Тамерлан

РАН экспертизи

Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ

Тамерлан е Тимур (1336 ҫулхи акан 9-мӗшӗ, Шахрисабз^[d], Чагатайский улус^[d] — 1405 ҫулхи нарӑсӑн 19-мӗшӗ, Отрар^[d]) — тӗрӗк-монгол ҫӗнӳҫи, хальхи Афганистан, Иран, Месопотами, ҫурҫӗр Инди тата Тӗп Ази ҫӗрӗсем ҫинче Тимуридсен империне никӗсленӗ, Тимуридсен династийӗн пӗрремӗш правителӗ пулса тӑнӑ. Никам ҫӗнтерейми ҫарпуҫӗ, историри чи аслӑ ҫарпуҫӗсемпе тактиксенчен пӗри пек, ҫавӑн пекех чи хаяррисенчен пӗри пулнипе паллӑ^[2]^[3]^[4]. Ҫавӑн пекех ӳнерпе архитектурӑн аслӑ хӳтӗлевҫи шутланать, Ибн Халдун, Хафез тата Хафиз-и Абру пек интеллектуалсемпе хутшӑннӑ, вӑл пуҫлӑх пулнӑ чухне тимуридсен Чӗрӗлӗвӗ пуҫланса кайнӑ^[2]^:341–342.

1336 ҫулхи акан 9-мӗшӗнче Мавераннахрта (хальхи Узбекистан территоринче) барлассен йӑхӗнчи ҫемьере ҫуралнӑ, 1370 ҫул тӗлне анӑҫ Чагатай ханлӑхне тытса тӑма пуҫланӑ. Ҫак территорирен вӑл Хӗвеланӑҫ, Кӑнтӑр тата Тӗп Азири, Кавказри тата Кӑнтӑр Раҫҫейри ҫар кампанийӗсене ертсе пынӑ, Ылтӑн Урта ханӗсене, Египетпа Сири мамлюкӗсене, йӗркеленекен Осман империне тата кайранхи Индин Дели султанатне ҫӗнтерсе пынӑ, мӑсӑльман тӗнчинче чи хӑватлӑ правитель пулса тӑнӑ. Ҫак ҫӗнсе илнисене пула вӑл Тимуридсен империне никӗсленӗ, вӑл хӑй вилнӗ хыҫҫӑнах арканнӑ.

Еврази ҫеҫен хирӗнчи куҫса ҫӳрекен аслӑ ҫӗнӳҫӗсенчен юлашки, унӑн империйӗ 16 тата 17-мӗш ӗмӗрсенче тытӑмлӑрах тата ҫирӗпрех ислам порох империйӗсене йӗркелемешкӗн никӗс хатӗрленӗ^[5]^[6]^[7].

Чингисхан ҫӗнсе илнӗ еткерӗпе усӑ курма ӑнтӑлни курӑнать^[8]. Жерар Шальян каланӑ тӑрӑх, Тимур мӑсӑльман тӗрӗкӗ пулнӑ май хӑйне Чингисхан эткерӗ тесе шутланӑ^[9]. Беатрис Форбс Манц каланӑ тӑрӑх, «хӑйӗн официаллӑ ҫыравӗсенче Тимур пурнӑҫ тӑршшӗпех хӑйне Чингизидсен прависене чӗртсе тӑратакан пек кӑтарт. Вӑл хӑйӗн иран, мамлюк тата осман кампанийӗсене узурпаторсем ҫӗнсе илнӗ ҫӗрсене монголсен саккунлӑ майпа тытса тӑмалла тесе тавӑрнипе тӳрре кӑларнӑ^[10]. Ҫӗнсе илнисене саккунлӑ майпа тӑвас тесе Тимур ислам символӗсемпе чӗлхине шаннӑ, хӑйне «Ислам хӗҫӗ» тенӗ. Вӑл вӗренӳ тата тӗн учрежденийӗсене пулӑшнӑ.

Смирны хулине хупӑрласа илнӗ чухне христиан рыцарь-госпитальерсене ҫӗнтернӗ, гази тесе пӗлтернӗ^[2]^:91. Хӑйӗн правлениййӗн вӗҫленнӗ тӗле Тимур Чагатай ханлӑхӗн, Иранӑн тата Ылтӑн Уртан мӗнпур юлашкийӗсене тытса тӑнӑ.

Тимур ҫарӗ нумай этнослӑ пулнӑ, унран пӗтӗм Азипе Европӑра хӑранӑ, вӗсен территорийӗсен пӗр пайне унӑн кампанийӗсем тустарнӑ^[11]. Хӑш-пӗр ӑсчах хакланӑ тӑрӑх, унӑн ҫар кампанийӗсем миллион-миллион ҫынна пӗтернӗ^[12].

Тимурид султанӗн, астрономӑн тата математикӑн Улугбекӑн (вӑл Тӗп Азие 1409—1449 ҫулсенче тытса тӑнӑ) аслашшӗ тата Бабурӑн мӑн-мӑн аслашшӗ (1483—1530, вӑл XVII ӗмӗрте мӗнпур Инди субконтинентне тытса тӑнӑ Монголсен империне никӗсленӗ) ^[13] тата Шах-Джаханӑн (палллӑ Тадж-Махал никеҫлевҫи) мӑн аслашшӗ (ӑру пуҫараканӗ) пулнӑ.

Ячӗ

Тимур тулли ячӗ Тимур ибн Тарагай Барлас пулнӑ (чӑн ячӗ Тимур, Tāraiyi Bārllās) — арап йӑли тӑрӑх Тимур Барлассенчи Тарагай ывӑлӗ) (алам-насаб-нисба).

Тӗрӗк чӗлхисенче Temür е Темир тени «тимӗр» тени пулать. Тӗрлӗ перс ҫӑлкуҫӗсенче час-часах иранлатнӑ Тимурленг (Timūr(-e) Lang, تیمور لنگ)) «Тимур Хромой» тени тӗл пулать, ҫак ят ун чухне, ахӑртнех, кӳрентерекен сӑмах пулнӑ^[14]. Вӑл анӑҫ чӗлхисене куҫнӑ (Tamerlan, Tamerlane, Tamburlaine, Timur Lenk). Руҫре ӑна Темир Аксак (Железный хромец) тенӗ^[15].

Чингизид пулман чухне Тимур хан титулӗпе официаллӑ майпа ҫӳреме пултарайман, ҫавӑнпа та яланах ӑна эмир (ҫулпуҫ, ертсе пыракан) тенӗ. Анчах 1370 ҫулта Сарай-мульк ханыма качча илсе Чингизидсен ҫурчӗпе хурӑнташланнӑ, Тимур Гурган ят йышӑннӑ^[16] (Tāmūr Gurkānī, (تيموﺭ گوركان), Gurkān — монгол чӗлхинчи күгэн е хрүгэн сӑмахсен иранлатнӑ варианчӗ, «кӗрӳ»). Ку Тимур Чингизидсен тӑванӗ пулнине, вӗсен килӗсенче ирӗклӗн пурӑнма, ӗҫ тума пултарнине пӗлтернӗ^[17].

Вӑтам ӗмӗрсенчи перс тата тӗрӗк ҫӑлкуҫӗсенче Тимура «сахибкиран» та (перс. صاحب كران) тенӗ, урӑхла каласан, икӗ планета пӗрлешнӗ чухне ҫуралнӑскер: Венерӑпа Юпитер е Венерӑпа Хӗвел, куҫӑмлӑ пӗлтерӗшпе — телейлӗ^[18].

Ҫын

Аякрине куракан тата пултаруллӑ йӗркелӳҫӗ.

Тимур хӑй хыҫҫӑн вун-вун монументлӑ архитектура сооруженийӗ хӑварнӑ, вӗсенчен хӑшӗ-пӗри тӗнче культурин мулне кӗнӗ. Тимур тунӑ япаласем, вӑл ҫав унта хӑй те хутшӑннӑ, вӑл илемлӗхе туйнине палӑртаҫҫӗ.

Ҫӑлкуҫсем палӑртнӑ тӑрӑх, Тимур шахматла (тӗрӗсрех, шатрандж) выляссипе кӑсӑкланнӑ, тен, хӑй вӑхӑчӗн чемпионӗ те пулнӑ^[19].

Тулашри сӑн-сӑпат

Тамерлан вӑхӑтӗнчи ҫын тата унӑн тыткӑнҫи Ибн Арабшах, ӑна 1401 ҫултанпа пӗлекенскер, ҫапла пӗлтерет: «Тимур ҫӳллӗ пӳ-силлӗ, уҫӑ ҫамкаллӑ, пысӑк пуҫлӑ, вӑйлӑ сасӑллӑ пулнӑ, унӑн вӑйӗ унӑн паттӑрлӑхӗнчен кая юлман; шап-шурӑ питне йӑмӑх хӗрлӗ тӗс ҫапнӑ. Вӑл сарлака хул-ҫурӑмлӑ, хулӑн пӳрнеллӗ, вӑрӑм пӗҫӗллӗ, вӑйлӑ мускуллӑ пулнӑ. Вӑл вӑрӑм сухалпа ҫӳренӗ; сылтӑм алли-ури аманса пӗтнӗ. Унӑн куҫӗ самаях ачашшӑн пӑхнӑ. Вӑл вилӗме ним вырӑнне те хуман, 70 ҫула кӑшт ҫитмесӗр вилнӗ пулин те вӑл хӑйӗн генине те, хӑйӗн хӑраманлӑхне те ҫухатман. Вӑл ултав тӑшманӗ пулнӑ; ӑна шӳтсем йӑпанман… Вӑл чӑнлӑха, кирек мӗнле хаяр пулсан та, итлеме юратнӑ. Лайӑх е начар ҫитӗнӳсем туни унӑн кӑмӑлне нимӗнле те хускатман. Паттӑр салтаксен тусӗ, хӑюллӑскер хӑйне хисеплеттерме, пӑхӑнтарма пултарнӑ»^[20].

