Япония. История и культура. От самураев до манги = Nancy Stalker. Japan: History and Culture from Classical to Cool. — М.: Альпина нон-фикшн, 2020. — ISBN 978-5-00139-334-4.
Акӑлчан чӗлхипе
  • Adams, Laurie Schneider. A History of Western Art (неопр.). — Third. — Boston, MA: McGraw-Hill Education, 2001. — ISBN 0-07-231717-5.
  • Albrow, Martin. The Global Age: State and Society Beyond Modernity (англ.). — Stanford, CA: Stanford University Press, 1997. — ISBN 0-8047-2870-4.
  • Backman, Clifford R. The Worlds of Medieval Europe (англ.). — Oxford, UK: Oxford University Press, 2003. — ISBN 978-0-19-512169-8.
  • Barber, Malcolm. The Two Cities: Medieval Europe 1050–1320 (англ.). — London: Routledge, 1992. — ISBN 0-415-09682-0.
  • Barber, Richard. Edward, Prince of Wales and Aquitaine: A Biography of the Black Prince (англ.). — New York: Scribner, 1978. — ISBN 0-684-15864-7.
  • Barlow, Frank. The Feudal Kingdom of England 1042–1216 (неопр.). — Fourth. — New York: Longman, 1988. — ISBN 0-582-49504-0.
  • Bauer, Susan Wise. The History of the Medieval World: From the Conversion of Constantine to the First Crusade (англ.). — New York: W. W. Norton & Company, 2010. — ISBN 978-0-393-05975-5.
  • Benton, Janetta Rebold. Art of the Middle Ages (неопр.). — London: Thames & Hudson, 2002. — (World of Art). — ISBN 0-500-20350-4.
  • British Library Staff. Incunabula Short Title Catalogue. British Library (8 января 2008). Дата обращения: 8 апреля 2012.
  • Brown, Peter. The World of Late Antiquity AD 150–750 (неопр.). — New York: W. W. Norton & Company, 1989. — (Library of World Civilization). — ISBN 0-393-95803-5.
  • Brown, Thomas. The Transformation of the Roman Mediterranean, 400–900 // The Oxford Illustrated History of Medieval Europe (англ.) / Holmes, George. — Oxford, UK: Oxford University Press, 1998. — P. 1—62. — ISBN 0-19-285220-5.
  • Bruni, Leonardo. History of the Florentine People (неопр.) / Hankins, James. — Cambridge, MA: Harvard University Press, 2001. — Т. 1. — ISBN 978-0-674-00506-8.
  • Colish, Marcia L. Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition 400–1400 (англ.). — New Haven, CT: Yale University Press, 1997. — ISBN 0-300-07852-8.
  • Collins, Roger. Early Medieval Europe: 300–1000 (неопр.). — Second. — New York: St. Martin's Press, 1999. — ISBN 0-312-21886-9.
  • Coredon, Christopher. A Dictionary of Medieval Terms & Phrases (неопр.). — Reprint. — Woodbridge, UK: D. S. Brewer, 2007. — ISBN 978-1-84384-138-8.
  • Cosman, Madeleine Pelner. Medieval Wordbook: More the 4,000 Terms and Expressions from Medieval Culture (англ.). — New York: Barnes & Noble, 2007. — ISBN 978-0-7607-8725-0.
  • Crampton, R. J. A Concise History of Bulgaria (неопр.). — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2005. — ISBN 0-521-61637-9.
  • Cunliffe, Barry. Europe Between the Oceans: Themes and Variations 9000 BC-AD 1000 (англ.). — New Haven, CT: Yale University Press, 2008. — ISBN 978-0-300-11923-7.
  • Curta, Florin. Southeastern Europe in the Middle Ages 500–1250 (англ.). — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2006. — (Cambridge Medieval Textbooks). — ISBN 0-521-89452-2.
  • Davies, Norman. Europe: A History (англ.). — Oxford, UK: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-520912-5.
  • Denley, Peter (1998), The Mediterranean in the Age of the Renaissance, 1200–1500, in Holmes, George, The Oxford Illustrated History of Medieval Europe, Oxford, UK: Oxford University Press, pp. 235–296, ISBN 0-19-285220-5.