Гур Эмирти (Самарканд) тупӑка М. М. Герасимов уҫса скелета тӗпчени кӑтартнӑ тӑрӑх (вӑл Тамерланӑн тесе шутланать), унӑн ҫӳллӗшӗ 172 см пулнӑ. Тимур вӑйлӑ пулнӑ, ӳт-пӳ тӗлӗшӗнчен аталаннӑ, ун вӑхӑтӗнчи ҫынсем ун ҫинчен ҫапла ҫырнӑ: «Ҫар ҫыннисенчен чылайӑшӗ ухӑ кантрине йӗтес шӑмми патне ҫити карӑнтарма пултарнӑ пулсан, Тимур ӑна хӑлха таранах карӑнтарнӑ». Ҫӳҫӗ унӑн соплеменникӗсенчен чылайӑшӗнчен ҫутӑрах пулнӑ. Тимурӑн ӳт юлашкийӗсене тӗплӗн тӗпчени антропологи тӗлӗшӗнчен вӑл кӑнтӑр-ҫӗпӗр раси шутне кӗнине кӑтартнӑ^[21]. Тимур ватӑ пулсан та (69 ҫулта), унӑн пуҫ купташки, ҫавӑн пекех скелечӗ те ватӑлнӑ пек курӑнман. Чылай шӑл пулни, шӑмӑсен ҫирӗп рельефӗ, остеофитсем ҫукпа пӗрех пулни — ҫаксем пурте скелет вӑй-халлӑ, сывлӑхлӑ ҫыннӑн пулнине, унӑн биологи ӳсӗмӗ 50 ҫултан иртменнине калаҫҫӗ. Сывӑ шӑмӑсен массивлӑхӗ, вӑйлӑ аталаннӑ рельеф тата вӗсен тачӑлӑхӗ, хулпуҫҫи сарлакӑшӗ, кӑкӑр клеткин калӑпӑшӗ тата ҫӳллӗшӗ — ҫаксем пурте Тимур калама ҫук ҫирӗп кӗлеткеллӗ пулнӑ тесе шутлама ирӗк параҫҫӗ. Эмирӑн вӑйлӑ атлетика мускулатури, ахӑртнех, кӑштах типшӗмрех формӑсем пулнипе уйрӑлса тӑнӑ, ҫакӑ вырӑнлӑ та: ҫар похочӗсенчи пурнӑҫ, вӗсенчи йывӑрлӑхӗсем тата пӗрмай йӗнер ҫинче ларса пыни самӑрланма май паман^[22].

Тамерлан ҫар ҫыннисен тулашри уйрӑмлӑхӗ ытти мӑсӑльмансенчен вӗсем сыхланса хӑварнӑ ҫивӗтсем пулнӑ, ҫапла шутлаҫҫӗ авалхи тӗрӗксене вӑл вӑхӑтри вӑтам ази иллюстрациленӗ алҫырӑвӗсем тӑрӑх тӗпченӗ хӑш-пӗр ӑсчахсем^[23]. Ҫав хушӑрах авалхи тӗрӗк кӗлеткисене, Афрасиаб живопиҫӗ ҫинчи тӗрӗксен ӳкерчӗкӗсене тишкернӗ май тӗпчевҫӗсем ҫапла пӗтӗмлетӳ тунӑ: тӗрӗкӗсем хайсен массинче V—VIII ӗмӗрсенче ҫивӗтпе ҫӳренӗ^[24].

Тимур вилтӑприне 1941 ҫулта уҫни тата унӑн юлашкийӗсене антропологи анализӗ туни Тимур хӑй ҫивӗтпе ҫӳременнине кӑтартнӑ. «Тимурӑн ҫӳҫӗ хулӑн, тӳрӗ, кӑвак-хӗрлӗ тӗслӗ, ытларах тӗксӗм ҫырӑ е хӗрлӗ тӗс». «Ҫӳҫе хырма йышӑннӑ пулсан та Тимурӑн вилнӗ чухне ҫӳҫӗ вӑрӑм пулнӑ». Хӑш-пӗр историк шутланӑ тӑрӑх, ҫӳҫӗ ҫутӑ тӗслӗ пулни Тамерлан ӑна хнапа сӑрланипе ҫыхӑннӑ. Анчах М. М. Герасимов хӑйӗн ӗҫӗнче ҫапла палӑртать^[22]:

Оригиналлӑ текст (выр.)

«Даже предварительное исследование волос бороды под бинокуляром убеждает в том, что этот рыже-красноватый цвет её натуральный, а не крашенный хной, как описывали историки. Тимур носил длинные усы, а не подстриженные над губой. Как удалось выяснить, существовало правило, позволяющее высшему военному сословию носить усы, не подрезая их над губой, и Тимур, согласно этому правилу, не стриг своих усов, и они свободно свисали над губой. Небольшая густая борода Тимура имела клиновидную форму. Волосы бороды жёсткие, почти прямые, толстые, ярко-коричневого (рыжего) цвета, с значительной проседью».

«Сухалӗн ҫӳҫне бинокуляр айӗнче малтан тӗпчени те ҫак сарӑ-хӗрлӗрех тӗс унӑн хӑйӗн пулнине, историксем сӑнланӑ пек хнапа сӑрламаннине кӑтартать. Тимур тута тӗлӗнче кастарман вӑрӑм уссипе ҫӳренӗ. Ҫакна тӗпчесе пӗлме май килчӗ: аслӑ ҫар сословине тута тӗлӗнче кастармасӑруссипе ҫӳреме ирӗк паракан йӗрке пулнӑ. Тимур та ҫак йӗркепе хӑйӗн уссине кастарман, вӑл тута ҫийӗн ирӗклӗн усӑнса тӑнӑ. Тимурӑн пысӑках мар ҫӑра сухалӗ клиновид евӗр пулнӑ. Сухал ҫӳҫӗ хытӑ, тӳрӗ, хулӑн, ҫап-ҫутӑ хӑмӑр (хӗрлӗ сарӑ) пулнӑ, самай шуралнӑ.

Ҫӗнӳҫӗн ӳт юлашкине антропологи реконструкцине тунӑ М. М. Герасимов ҫапла калать: «Тупнӑ скелет вӑйлӑ ҫыннӑн, монгол валли ҫӳллӗ (170 см тӗлнелле) ҫыннӑн пулнине кӑтартать. Тимур пуҫ купташкинче монголсен йӗрне курас тесен вичкӗн те пулмалла мар: лайӑх палӑракан брахикефали, ахӑртнех, тачӑланнӑ сӑн-пит, вӑл чылай сарлака та ҫӳллӗ. Ҫаксем пурте Тимур барлассен йӑхӗнчен пулса тухнине пӗлтерекен ҫыруллӑ документсемпе лайӑх ҫыхӑнса тӑраҫҫӗ. Куҫ лупашкисен ҫӳхе хӗррисем, вӗсен пысӑкӑшӗ, ҫавракалӑхӗ, вӗсем аякра вырнаҫни куҫ монгол евӗр пулнине кӑтартать. Ҫапах та сӑмса тымарӗ чылай мӑкӑрӑлни тата куҫ харшин вӑтам пайӗн рельефӗ монголсен куҫ хупанкин йӗрӗ вӑйлах палӑрманнине кӑртартать. Аялти янах шӑммин ҫӗкленекен турачӗн кӗтесӗ хӑлхи пысӑк мар, ҫирӗп, монгол евӗр пулнине палӑртать. Тимур ҫӳҫӗ хулӑн, тӳрӗ, кӑвак-хӗрлӗ тӗслӗ, ытларах тӗксӗм каштан е хӗрлӗ ҫӳҫлӗ»^[22].

Ҫыру ҫӑлкуҫӗсем кӑтартнӑ тӑрӑх, 1362 ҫулта Сеистан патӗнче туркменсемпе ҫапӑҫнӑ чухне Тимур ҫӗмренӗсемпе аманнӑ; ҫавна пула вӑл ӗмӗрлӗхе сылтӑм урипе уксах тата сылтӑм алли типӗ юлнӑ. Ҫавӑн чухнех, Клавихо пӗлтернӗ тӑрӑх, Тимур сылтӑм аллинчи икӗ пӳрнисӗр те тӑрса юлнӑ. М. М. Герасимов хӑйӗн тӗпчевӗнче сылтӑм аллин шӑммисем, чӑнах та, чавса сыппинче темиҫе авӑнчӑк пулса ӳснине ҫирӗплетнӗ. Ҫапах Тимур хулпуҫҫи сыппинче ҫав аллӑн хусканӑвне ҫухатман, алли ӗҫленӗ кӑна мар, ҫав тери вӑйлӑ та пулнӑ, ҫакан суранланса пӗтнӗ шӗвӗр пӳрни те кансӗрлемен. Тимур уксахланине те документра ҫирӗплетнӗ. Сылтӑм пӗҫҫипе кунчи сиенленнӗ. Чӗркуҫҫи чашки пӗҫӗ эпифизӗпе сыпӑнса кайнӑ, ури тӳрленеймен, ҫакӑ «Хромец» тесе ят панипе килӗшсе тӑрать^[26]. Тимур юланутпа ҫӳреме юратать, йӗнер ҫинчен темиҫешер кун анман, чирлӗ урин кукӑрӑлчӑклӑхне ҫакӑнпа ӑнлантармалла мар-и?^[22]

Тимур чӗлхесене пӗлни

Тимур патшалӑхӗн юридици докуменчӗсене икӗ чӗлхепе ҫырнӑ: перс тата тӗрӗк. Сӑмахран, Хорезмра пурӑннӑ Абу Муслимӑн тӑхӑмӗсене привилеги паракан 1378 ҫулхи документа чагатай тӗрӗк чӗлхипе хатӗрленӗ^[27].

1391 ҫулта Тӑхтамӑша хирӗҫ похода кайсан Тимур Алтын шокы тӑвӗ патӗнче чагатай чӗлхипе уйгур сас паллисемпе ҫырма хушнӑ — сакӑр йӗрке тата виҫӗ йӗрке арап чӗлхипе, унта Коран тексчӗ пулнӑ.