  • Dodwell, C. R. The Pictorial Arts of the West: 800–1200 (неопр.). — New Haven, CT: Yale University Press, 1993. — (Pellican History of Art). — ISBN 0-300-06493-4.
  • Eastwood, Bruce. Ordering the Heavens: Roman Astronomy and Cosmology in the Carolingian Renaissance (англ.). — Boston, MA: Brill, 2007. — (History of Science and Medicine Library). — ISBN 978-90-04-16186-3.
  • Epstein, Steven A. An Economic and Social History of Later Medieval Europe, 1000–1500 (англ.). — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2009. — ISBN 978-0-521-70653-7.
  • The Random House Dictionary of the English Language: Unabridged (англ.) / Flexner, Stuart Berg. — Second. — New York: Random House. — ISBN 0-394-50050-4.
  • Gainty, Denis; Ward, Walter D. Sources of World Societies: Volume 2: Since 1500 (англ.). — Boston, MA: Bedford/St. Martin's, 2009. — ISBN 0-312-68858-X.
  • Geary, Patrick J. Before France and Germany: The Creation and Transformation of the Merovingian World (англ.). — Oxford, UK: Oxford University Press, 1988. — ISBN 0-19-504458-4.
  • Gies, Joseph; Gies, Frances. Life in a Medieval City (неопр.). — New York: Thomas Y. Crowell, 1973. — ISBN 0-8152-0345-4.
  • Grant, Edward. God and Reason in the Middle Ages (неопр.). — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2001. — ISBN 978-0-521-80279-6.
  • Grant, E. Planets, Stars, & Orbs: The Medieval Cosmos, 1200–1687 (англ.). — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1994. — ISBN 978-0-521-43344-0.
  • Grierson, Philip (1989), Coinage and currency, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, pp. 97–98, ISBN 0-500-27645-5.
  • Griffiths, Antony. Prints and Printmaking (неопр.). — London: British Museum Press, 1996. — ISBN 0-7141-2608-X.
  • Hallam, Elizabeth M.; Everard, Judith. Capetian France 987–1328 (неопр.). — Second. — New York: Longman, 2001. — ISBN 0-582-40428-2.
  • Hamilton, Bernard. Religion in the Medieval West (неопр.). — Second. — London: Arnold, 2003. — ISBN 0-340-80839-X.
  • Heather, Peter. The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians (англ.). — Oxford, UK: Oxford University Press, 2006. — ISBN 978-0-19-532541-6.
  • Henderson, George. Early Medieval (неопр.). — Revised. — New York: Penguin, 1977.
  • The Oxford History of Medieval Europe (англ.) / Holmes, George. — Oxford, UK: Oxford University Press, 1988. — ISBN 0-19-285272-8.
  • Ilardi, Vincent. Renaissance Vision from Spectacles to Telescopes (англ.). — Philadelphia: American Philosophical Society, 2007. — ISBN 978-0-87169-259-7.
  • James, Edward. Europe's Barbarians: AD 200–600 (неопр.). — Harlow, UK: Pearson Longman, 2009. — (The Medieval World). — ISBN 978-0-582-77296-0.
  • Jordan, William C. Europe in the High Middle Ages (неопр.). — New York: Viking, 2003. — (Penguin History of Europe). — ISBN 978-0-670-03202-0.
  • Kamen, Henry. Spain 1469–1714 (неопр.). — Third. — New York: Pearson/Longman, 2005. — ISBN 0-582-78464-6.
  • Kaufmann, J. E.; Kaufmann, H. W. The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Ages (англ.). — 2004. — Cambridge, MA: Da Capo Press, 2001. — ISBN 0-306-81358-0.
  • Keen, Maurice. The Pelican History of Medieval Europe (неопр.). — London: Penguin Books, 1988. — ISBN 0-14-021085-7.
  • Kitzinger, Ernst. Early Medieval Art at the British Museum. — Second. — London: British Museum, 1955.
  • Knox, E. L. History of the Idea of the Renaissance. Europe in the Late Middle Ages. Boise State University. Дата обращения: 25 декабря 2012. Архивировано 3 февраля 2012 года.eb.archive.org/web/20120203005134/http://www.boisestate.edu/courses/latemiddleages/renaissance/historyren.shtml Архивная копия от 3 февраля 2012 на Wayback Machine |archivedate=2012-02-03 |deadlink=yes }}
  • Lasko, Peter. Ars Sacra, 800–1200 (неопр.). — New York: Penguin, 1972. — (Penguin History of Art (now Yale)). — ISBN 0-14-056036-X.
  • Lawrence, C.H. Medieval Monasticism: Forms of Religious Life in Western Europe in the Middle Ages (англ.). — Third. — Harlow, UK: Longman, 2001. — ISBN 0-582-40427-4.
  • Lightbown, Ronald W. Secular Goldsmiths' Work in Medieval France: A History (англ.). — London: Thames and Hudson, 1978. — (Reports of the Research Committee of the Society of Antiquaries of London). — ISBN 0-500-99027-1.
  • Lindberg, David C.; Numbers, Ronald L. Beyond War and Peace: A Reappraisal of the Encounter between Christianity and Science (англ.) // Church History : journal. — 1986. — Vol. 55, no. 3. — P. 338—354. — doi:10.2307/3166822. — JSTOR 3166822.
  • Lindberg, David C. (2003), The Medieval Church Encounters the Classical Tradition: Saint Augustine, Roger Bacon, and the Handmaiden Metaphor, in Lindberg, David C. and Numbers, Ronald L., When Science & Christianity Meet, Chicago, IL: University of Chicago Press, ISBN 0-226-48214-6.
  • Lock, Peter. Routledge Companion to the Crusades (неопр.). — New York: Routledge, 2006. — ISBN 0-415-39312-4.
  • Loyn, H. R. (1989), Avignon, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, p. 45, ISBN 0-500-27645-5.
  • Loyn, H. R. (1989), Eleanor of Aquitaine, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, p. 122, ISBN 0-500-27645-5.
  • Loyn, H. R. (1989), Famine, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, pp. 127–128, ISBN 0-500-27645-5.
  • Loyn, H. R. (1989), Great Schism, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, p. 153, ISBN 0-500-27645-5.
  • Loyn, H. R. (1989), Hundred Years' War, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, p. 176, ISBN 0-500-27645-5.
  • Loyn, H. R. (1989), Jews, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, pp. 190–192, ISBN 0-500-27645-5.
  • Loyn, H. R. (1989), Knights of the Temple (Templars), in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, pp. 201–202, ISBN 0-500-27645-5.
  • Loyn, H. R. (1989), Language and dialect, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, p. 204, ISBN 0-500-27645-5.
  • Loyn, H. R. (1989), Scholasticism, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, pp. 293–294, ISBN 0-500-27645-5.
  • Mediaeval, The Compact Edition of the Oxford English Dictionary: Complete Text Arranged Micrographically: Volume I A-0, Glasgow: Oxford University Press, 1971, p. M290, OCLC 490339790.
  • Middle Ages. Dictionary.com (2004). Дата обращения: 7 апреля 2012.
  • Miglio, Massimo (2006), Curial Humanism seen through the Prism of the Papal Library, in Mazzocco, Angelo, Interpretations of Renaissance Humanism, Brill's Studies in Intellectual History, Leiden: Brill, pp. 97–112, ISBN 978-90-04-15244-1.
  • Mommsen, Theodore Ernst. Petrarch's Conception of the 'Dark Ages' (англ.) // Speculum : journal. — 1942. — April (vol. 17, no. 2). — P. 226—242. — doi:10.2307/2856364. — JSTOR 2856364.
  • Morris, Rosemary (1998), Northern Europe invades the Mediterranean, 900–1200, in Holmes, George, The Oxford Illustrated History of Medieval Europe, Oxford, UK: Oxford University Press, pp. 175–234, ISBN 0-19-285220-5.
  • Murray, Alexander. Should the Middle Ages Be Abolished? (неопр.) // Essays in Medieval Studies. — 2004. — Т. 21. — С. 1—22. — doi:10.1353/ems.2005.0010.