Ырӑ кӑмӑллӑ, хӗрхенекен Аллах ячӗпе! Чӑн-чӑн Патша, чӑнлӑх Тасалӑхӗ, Ырми-канми хӳтӗлевҫӗ, Пурне те пултаракан, Пурне те тума пултаракан, Пурнӑҫпа вилӗме Ӑслӑран та ӑслӑ парнелекен! Ҫичҫӗр тӑхӑрвун виҫҫӗмӗш ҫулхи ҫулла, 1391 ҫулхи ака уйӑхӗн ҫуркуннен вӑтам уйӑхӗнче, Туран султанӗ Тимур-бек пӑлхар ханне Токтамыш-хана ислам тӗнне йышӑннӑшӑн виҫӗ ҫӗр пин ҫарпа ҫӗкленнӗ. Ку вырӑна ҫитсен, вӑл ҫав тӗмескене, асӑнмалӑх паллӑ пултӑр тесе, хӑпартнӑ. Тур патӑр, турӑ пулӑштӑр, тӳрӗлӗхе сиртӗр! Турӑ ҫӗр-шыв ҫыннисене ырӑлӑх кӑтарттӑр! Вӗсем пире кӗлӗ туса асӑнччӑр!»
Оригиналлӑ текст

Виҫӗ йӗрке арап тексчӗ:

بسم الله الرحمن الرحيم

مالك الملك القدوس الحق المؤمن المهيمن الجبار

القادر الحكيم المميت الحي

Сакӑр йӗрке чагатай тексчӗ (транскрипци^[28]):

tarïq jeti jüz toqsan üčintä qoj

jïl jaznïŋ ara aj turannïŋ sultanï

temür beg üč jüz miŋ čerig bilä islam üčün toqtamïš qan bulγar

qanïqa jorïdï bu jerkä jetip belgü bolzun tip

bu obanï qopardï

täŋri nïsfät bergäj inšala

täŋri il kišigä raqmat qïlqaj bizni duu-a bilä

jad qïlqaj

Надпись Тимура 1391 г. // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки, Вып. XXI. СПб. СПбГУ. 2004

Историре ку ҫырни Карсакпайла ҫырни ятпа паллӑ^[29]. Хальхи вӑхӑтра Тимур ҫырнӑ чул Санкт-Петербургри Эрмитажра упранать.

Тимур ачисем официаллӑ документацире перс тата тӗрӗк чӗлхисемпе усӑ курнӑ. Сӑмахран, 1398 ҫулта Тимур ывӑлӗ Мираншах официаллӑ документа уйгур шрифчӗпе тӗрӗк чӗлхипе хатӗрлеме хушнӑ^[30].

Тамерлан вӑхӑтӗнчи ҫын тата унӑн тыткӑнҫи Ибн Арабшах, ӑна 1401 ҫултанпа пӗленӗскер, ҫапла каланӑ: «Перс, тӗрӗк тата монгол чӗлхисене илес пулсан, вӑл вӗсене никамран та лайӑхрах пӗлнӗ»^[31]. Анчах Принстон университетӗнчи хальхи тӗпчевҫӗ Сват Соучек (Svat Soucek) хӑйӗн монографийӗнче Тимур пирки «вӑл барлассен йӑхӗнчи тӗрӗк, яӗпе тата пулса кайнипе монгол пулнӑ тесе шутлать. Тимурӑн тӑван чӗлхи тӗрӗк (чакатай) пулнӑ. тепӗр тесен, тен, вӑл хӑй пурӑннӑ культура тавралӑхне пула перс чӗлхине те пӗлнӗ. Сват Соучек шухӑшӗпе, Арабшах ибн шухӑшӗпе пач урӑхла ку, вӑл монгол чӗлхине пӗлмен, ҫапах та монгол терминӗсем документсенчен пачах ҫухалман, укҫасем ҫинче тӗл пулнӑ»^[32].

Кастили дипломачӗ тата ҫул ҫӳревҫи Руй Гонсалес де Клавихо, Мавераннахрта Тамерлан керменне ҫитсе курнӑскер, ҫапла пӗлтерет: «Темур синьор» Кӗҫӗн Индипе Хурасанӑн пӗтӗм территорине ҫӗнсе илнӗ. Самарканда тата Хурасана юханшыв (Амударья) уйӑрать. Самарканд енчен юханшыв ҫывӑхӗнче Термез хули ларать, юханшыв леш енче Хорасан Тахаристан территорийӗ, «Ҫак юханшыв леш енче (Амударья — ӑнлантарни) Самарканд патшалӑхӗ сарӑлса выртать, унӑн ҫӗрӗ Могалия (Моголистан) ятлӑ, чӗлхи вара мугал, ҫак чӗлхене ку кӑнтӑр енче (Хорасан — асӑрхаттарни) ӑнланмаҫҫӗ, ку енче пурӑнаканнисем ӑна пӗлмеҫҫӗ, вуламаҫҫӗ, ҫакна могали ҫырӑвӗ теҫҫӗ. А сеньор (Тамерлан — ӑнлантарни) хӑй ҫумӗнче темиҫе ҫыруҫӑ тытса тӑрать, вӗсем ҫак чӗлхепе вулама-ҫырма пӗлеҫҫӗ».

«Муиз ал-ансаб» Тимуридсен ҫӑлкуҫӗ тӑрӑх, Тимур керменӗнче тӗрӗк тата перс ҫыравҫисем ҫеҫ штатра пулнӑ^[33].

Тимур ученӑйсемпе калаҫма юратнӑ, уйрӑмах историлле сочиненисем вуланине итлеменӗ; хӑйӗн историри пӗлӗвӗсемпе вӑл вӑтам ӗмӗрсенчи историке, философа тата шухӑшлавҫа Ибн Халдуна тӗлӗнтернӗ; историлле тата легендарлӑ геройсен паттӑрлӑхӗ ҫинчен каласа парса Тимур хӑйӗн ҫар ҫыннисене хавхалантарнӑ.

Алишер Навои пӗлтернӗ тӑрӑх, Тимур сӑвӑсем ҫырман пулсан та, поэзие те, прозӑна та питӗ лайӑх пӗлнӗ, бейтпа кирлӗ ҫӗрте усӑ курма пӗлнӗ^[34].

Тимур тӗрӗк тата монгол йӑхӗнчен тухнӑ, вӑл енчен те, тепӗр енчен те тӳрӗ тӑхӑм пулман пулсан та, вӑл Чингисханпа ашшӗ енчен тӑван лекнӗ^[35]^[36]^[37], хӑш-пӗр автор унӑн амӑшӗ хан тӑхӑмӗ пулма пултарнӑ тесе шутлать^[38]^[39]. 1401 ҫулта Тимурпа хӑй калаҫса пурӑннӑ арап историкӗ Ибн Халдун пӗлтернӗ тӑрӑх, патша хӑй вӑл Манучехра патша йӑхӗнчен пулнӑ тесе ҫирӗплетнӗ^[40].

Унӑн ашшӗне Мухаммад Тарагай е Туркай тесе чӗннӗ, вӑл барлассен тӗрӗкленнӗ монгол йӑхӗнчен тухнӑ ҫар ҫынни, вак ҫӗр хуҫи пулнӑ. Ҫавӑн пекех Ибн Арабшах Тимур тӗрӗк барлас шутланнине ҫырнӑ^[17]:

Оригиналлӑ текст (выр.)

«У упомянутого султана (Тимура) было четыре визиря, которые полностью занимались полезными и вредными делами. Они считались знатными людьми, и все были последователями их мнений. Сколько было у арабов племён и колен, столько же было и у тюрков. Каждый из вышеупомянутых визирей, являясь представителями одного племени, были светочем мнений и освещали свод умов своего племени. Одно племя называлось арлат, второе — жалаир, третье — кавчин, четвёртое — барлас. Тимур был сыном четвёртого племени».

«Асӑннӑ султанӑн (Тимурӑн) тӑватӑ визирь пулнӑ, вӗсем пӗтӗмпех усӑллӑ та сиенлӗ ӗҫсем тунӑ. Вӗсем ятлӑ-сумлӑ ҫынсем шутланнӑ, пурте вӗсен шухӑшӗсен хыҫҫӑн пыракансем пулнӑ. Арапсен йӑхӗсемпе сыпӑкӗсем миҫе пулнӑ, ҫавӑн чухлех тӗрӗксен те пулнӑ. Ҫав визирьсем, пӗр йӑхӑн представителӗсем пулнӑ май, хӑйсен ӑрӑвӗн ӑсӗсен пуххине ҫутатнӑ. Пӗр йӑхӗ арлат ятлӑ пулнӑ, иккӗмӗшӗ — жалаир, виҫҫӗмӗшӗ — кавчин, тӑваттӑмӗшӗ — барлас. Тимур тӑваттӑмӗш йӑхӑн ывӑлӗ пулнӑ».^[31]^[41]^[42]^[43].

Хӑш-пӗр шухӑшсемпе, Мухаммад Тарагай шӑпах барлас йӑхӗн ҫулпуҫӗ тата темле Карачар-нойонӑн, Чагатайӑн хӑватлӑ пулӑшуҫин тата унӑн аякри тӑванӗн, тӑхӑмӗ пулнӑ. Тимурӑн ашшӗ таса чунлӑ мӑсӑльман пулнӑ, унӑн тӗн вӗрентекенӗ Шамс ад-дин Кулян шейх пулнӑ^[44].

Тимур ашшӗн пӗр пиччӗшӗ пулнӑ, ӑна Балта тесе чӗннӗ^[33].

Мухаммад Тарагай икӗ хутчен авланнӑ: пӗрремӗш арӑмӗ Тимур амӑшӗ Текин-хатун пулнӑ^[45]. Тимур амӑшӗ пулса кайни пирки хирӗҫле даннӑйсем сыхланса юлнӑ. 1401 ҫулта Тимурпа куҫа-куҫӑн калаҫнӑ арап историкӗ тата философӗ Ибн Халдун пӗлтернӗ тӑрӑх, патша хӑй арӑмӗ Манучехра патша йӑхӗнчен пулнине асӑннӑ^[40].

Таракайӑн иккӗмӗш арӑмӗ Кадак-хатун пулнӑ, вӑл Тимур йӑмӑкӗн Ширин-бек ага амӑшӗ.

Мухаммад Тарагай 1361 ҫулта вилнӗ, ӑна Тимурӑн тӑван ҫӗрӗнче — Кеше (Шахрисабз) хулинче — пытарнӑ. Унӑн тупӑкӗ паянхи кунчченех сыхланса юлнӑ.

Тимурӑн аппӑшӗ Кутлуг-туркан ага тата кӗҫӗн йӑмӑкӗ Ширин-бек ага пулнӑ. Вӗсем Тимур виличченех вилнӗ, иккӗшне те Самаркандри Шахи Зинд комплексӗнчи мавзолейра пытарнӑ. «Му‘изз ал-ансаб» ҫӑлкуҫӗ тӑрӑх, Тимурӑн тата виҫӗ пӗртӑван шӑллӗ-пиччӗшӗ пулнӑ: Джуки, Алим-шейх тата Суюргатмыш.

Тимур 1336 ҫулхи акан 9-мӗшӗнче Вӑтам Азири Кеш (халӗ Шахрисабз, Узбекистан) хули ҫывӑхӗнчи Ходжа-Ильгар ялӗнче ҫуралнӑ. Тимурӑн ачалӑхӗпе ҫамрӑклӑхӗ Кеш тӑвӗсенче иртнӗ. Ҫамрӑк чухне вӑл сунара ҫӳреме тата юланутлӑ ӑмӑртусене, сӑнӑ ывӑтма тата ухӑран пеме юратнӑ, ҫар вӑййисемпе кӑсӑкланнӑ. Вунӑ ҫултанпах наставникӗсем — Таракай патӗнче службӑра тӑнӑ атабексем, Тимура ҫар искусствипе спорт вӑййисене вӗрентнӗ.

Тимур пирки пӗрремӗш хыпарсем ҫӑлкуҫсенче 1361 ҫултан пуҫласа тухнӑ. Тамерлан политикӑлла ӗҫ-хӗлӗн пуҫламӑшӗ Чингисхан биографийӗпе пӗр пекрех: вӗсем хӑйсем пуҫтарнӑ приверженецсен отрячӗсене ертсе пыракансем пулнӑ, вӗсем кайран та вӗсен хӑвачӗн тӗп тӗрекӗ пулса юлнӑ. Чингисхан пекех, Тимур ҫар вӑйӗсем мӗнле йӗркеленни ҫинчен тӗпӗ-йӗрӗпе пӗлнӗ, тӑшмансен вӑйӗпе вӗсен ҫӗрӗсем мӗнле пулни ҫинчен тӗплӗн пӗлнӗ, хӑйӗн ҫарӗ хушшинче ят-сум пулнӑ, хӑйӗн сподвижникӗсене шанма пултарнӑ. Граждан управленийӗн пуҫлӑхӗ пулма лартнӑ ҫынсене (Самаркандра, Гератра, Ширазра, Тавризӑра аслӑ сановниксен шухӑлӑхӗшӗн айӑпланӑ нумай тӗслӗхсем пулнӑ) ӑнӑҫсӑртарах уйласа илнӗ.

1347 ҫулта Чагатай улусӗ икӗ уйрӑм патшалӑх ҫине пайланнӑ: Мавераннахр тата Могулистан (е Моголистан). 1360 ҫулта Мавераннахра Туглук-Тимур ҫӗнтерсе илнӗ. 1362 ҫулта Туглук-Тимур Моголистанра эмирсен ушкӑнӗ пӑлхав ҫӗкленипе Мавераннахртан васкавлӑн тухса кайнӑ, влаҫа хӑйӗн ывӑлне Ильяс-Ходже аллине панӑ. Тимура вара Кеш облаҫӗн пуҫлӑхне тата Моголистан патша ывӑлӗн пулӑшаканӗсенне ҫирӗплетнӗ.

Хан Сырдарья шывӗ урлӑ каҫма та ӗлкӗреймен, Ильяс-ХоджаБекчик эмирпа тата ытти ҫывӑх эмирсемпе пӗрле Тимура патшалӑх ӗҫӗсенчен хӑтарма, май килсен ӑна ӳт-пӗве-качки пӗтерме каварлашнӑ. Интригӑсем вӑйланнӑҫемӗн вӑйланса пынӑ, хӑрушланнӑ. Тимурӑн вара моголсенчен уйрӑлса вӗсен тӑшманӗ енне — Казаган эмирӑн мӑнукӗ Хусейн эмир патне — куҫма тивнӗ. Пӗр вӑхӑт вӗсем пысӑках мар отрядпа пӗрле мыскара шыракансен пурнӑҫне тытса пынӑ, Хорезм еннелле кайнӑ, унта Хива патӗнчи ҫапӑҫура ҫав ҫӗрсен пуҫлӑхӗнчен Таваккал-Конгуротӑн аркату тӳснӗ, хӑйсен воинӗсемпе тарҫисен юлашкийӗсемпе пушхир варринелле чакма тивнӗ. Каярахпа Махана пӑхӑнса тӑракан облаҫри Махмуди аулӗ патне тухсан вӗсене Алибек Джаникурбан ҫыннисем тыткӑна илнӗ, унӑн тыткӑнӗнче 62 кун ирттернӗ. Шарафиддин Али Язди историк пӗлтернӗ тӑрӑх, Алибек Тимурпа Хусейна Иран купсисене сутма шутланӑ, анчах ҫав кунсенче Махан урлӑ пӗр караван та иртмен. Узниксене Алибекӑн аслӑ пиччӗшӗ Мухаммад-бек эмир ҫӑлнӑ.

1362 ҫулхи кӗркунне Малик Кутбиддин пуҫлӑхӗн тӑшманӗсене хирӗҫ пулса иртнӗ Сеистанри тытӑҫу вӑхӑтӗнче Тимур сылтӑм аллинчи икӗ пӳрнисӗр тӑрса юлнӑ, сылтӑм уринчен йывӑр аманнӑ, ҫавна пула уксах пулса юлнӑ.

1364 ҫулччен Тимурпа Хусейн эмирсем Амударьйӑн кӑнтӑр ҫыранӗнче Кахмард, Дарагез, Арсиф тата Балх ҫывӑхӗнче пурӑннӑ, моголовсене хирӗҫ партизансен вӑрҫине тытса пынӑ.

1364 ҫулта моголсен ҫӗршывран тухса кайма тивнӗ. Каялла Мавераннахра таврӑнсан Тимурпа Хусейна Чагатаидсен йӑхӗнчи Кабул-шаха астул ҫине лартнӑ^[46].

Тепӗр ҫул, 1365 ҫулхи ҫӑвӑн 22-мӗшӗнче, тул ҫутӑлас умӗн Чиназ патӗнче Тимурпа Хусейн ҫарӗпе Ильяс-Ходжи хан ҫарӗ хушшинче юнлӑ ҫапӑҫу пулса иртнӗ, вӑл историе «Битва в грязи» ятпа кӗрсе юлнӑ. Тимурпа Хусейнӑн ҫӗнтерес шанӑҫ нумай пулман, мӗншӗн тесен Ильяс-Ходжи ҫарӗ вӑйлӑрах пулнӑ. Ҫапӑҫу вӑхӑтӗнче ҫумӑр ҫума пуҫланӑ, ҫар ҫыннисене малалла пӑхма та йывӑр пулнӑ, лашасем пылчӑк ӑшне пута-пута ларнӑ. Апла пулин те, Тимур ҫарӗсем хӑйсен флангӗнче ҫӗнтерме пуҫланӑ, татӑклӑ самантра вӑл Хусейнран тӑшмана пӗтерме пулӑшу ыйтнӑ, анчах та Хусейн пулӑшма мар, каялла чакнӑ. Ҫакӑ ҫапӑҫу мӗнле вӗҫленессинче пӑнчӑ лартнӑ. Тимурпа Хусейн ҫарӗсем ирӗксӗрех Сырдарья шывӗн тепӗр ҫыранне кайнӑ.

Ҫав вӑхӑтра Ильяс-Ходжи ҫарне Самаркандран сербедарсен халӑх пӑлхавӗ хӑваласа янӑ, ӑна медресе преподавателӗ Мавляна-заде , Абу Бекр Келеви ремесленник тата Мирзо Хурдаки Бухари стрелок ертсе пынӑ. Хулара халӑх правленийӗ йӗркеленнӗ. Халӑхӑн пуян сийӗсен пурлӑхне конфискациленӗ, ҫавӑнпа вӗсем Хусейнпа Тимуртан пулӑшу ыйтнӑ. Тимурпа Хусейн сербедарсене хирӗҫ тухма калаҫса татӑлнӑ. 1366 ҫулхи ҫуркунне Тимурпа Хусейн сербедар ҫулпуҫӗсене вӗлерсе пӑлхава пусарнӑ, анчах та Тамерлан хушнипе пӑлхав пуҫлӑхӗн пӗр лидерне Мавлян-задене, халӑхра питӗ паллӑ пулнӑскере, чӗрӗ хӑварнӑ.

Хусейн хӑйӗн аслашшӗ Казан-хан вӑхӑтӗнче ҫак должноҫа вӑйпа туртса илнӗ Казаган пекех, Чагатай улусӗн аслӑ эмирӗн должноҫне йышӑнма плансем тунӑ. Тимурпа Хусейн хушшинчи хутшӑну пӑсӑлнӑ, вӗсенчен кашниех татӑклӑ ҫапӑҫӑва хатӗрленме пуҫланӑ. Ҫак лару-тӑрура Тимура духовенство — термез сеичӗсен, самарканд шейх-исламӗн тата Тимурӑн тӗн вӗрентӳҫи пулса тӑнӑ Сеид Береке — пысӑк пулӑшу панӑ^[47].