  • Nees, Lawrence. Early Medieval Art (англ.). — Oxford, UK: Oxford University Press, 2002. — (Oxford History of Art). — ISBN 978-0-19-284243-5.
  • Nicolle, David. Medieval Warfare Source Book: Warfare In Western Christendom (англ.). — London: Brockhampton Press, 1999. — ISBN 1-86019-889-9.
  • Numbers, Ronald. Myths and Truths in Science and Religion: A historical perspective. Lecture archive. The Faraday Institute for Science and Religion (11 мая 2006). Дата обращения: 25 января 2013. Архивировано из оригинала 11 октября 2017 года.
  • Payne, Robert. The Dream and the Tomb: A History of the Crusades (англ.). — First paperback. — New York: Cooper Square Press, 2000. — ISBN 0-8154-1086-7.
  • Peters, Ted (2005), Science and Religion, in Jones, Lindsay, Encyclopedia of Religion, vol. 12 (Second ed.), Detroit, MI: MacMillan Reference, p. 8182, ISBN 978-0-02-865980-0.
  • Power, Daniel. The Central Middle Ages: Europe 950–1320 (англ.). — Oxford, UK: Oxford University Press, 2006. — (The Short Oxford History of Europe). — ISBN 978-0-19-925312-8.
  • Reilly, Bernard F. The Medieval Spains (неопр.). — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1993. — (Cambridge Medieval Textbooks). — ISBN 0-521-39741-3.
  • Riley-Smith, Jonathan (1989), Crusades, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, pp. 106–107, ISBN 0-500-27645-5.
  • Rosenwein, Barbara H. Rhinoceros Bound: Cluny in the Tenth Century (англ.). — Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press, 1982. — ISBN 0-8122-7830-5.
  • Russell, Jeffey Burton. Inventing the Flat Earth-Columbus and Modern Historians (англ.). — Westport, CT: Praeger, 1991. — ISBN 0-275-95904-X.
  • Saul, Nigel. A Companion to Medieval England 1066–1485 (англ.). — Stroud, UK: Tempus, 2000. — ISBN 0-7524-2969-8.
  • Schove, D. Justin (1989), Plague, in Loyn, H. R., The Middle Ages: A Concise Encyclopedia, London: Thames and Hudson, pp. 267–269, ISBN 0-500-27645-5.
  • Singman, Jeffrey L. Daily Life in Medieval Europe (неопр.). — Westport, CT: Greenwood Press, 1999. — (Daily Life Through History). — ISBN 0-313-30273-1.
  • Stalley, Roger. Early Medieval Architecture (англ.). — Oxford, UK: Oxford University Press, 1999. — (Oxford History of Art). — ISBN 978-0-19-284223-7.
  • Tansey, Richard G.; Gardner, Helen Louise; De la Croix, Horst. Gardner's Art Through the Ages (неопр.). — Eighth. — San Diego, CA: Harcourt Brace Jovanovich, 1986. — ISBN 0-15-503763-3.
  • Thomson, John A. F. The Western Church in the Middle Ages (неопр.). — London: Arnold, 1998. — ISBN 0-340-60118-3.
  • Vale, Malcolm (1998), The Civilization of Courts and Cities in the North, 1200–1500, in Holmes, George, The Oxford Illustrated History of Medieval Europe, Oxford, UK: Oxford University Press, pp. 297–351, ISBN 0-19-285220-5.
  • Watts, John. The Making of Polities: Europe, 1300–1500 (англ.). — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2009. — (Cambridge Medieval Textbooks). — ISBN 978-0-521-79664-4.
  • Whitton, David (1998), The Society of Northern Europe in the High Middle Ages, 900–1200, in Holmes, George, The Oxford Illustrated History of Medieval Europe, Oxford, UK: Oxford University Press, pp. 115–174, ISBN 0-19-285220-5.
  • Wickham, Chris. The Inheritance of Rome: Illuminating the Dark Ages 400–1000 (англ.). — New York: Penguin Books, 2009. — ISBN 978-0-14-311742-1.

Каҫӑсем

Çăлкуç — «https://cv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Вăтам_ĕмĕрсем&oldid=2526586»