Сали-сарайӗнчен Балха куҫса килсен Хусейн крепоҫе ҫирӗплетме тытӑннӑ. Вӑл ултавпа та чеелӗхпе хӑтланма шут тытнӑ. Хусейн Тимура Чакчак ту хушӑкӗнчи тӗлпулӑва мирлӗ килӗшӗве алӑ пусма йыхрав янӑ, хӑйӗн туслӑ шухӑшӗсене ҫирӗплетсе пама Коран ҫинче тупа тума сӑмах панӑ. Тӗлпулӑва кайма Тимур сых ятне хӑйпе пӗрле икҫӗр джигит илнӗ, Хусейн вара хӑйӗн пин салтакне илсе килнӗ, ҫав сӑлтавпа тӗлрулу пулман. Тимур кун пирки ҫапла аса илнӗ:

Оригиналлӑ текст (выр.)

«Я послал эмиру Хусейну письмо с тюркским бейтом такого содержания: Кто обмануть меня намерен, / Сам ляжет в землю, я уверен. / Коварство проявив своё, / Он сам погибнет от него. Когда моё письмо дошло до эмира Хусейна, он был крайне смущён и просил прощения, но во второй раз я ему не поверил».

«Эпӗ Хусейн эмира ҫакӑн пек содержаниллӗ тӗрӗк бейчӗпе ҫыру ятӑм: Кто обмануть меня намерен, / Сам ляжет в землю, я уверен. / Коварство проявив своё, / Он сам погибнет от него. Манӑн ҫыру Хусейн эмир патне ҫитсен вӑл шутсӑр аванмарланнӑ, каҫару ыйтнӑ. Эпӗ ӑна иккӗмӗш хут ӗненмерӗм».

Пӗтӗм вӑя пухса Тимур Амударья шывӗн тепӗр енне каҫнӑ. Унӑн ҫарӗсен малти пайӗсене Суюргатмыш-оглан, Али Муайяд тата Хусейн Барлас ертсе пынӑ. Бийя ялӗ патне пынӑ чухне ҫара хирӗҫ Андхуд сайидсен ертӳҫи Мир Сеида Береке тухнӑ, ӑна литаврсемпе аслӑ влаҫ ялавне панӑ. Балх еннелле каякан ҫул ҫинче Тимур патне Каркартан килнӗ Джак барлас хӑйӗн ҫарӗпе тата Хутталанри Кайхусрав эмир хутшӑннӑ, юханшывӑн тепӗр ҫыранӗнче Шибирганри Зинда Чашм эмир, Хульмӑри тата тата Бадахшан Мухаммадшахри хазарийсем хутшӑннӑ. Ҫакна пӗлсен Хусейн эмирӗн чылай салтакӗ ӑна пӑрахса кайнӑ.

Ҫапӑҫу умӗн Тимур курултай пуҫтарнӑ, унта Мавераннахри хана Казан-хан ывӑлне Суюргатмыш-хана суйланӑ. Тимура «аслӑ эмира» ҫирӗплетиччен кӑшт маларах ун патне Меккӑри шейх Мир Сеид Барака, пынӑ, вӑл, Тимура аслӑ пуҫлӑх пулса тӑнӑ пек курӑнни ҫинчен каланӑ. Ҫав ятпа ӑна ялав, параппан, аслӑ влаҫӑн символне тыттарнӑ. Анчах вӑл ҫав аслӑ влаҫа илмест, унпа юнашар тӑрса юлать.

1370 ҫулхи акан 10-мӗшӗнче Балх пӑхӑннӑ, Хусейна тыткӑна илнӗ, ӑна Хуталлян правителӗ Кайхусрав юнлӑ тавӑру прависемпе вӗлернӗ, мӗншӗн тесен унччен Хусейн унӑн пиччӗшне вӗлернӗ^[48]. Кунтах курултай пулнӑ, унта чагатай бекӗсемпе эмирӗсем, облаҫсемпе тумансен пысӑк сановникӗсем, термезшахсем хутшӑннӑ. Вӗсен хушшинче Тимур ачалӑхӗнчи ӑмӑртуҫӑсемпе тусӗсем пулнӑ: Байан-сулдус, Ульджайту, Кайхосров, Зинда Чашм, Джаку-барлас эмирсем тата ыттисем. Курултайра Тимура Туранӑн аслӑ эмирӗ пулма суйланӑ, ҫавӑнтан пуҫласа Тимур патшалӑхне ҫапла ят панӑ, ун ҫине тахҫантанпах кӗтнӗ тӑнӑҫлӑха, ҫирӗплӗхе тата ҫӗршывра йӗркелӗхе палӑртассишӗн яваплӑх хунӑ. Чингизид Казан-ханӑн хӗрӗпе Сарай-мульк ханымпа, Хусейнӑн тыткӑнри тӑлӑх арӑмӗпе, мӑшӑрланни Тимура хӑйӗн ячӗ ҫумне «Гураган» хисеплӗ ят хушма май панӑ, урӑхла каласан, «хан» кӗрӳшӗ».

Курултайра Тимур Мавераннахрӑн мӗнпур ҫарпуҫӗсенчен присяга йышӑннӑ. Хӑйӗн умӗнхи ҫыннисем пекех вӑл хан титулне йышӑнман, «аслӑ эмир» ятпа ҫырлахнӑ — хансем ун чухне Чингисхан тӑхӑмӗсем Суюргатмыш-хан (1370—1388), кайран унӑн ывӑлӗ Махмуд-хан (1388—1402) шутланнӑ. Патшалӑхӑн тӗп хули пулма Самарканда суйланӑ. Тимур централизациленӗ патшалӑх тӑвассишӗн кӗрешме пуҫланӑ.

Монголсен харҫисене пула пин-пин ӑсчаха, юриста вӗлернӗ, ҫӗршер медресе аркатнӑ. Тимурӑн аслӑ пӗлӳ тытӑмне тата уйрӑмах мӑсӑльман юриспруденцине ҫӗнӗрен чӗртме питӗ пысӑк вӑй хума тивнӗ. Патшалӑхӑн тӗп хулине мӑсӑльмансен пысӑк правовечӗсене, тӗслӗхрен, Сад ад-дини Maсуд ибн Умара ат-Тафтазани (1322, Тафтазан, Хурасан — 1390, Самарканд), кайранхи каламӑн паллӑ представительне чӗнме тивнӗ. Унӑн логикӑпа, юриспруденципе, поэтикӑпа, грамматикӑпа, математикӑпа^[49], риторикӑпа тата Коран экзегетикипе ҫырнӑ хайлавӗсемпе вӗренӳ пособийӗсем вырӑнне анлӑ усӑ курнӑ^[50]. XV ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Самаркандра Шамс ал-Дин Мухаммад ал-Джазари пысӑк ӑсчах-правовед ӗҫленӗ, вӗрентнӗ.

Самаркандра 20 ытла медресе тунӑ: Сарай Мульк хан медресе, Кутб ад-дин садра медресе , Фирузшах эмир медресӗ , Бурундук эмир медресӗ тата ыт. Мухаммад Султан медресӗнче 58 студент вӗреннӗ, тӑватӑ мударис вӗрентнӗ. Корана вӗрентме Джамал ад-дина Ахмад Хорезми хушнӑ^[51].

Тимур мӑсӑльман пулнӑ тата Яссави тата Кубрави суфизм орденӗсен пуҫҫапаканӗ пулнӑ. Тимурӑн пӗрремӗш тӗн наставникӗ унӑн ашшӗн наставникӗ — Шамс ад-дин Куляй суфизм шейхӗ пулнӑ, ҫавӑн пекех — Хоросанти пысӑк тата паллӑ Зайнуд-дин Абу Бакр Тайбади шейх.

Тимурӑн тӗп наставникӗ вара Мухаммед пророкӑн несӗлӗ Мир Сайид Барака шейх пулнӑ. Шӑпах вӑл Тимура влаҫ символӗсене — параппана тата ялава — 1370 ҫулта вӑл влаҫа килсен панӑ. Мир Сайид Барака эмира пысӑк пуласлӑх пирки малтанах каласа хунӑ. Вӑл Тимурпа пӗрле унӑн пысӑк похочӗсенче ҫӳренӗ. 1391 ҫулта вӑл ӑна Тӑхтамӑшпа ҫапӑҫас умӗн пилленӗ. Ҫӑлкуҫсем тӑрӑх, ҫапӑҫӑвӑн татӑклӑ самантӗнче вӑл тӗрӗкле «ягы кочди» тесе кӑшкӑрнӑ, ку вӑл тӑшман тарнине пӗлтернӗ. Ҫак сӑмахсем Тимур воинӗсене хавхалантарнӑ. 1403 ҫулта вӗсем кӗтмен ҫӗртен ҫӗре кӗнӗ престолонаследникшӗн Мухаммад-Султаншӑн пӗрле хӳхленӗ. Каярахпа Сайид Барака вилнӗ, Тимурӑн кӗҫӗн ывӑлӗ Шахрух ирӗкӗпе унӑн юлашкисене Гур Эмир мавзолейӗнче пытарнӑ, унта унӑн ури патӗнче Тимура хӑйне те пытарнӑ. Тимурӑн тепӗр наставникӗ суфизм шейхӗн ывӑлӗ Бурхан ад-дина Сагарджи Абу Саид пулнӑ. Тимур вӗсен вилтӑприсем ҫийӗн Рухабад мавзолей тума хушнӑ. Тимур 1370 ҫулта влаҫа килсен чи пӗрремӗш Самаркандр Нур ад-дина шейх валли мавзолей хӑпартнӑ, анчах 1880-мӗш ҫулсенче мавзолея влаҫсем тӗп тунӑ.

Тимур патшалӑхӗнче халӑхӑн икӗ категорийӗн пурнӑҫне кӑна — Тимур тӑхӑмӗсемпе сайидсем — тӗкӗнме юраман^[52].

Патшалӑхӑн никӗсне хывнӑ пулин те Шибирганпа Хорезм, унӑн кӑнтӑр пайӗ Чагатай улусӗн пулнӑ, Суюргатмыш-ханпа Тимур эмир ертсе пыракан ҫӗнӗ влаҫ йышӑнман. Кӑнтӑр тата ҫурҫӗр чиккисенче лӑпкӑ мар пулнӑ, унта Моголистанпа Шурӑ Урта чикӗсене час-часах пӑсса, ялсене ҫаратса ҫӳренипе канӑҫсӑрлӑх кӑларса тӑратнӑ. Урус-хан Сыгнака ярса илсе унта Шурӑ Уртан тӗп хулине Яссы (халӗ Туркестан) куҫарнӑ хыҫҫӑн Сайрампа Мавераннахр тата та ытларах хӑрушлӑха кӗрсе ӳкнӗ. Патшалӑха хӳтӗлес тата ҫирӗплетес енӗпе мерӑсем йышӑнмалла пулнӑ.

Часах Тимур эмир влаҫне Балх тата Ташкент йышӑннӑ, анчах Хорезм правителӗсем Дешт-и-Кипчак пуҫлӑхӗсен пулӑшӑвне шанса Чагатай улусне хирӗҫ тӑнӑ. 1371 ҫулта Хорезм пуҫлӑхӗ Чагатай улусне кӗнӗ кӑнтӑрти Хорезма ярса илме хӑтланнӑ . Тимур эмир Хорезмран туртса илнӗ ҫӗрсене малтан мирлӗ майпа тавӑрса пама ыйтнӑ: Гурганджана малтан — тавачие (квартирмейстер), унтан шейх-уль-ислам (мӑсӑльман общинин пуҫлӑхӗ) янӑ, анчах Хорезм пуҫлӑхӗ Хусейн Суфи икӗ хутӗнче те ыйтнине пурнӑҫлама килӗшмен, элчене тыткӑна илнӗ. Малашне Тимур эмир Хорезм ҫине пилӗк хут харҫӑпа кайнӑ.

Унӑн юлташӗсенчен (спожвижник) пӗри Аббас Бахадур пулнӑ.

Моголистана походпа кайни

Моголистана патшалӑх чиккисене хӑрушсӑрлӑхне тивӗҫтермешкӗн парӑнтармалла пулнӑ. Моголистан феодалӗсем час-часах Сайрама, Ташкента, Фергана тата Яссӑна ҫаратма тапӑннӑ. Уйрӑмах 1370—1371 ҫулсенче Моголистан улусбегӗ Камар ад-Дина эмир тапӑнни халӑха пысӑк инкексем кӳнӗ.

1371—1390 ҫулсенче Тимур эмир Моголистан ҫине ҫичӗ хут харҫӑпа кайнӑ, 1390 ҫулта Камар ад-Дина тата Анка-тюра ҫарне тӗппипех ҫапса аркатнӑ. Камар ад-Дина хирӗҫ пӗрремӗш икӗ похода Тимур 1371 ҫулхи ҫуркуннепе кӗркунне тунӑ. Пӗрремӗш поход мирлешнипе вӗҫленнӗ; иккӗмӗшӗ вӑхӑтӗнче Тимур Ташкентран тухса Тараз ҫинчи Янга ялӗ еннелле ҫул тытрӗ. Унта вӑл моголсене тарма хӗтӗртнӗ, пысӑк тупӑша ярса илнӗ.

1375 ҫулта Тимур виҫҫӗмӗш ӑнӑҫлӑ поход тунӑ. Вӑл Сайрамран тухса Талас тата Токмак районӗсем урлӑ Чу шывӗн ҫӳлти юхӑмӗпе иртнӗ, Самарканда Узген тата Ходжент урлӑ таврӑннӑ. Анчах та Камар ад-Дина аркатайман. Тимур ҫарӗ Мавераннахра таврӑнсан Камар ад-Дин 1376 ҫулхи хӗлле Фергана ҫине тапӑнса кӗнӗ те Андижан хулине хупӑрланӑ. Фергана наместникӗ, Тимурӑн виҫҫӗмӗш ывӑлӗ Умар-шейх, тусем хушшине тарнӑ. Урса кайнӑ Тимур Ферганана васканӑ та тӑшмана Узген тата Яссы тӑвӗсем хыҫҫӑнче Ат-Баши айлӑм таран, ҫӳлти Нарынӑн кӑнтӑр юппи, чылайччен хӑваланӑ.

1376—1377 ҫулсенче Тимур Камар ад-Дина хирӗҫ хӑйӗн пиллӗкмӗш походне тухнӑ. Вӑл унӑн ҫарне Иссык-Кульрен ту хушӑкӗсенчен анӑҫарах ҫӗмӗрсе тӑкнӑ та Кочкара ҫити хӑваланӑ. «Зафар-намере» Тимур 1383 ҫулта Камар ад-Дина хирӗҫле Иссык-Куль районне улттӑмӗш хут похода кайнине асӑннӑ, ҫапах та улусбегие каллех тухса тарма май килнӗ^[31].

1389—1390 ҫулсенче Тимур Камар ад-Дина тӗппипех аркатас тесе каллех ҫине тӑнӑ. 1389 ҫулта вӑл Или урлӑ каҫса Имиль районне пур еннелле те каҫнӑ: Балхаш кӳллинчен кӑнтӑралла тата тухӑҫалла, Ата-Куля таврашӗнче. Унӑн авангарчӗ ҫав вӑхӑтра Алтайран кӑнтӑрарах Хура Иртыш таран моголсене хӑваланӑ. Унӑн малти отрячӗсем хӗвелтухӑҫ енче Кара Ходжи патне, урӑхла каласан, Турфан патне ҫитнӗ темелле^[22]. 1390 ҫулта Камар ад-дина тӗппипех аркатнӑ, Моголистан тинех Тимур патшалӑхне хӑрушлӑх кӳме пӑрахнӑ. Анчах та Тимур ҫурҫӗрте — Иртыш, тухӑҫра — Алакула, Эмил тата монгол ханӗсен Балиг-Юлдуз ставкисем таран ҫеҫ ҫитнӗ, Тангри-тага тата Кашгара тӑвӗсенчен тухӑҫри ҫӗрсене вӑл ҫӗнсе илеймен. Камар ад-Дин Иртыш патне тарнӑ, каярахпа водянкӑпа чирлесе вилнӗ. Моголистан ханӗ пулма Хизр-Ходжана ҫирӗпленнӗ.

Малти Азие пӗрремӗш походсемпе кайни

1380 ҫулта Тимур II Малик Гияс-ад-дина Пир-Алие хирӗҫ походпа кайнӑ, мӗншӗн тесен лешӗ хӑйне Тимур эмирӗн вассалӗ тесе йышӑнасшӑн пулман, хӑйӗн тӗп хулин Гератӑн хӳтӗлев хӳмисене ҫирӗплетме тытӑннӑ. Малтанах Тимур ыйтӑва мирлӗ майпа татса парас тесе курултая чӗнсе ун патне элче янӑ, анчах II Малик Гияс-ад-дина Пир-Али сӗнӗве йышӑнман, элчене тытса чарнӑ. Ҫакна хирӗҫ 1380 ҫулхи ака уйӑхӗнче Тимур Амударья шывӗн сулахай ҫыранне вунӑ полк янӑ. Унӑн ҫарӗсем Балх, Шибирган тата Бадхыз облаҫӗсене ярса илнӗ. 1381 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче Тимур эмир хӑй ҫарсемпе тухса Хурасана, Серахс, Джами, Каусия, Туе тата Келат хулисене илнӗ, Герат хулине пилӗк кун хупӑрланӑ хыҫҫӑн ярса илнӗ. Келатсӑр пуҫне Себзевара илнӗ, ҫавна май сербедарсен патшалӑхӗ тӗппипех пулма пӑрахнӑ. 1382 ҫулта Хорасан пуҫлӑхне Тимур ывӑлне Миран-шаха лартнӑ. 1383 ҫулта Тимур Систана тустарса пушатнӑ, Себзеварта сербедарсен пӑлхавне тискеррӗн пусарнӑ.

1383 ҫулта вӑл Систана илнӗ, унта Зирех, Заве, Фарах тата Буст крепоҫӗсене аркатнӑ. 1384 ҫулта Астрабад, Амуль, Сари, Султания тата Тебриз хулисене, чӑннипе, пӗтӗм Персие, ярса илнӗ.

Ылтӑн Уртапа ҫапӑҫни

Тамерланӑн тепӗр тӗллевӗсем Ылтӑн Уртана ҫӑварлӑхласси, унӑн тухӑҫ пайӗнче политика витӗмне йӗркелесси тата Моголистан пуҫлӑхӗсене Мавераннахр ҫине ҫаратуллӑ походсемпе килме чарасси пулнӑ. Ылтӑн Уртаран тухакан пӗтӗм хӑрушлӑха ӑнланса Тимур хӑй пуҫлӑха ларнӑ малтанхи кунсенчех унта хӑйӗн ҫыннине влаҫ патне илсе пыма тӑрӑшнӑ. Кӑвак урта ханӗ Урус-хан тахҫан хӑватлӑ пулнӑ Джучи улусне пӗрлештерме хӑтланнӑ, анчах унӑн планӗсене Джучидсемпе Дешт-и Кипчак феодалӗсен хушшинче вӑйланнӑ кӗрешӳ чӑрмантарнӑ. Тимур Тӑхтамӑш-оглана пур майсемпе те пулӑшса тӑнӑ (унӑн ашшӗ Урус-хан аллинчен вилнӗ) каярахпа вӑл Шурӑ Урта астулне йышӑннӑ.

Пӗрремӗш хут Тӑхтамӑша 1376 ҫулта пулӑшнӑ, ун чухне Тимур ҫарӗсем тата унӑн укҫи-тенки пулӑшнипе Тӑхтамӑш Сабрана тата Сыгнака ярса илнӗ, анчах та ӑна Урус-хан ывӑлӗ, ҫапӑҫура вилнӗскер, ҫапса аркатнӑ^[53].

Иккӗмӗш хутӗнче 1377 ҫулта пулӑшнӑ, ун чухне Тимур ҫарӗсем пулӑшнипе тата унӑн укҫи-тенкипе Тӑхтамӑш каллех Сырдарья ҫинче ҫирӗпленнӗ, анчах ӑна Урус-ханӑн тепӗр ывӑлӗ ҫапса аркатнӑ. Тӑхтамӑш аманнӑ, ӑна Тимурӑн тӑванӗ Идику барлас ҫӑлнӑ, вӑл ӑна Бухара Тимур патне илсе пынӑ, лешӗ ӑна сыватма хушнӑ^[53]. Урус-хан Тӑхтамӑша пама хистенӗ, анчах Тимур тусне сутман.

Урус-хан Тӑхтамӑша темиҫе хутчен те пуҫӗпех ҫӗмӗрсе тӑкнӑ, анчах лешӗн кашнинчех Тимур патне тарма май килнӗ, лешӗ ӑна ҫӗнӗрен ҫар панӑ.Анчах Урус-хан ӑнсӑртран вилнӗ. 1379 ҫулта Тӑхтамӑша Сырдарья ҫывӑхӗнчи ҫӗрӗсен ханӗ пулма лартнӑ, кайран Мамая аркатса пӗтӗм Улус Джучи ханӗ пулса тӑнӑ^[53].

Анчах та Ылтӑн Уртара влаҫа йышӑннӑ хыҫҫӑн Тӑхтамӑш хан Мавераннахр тӗлӗшпе тӑшманла политика ирттерме тытӑннӑ. 1387 ҫулта Тӑхтамӑш Хорезм пуҫлӑхӗпе Хусейн Суфипе пӗрле Бухара ҫаратма тапӑннӑ, ҫакна пула Тимур Хорезм ҫине юлашки походпа кайнӑ, малашне Тохтамыша хирӗҫ ҫар ӗҫӗсем тума тытӑннӑ (Тамерлан ӑна хирӗҫ виҫӗ хут походпа тухнӑ, 1395 ҫулта кӑна тӗппипех ҫӗмӗрсе тӑкнӑ).

1375 ҫултанпа Тимур енче Ылтӑн Уртан тепӗр элчи, мангыт улусӗн пуҫлӑхӗ Едигей, ҫапӑҫнӑ, вӑл Тимурид ҫӑлкуҫӗсенче Идику узбек ятпа паллӑ. Каярахпа мангыт бекӗ пӗр хушӑ Джучи улусӗнче Тохтамыш пуҫлӑх пулнӑ чухне «Ылтӑн Уртан тухӑҫ ҫуррин тӗп эмирӗсенчен пӗри» пулса тӑнӑ. Анчах 1389 ҫулта ӑна Тӑхтамӑш тӑшманӗ тесе асӑнаҫҫӗ. Едигей Тимура 1391 ҫулта Ылтӑн Урта ҫине походпа кайнӑ чухне ӑсатнӑ. Тимур Тӑхтамӑша тӗппипех ҫапса аркатсан Едигей Ылтӑн Уртара влаҫӑн ҫипписене хӑй аллине илнӗ, ҫапах та унӑн 1398 ҫулхи Тимур патне янӑ ҫырӑвӗнче пӗтӗмпех тӗпе хурса ҫапла каланӑ: «Пире пурсӑмӑра та унӑн величество, телейлӗ государь ырӑлӑхӗпе тӑрантарнӑ…»^[54]

Египет султанӗпе Баркукпа, Кара-Коюнлу патшалӑхӗпе тата Баязид осман султанӗпе килӗшӳ тунӑ Тӑхтамӑш сутӑнчӑкне пӑхмасӑрах, Тимур унӑн мӗнпур тӑмарӗсене ҫӗмӗрсе тӑкнӑ хыҫҫӑн ӑна каҫарнӑ та 1405 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче унӑн элчине йышӑннӑ, Тӑхтамӑша Ылтӑн Урта астулӗнче ҫӗнӗрен лартма шантарнӑ.

Виҫӗ ҫуллӑх поход тата Хорезма ҫӗнсе илни

Персин анӑҫ пайне тата ун ҫывӑхӗнчи облаҫсене пӗрремӗш «виҫӗ ҫуллӑх» ятлӑ походпа 1386 ҫулта кайнӑ. 1387 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче Тимур ҫарӗсем Исфахана илнӗ, Шираз хулине туртса илнӗ. Поход ӑнӑҫлӑ пуҫланнӑ пулин те, Ылтӑн Урта ханӗ Тӑхтамӑш хорезмиецсемпе пӗрле Мавераннахр ҫине тапӑннипе Тимурӑн каялла таврӑнма тивнӗ (1387 ҫул). Исфаханра 6000 ҫар ҫыннисенчен тӑракан гарнизон хӑварнӑ, унӑн пуҫлӑхн, Музаффаридсен ӑрӑвӗнчи Шах-Мансура, Тимур хӑйпе пӗрле илсе кайнӑ. Тимурӑн тӗп ҫарӗсем тухса кайнӑ хыҫҫӑнах Исфаханра Али Кучек тимӗрҫӗ ертсе пынипе халӑх пӑлхавӗ пулса иртнӗ. Тимурӑн пӗтӗм гарнизонне ҫӗмӗрсе тӑкнӑ. Тимур исфахансене хирӗҫ мӗнле хуравлани ҫинчен Иоганн Шильтбергер хӑйӗн ҫул ҫинчи ҫырӑвӗсенче ҫапла каласа парать:

Оригиналлӑ текст (выр.)

«Последний тотчас же возвратился, однако в течение 15 дней не мог овладеть городом. Поэтому он предложил жителям перемирие на условии, что они передадут в его подчинение 12 тысяч стрелков для какого-то похода. Когда эти воины были отправлены к нему, он приказал отрезать у каждого из них большой палец на руке, после чего отправил их назад в город, который вскоре был взят им приступом. Собрав жителей, он приказал умертвить всех, кто был старше 14 лет, пощадив тех, кому было меньше лет. Головы убитых были сложены в виде башни в центре города. Затем он приказал вывести женщин и детей в поле за городом, где отделил детей моложе семи лет. После этого он приказал своим воинам наехать на них своими лошадьми. Собственные советники Тамерлана и матери этих детей пали перед ним на колени и умоляли его пощадить детей. Но он не внял их мольбам, повторил своё приказание, которое, однако, ни один воин выполнить не решался. Разгневавшись на них, Тамерлан сам наехал на детей и сказал, что хотел бы знать, кто осмелится не последовать за ним. Тогда воины были вынуждены последовать его примеру и растоптать детей копытами своих лошадей. Всего растоптанных насчитали около семи тысяч. После этого он приказал поджечь город, а женщин и детей увёл в свою столицу Самарканд, в котором он не был 12 лет»

«Юлашки ҫав самантрах каялла таврӑннӑ, ҫапах та 15 кун хушшинче хулана алла илеймен. Ҫавӑнпа та вӑл унта пурӑнакансене ҫакӑн пек условипе килӗшӳ тума сӗннӗ: вӗсем ӑна темле поход валли 12 пин стрелок памалла. Ҫав ҫар ҫыннисене ун патне ярсанах вӑл вӗсен кашнин аллинчи пуҫ пӳрнине касса татма хушнӑ, ҫакӑн хыҫҫӑн вӗсене каялла хулана ӑсатнӑ, ӑна кӗҫех тапӑнса илнӗ. Унта пурӑнакансене пухса 14 ҫултан аслӑраххисене пурне те вӗлерме хушнӑ, кӗҫӗнреххисене шелленӗ. Вӗлернисен пуҫӗсене хула варринчи башня евӗр купаланӑ. Унтан вӑл хӗрарӑмсемпе ачасене хула тулашӗнчи уя илсе тухма хушнӑ, ҫичӗ ҫултан кӗҫӗнрех ачасене уйӑрнӑ. Ҫакӑн хыҫҫӑн вӑл хӑйӗн ҫар ҫыннисене лашисемпе вӗсем ҫине тапӑнма хушнӑ. Тамерланӑн канашҫисем тата ҫак ачасен амӑшӗсем ун умне чӗркуҫленсеачасене хӗрхенме тархасланӑ. Анчах вӑл вӗсем йӑлӑннине итлемен, хӑй мӗн хушнине тепӗр хут каланӑ, анчах пӗр салтак та пурнӑҫлама хӑяйман. Тамерлан вӗсене тарӑхса ачасем ҫине хӑй пырса кӗнӗ, ун хыҫҫӑн кам каймасӑр хӑйнине пӗлессине каланӑ. Ҫапла ҫар ҫыннисен ун хыҫҫӑн кайса ачасене хӑйсен лашисен чӗрнисемпе таптаса лапчӑтма тивнӗ. Таптаса тӑкнисене ҫичӗ пин ҫын тесе шутланӑ. Ҫакӑн хыҫҫӑн вӑл хулана чӗртсе ҫунтарма хушнӑ, хӗрарӑмсемпе ачасене вара хӑйӗн тӗп хулине Самарканда илсе кайнӑ, унта вӑл 12 ҫул пулман»^[55].

Ҫакна палӑртмалла: Шильтбергер хӑй ҫак пулӑмсене курман, вӗсем ҫинчен 1396 ҫултан пуҫласа 1427 ҫулччен Ҫывӑх Хӗвелтухӑҫӗнче пулнӑ чухне ҫынсенчен пӗлнӗ.

1388 ҫулта Тимур Ылтӑн Урта ҫыннисене хӑваласа янӑ та хорезмиецсен ултавне хирӗҫ Хорезмӑн тӗп хулине Ургенча илнӗ. Тимур хушнипе хирӗҫленӗ хорезмиецсен пӗр пайне пӗтерсе тӑкнӑ, ытларах пайне Самарканда, Бухарӑна тата Шахрисабза кӑларса янӑ. Ургенча аркатнӑ^[56]^[57], ун вырӑнӗнче урпа акнӑ^[58]. Чӑннипе, Ургенча тӗппипех аркатман, мӗншӗн тесен паянхи кунчченех Тимурччен тунӑ Ургенч архитектурин шедеврӗсем упранса юлнӑ, сӑмахран, Иль-Арслан мавзолейӗ (XII ӗмӗр), Ала ад-Дин Текеш хорезмшахӗн мавзолейӗ (1200 ҫул) тата ыттисем^[59].

1389 ҫулта Тимур Улус Джучи варрине ҫурҫӗрте — Иртыш таран, тухӑҫра Мӑн Жылдыза таран ҫарату похочӗсем тунӑ, 1391 ҫулта Ылтӑн Урта ҫӗрӗсем ҫине Атӑла ҫити кайнӑ, Кондурче юханшывӗ ҫинчи ҫапӑҫура Тохтамыша ҫапса аркатнӑ. Ҫакӑн хыҫҫӑн Тимур хӑйӗн ҫарӗсене Могулистана хирӗҫ янӑ (1389—1390), унӑн пуҫлӑхӗсем час-часах Тимур патшалӑхне тапӑннӑ.

Пиллӗк ҫуллӑх поход тата Ылтӑн Уртана аркатни

Иккӗмӗш вӑрӑм, Ирана хирӗҫ «пилӗкҫуллӑх» похода текеннине, Тимур 1392 ҫулта пуҫланӑ. Ҫав ҫултах Тимур Каспи ҫумӗнчи облаҫсене ҫӗнсе илнӗ, 1393 — анӑҫ Персипе Багдада, 1394 ҫулта — Кавказ лешьенне. Грузи ҫӑлкуҫӗсенче Тимур Грузире мӗнле ӗҫсем туни ҫинчен, ҫӗршыва исламизацилес политика тата Тбилисие илни, Грузи ҫар пӗрлӗхӗ тата ытти пирки темиҫе сведени илсе кӑтартнӑ. VII Георгий патша 1394 ҫул тӗлне черетлӗ тапӑну умӗн хӳтӗлев мероприятийӗсене ирттерме пултарнӑ — вӑл ополчени пуҫтарнӑ, ун ҫумне Кавказ ту ҫыннисене, ҫав шутра нахсене те, кӗртнӗ. Малтанласа грузин-ту ҫарӗ кӑшт ӑнӑҫусем ҫӗнсе илнӗ, вӗсем ҫӗнтерсе илекенсен малти отрячӗсене те сирсе яма пултарнӑ. Анчах та, юлашкинчен, Тимур тӗп вӑйсемпе похода кайни вӑрҫӑ пӗтӗмлетӗвне татса панӑ. Ҫапса аркатнӑ грузинсемпе нахсем ҫурҫӗрелле Кавказри ту хушӑкӗсене чакнӑ. Ҫурҫӗр Кавказри ту ҫулӗсен стратегиллӗ пӗлтерӗшне шута илсе, уйрӑммӑнах ҫутҫанталӑк крепоҫне, Дарьяль ту хушӑкне, Тимур ӑна ярса илме шутланӑ.

Хӑйӗн пӗр ывӑлне, Умар-шейха, Тимур Фарс пуҫлӑхне, тепӗр ывӑлне, Миран-шаха Кавказ лешьен пуҫлӑхне лартнӑ. Тохтамыш Кавказ лешьенне тапӑннине хирӗҫ Тимур Тухӑҫ Европӑна (1395 ҫул) походпа тухнӑ; Тимур Терек ҫинче Тӑхтамӑша тӗппипех ҫапса аркатнӑ, ӑна Мускав кнеҫлӗхӗн чикки таран хӑваланӑ. Ҫак Тӑхтамӑш ханӗн ҫарне ҫапса аркатнипе Тамерлан тутар-монгол пусмӑрне хирӗҫ кӗрешес ӗҫре куҫӑмлӑ усӑ кӳнӗ^[60]. Унсӑр пуҫне Тимур ҫӗнтернипе Аслӑ пурҫӑн ҫулӗн ҫурҫӗр турачӗ, Ылтӑн Урта ҫӗрӗсем витӗр тухнӑскер, арканма пуҫланӑ. Суту-илӳ караванӗсем Тимур патшалӑхӗн ҫӗрӗсем витӗр тухма пуҫланӑ.

Таракан Тӑхтамӑш ҫарӗсене йӗрлесе Тимур Рязань ҫӗрӗсене тапӑнса кӗнӗ, Елец тустарнӑ, Мускавшӑн хӑрушлӑх кӑларса тӑратнӑ. Мускав ҫине тапӑнма пуҫласан вӑл кӗтмен ҫӗртен 1395 ҫулхи ҫурла уйӑхӗн 26-мӗшӗнче (тен, маларах пӑхӑннӑ халӑхсен пӑлхавӗсене пула) каялла ҫаврӑннӑ та Мускав ҫӗрӗсенчен тухнӑ — ун чухне шӑпах Мускав ҫыннисем Турӑ Амӑшӗн Владимир турӑшне кӗтсе илнӗ кун пулнӑ (ҫак кунран пуҫласа турӑша Мускав хӳтӗлевҫи вырӑнне хурса хисеплеҫҫӗ). Ҫавӑн пекех Мускава пулӑшма Витовт ҫарӗ пынӑ.

Оригиналлӑ текст (выр.)

«Князь смоленский, Юрий Святославович, шурин сего князя (Витовта), служил ему при осаде Витебска как данник Литвы; но Витовт, желая совершенно покорить сие княжение, собрал войско многочисленное и, распустил слух, что идёт на Тамерлана, вдруг явился под стенами Смоленска…».

«Смоленск кнеҫӗ, Юрий Святославович, ҫак кнеҫӗн (Витовтӑн) хуторӗ, ӑна Витебска хупӑрланӑ чухне Литва данникӗ пек хӗсметре пулӑшнӑ; анчах Витовт, ҫак кнеҫе пуҫӗпех парӑнтарас тесе, йышлӑ ҫар пухнӑ та, Тамерлан ҫине каятӑп тесе хыпар сарнӑ, сасартӑк Смоленск стени патне пырса тухнӑ…»Н. М. Карамзин, «История государства Российского», том 5, глава II

Шараф ад-Дина Йаздин «Зафар-наме» тӑрӑх, Тимур Терек юханшывӗ ҫинче Тӑхтамӑша ҫӗнтернӗ хыҫҫӑн Дон ҫинче ҫав ҫулах Ылтӑн Урта хулисене аркатиччен пулнӑ. Тимур хӑй Тохтамыш полководецӗсене ҫапса аркатнӑ хыҫҫӑн каялла чакакансене Днепр ҫинче пӗтӗмпех аркатса тӑкичченех йӗрлесе пынӑ. Асӑннӑ ҫӑлкуҫпа килӗшӳллӗн, Тимур шӑпах вырӑс ҫӗрӗсем ҫине кайма тӗллев лартман ахӑртнех. Руҫ чиккисем патне унӑн хӑш-пӗр отрячӗ пынӑ, вӑл хӑй мар. Унта, Тури Дон айлӑмӗнче хальхи Тулӑна ҫити тӑсӑлнӑ ҫуллахи урта уйӗсенче, унӑн ҫарӗн пысӑках мар пайӗ икӗ эрнелӗхе чарӑннӑ. Вырӑнти халӑх вӑйлах хирӗҫ тӑрайман пулин те тавралӑха питӗ хытӑ тустарнӑ. Тимур тапӑнса килни ҫинчен ҫырнӑ вырӑс летопиҫ калавӗсем тӑрӑх, унӑн ҫарӗ Донӑн икӗ енче икӗ эрне тӑнӑ, Елецк ҫӗрне «тыткӑна илнӗ» тата Елецк кнеҫне «изыма» (ярса илнӗ). Воронеж таврашӗнчи хӑш-пӗр клад шӑпах 1395 ҫула палӑртнӑ. Анчах та, ҫӳлерех асӑннӑ вырӑс ҫыруллӑ ҫӑлкуҫсем тӑрӑх, тустарӑва тӳснӗ Елецк, таврашӗнче хальхи саманара ҫакӑн пек датӑллӑ клад тупман. Шараф ад-Дин Йазди вырӑс ҫӗрӗсенче илнӗ пысӑк тупӑш пирки ҫырса кӑтартать, анчах вырӑнти халӑхпа пӗр ҫапӑҫу эпизодне те илсе кӑтартмасть, «Книги побед» («Зафар-наме») тӗп тивӗҫӗ вара Тимурӑн паттӑрла ӗҫӗсем ҫинчен тата унӑн ҫар ҫыннисен паттӑрлӑхӗ ҫинчен ҫырса кӑтартни пулнӑ. «Зафар-наме» кӗнекере Тимур пӑхӑнтарнӑ вырӑс хулисен тӗплӗ списокӗ пур, унта Мускав та пур. Тен, ку вӑл хӗҫ-пӑшаллӑ хирӗҫеве кӗме сунман тата хӑйсен элчисене парнесемпе янӑ вырӑс ҫӗрӗсен списокӗ кӑна пулнӑ+.

Унтан Тимур Азов тата Кафу сутӑ-илӳ хулисене ҫаратнӑ, Сарай-Бату тата Аҫтӑрхан хулисене ҫунтарса янӑ, анчах та Ылтӑн Уртана ҫирӗп ҫӗнсе илесси Тамерлан тӗллевӗ пулман, ҫавӑнпа та Кавказ ту хырҫи Тимур ҫӗрӗсен ҫурҫӗр чикки пулса юлнӑ. Атӑлҫи тӑрӑхӗнчи Урта хулисем Ылтӑн Урта тӗппипех арканса кайиччен те Тамерлан тустарӑвӗнчен йӗркене кӗреймен. Крымри тата Донӑн анат юхӑмӗнчи Итали купсисен чылай колонине те аркатнӑ. Тана хули (хальхи Азов) ишӗлчӗкрен темиҫе теҫетке ҫул хӑпарнӑ.

1396 ҫулта вӑл Самарканда таврӑннӑ та 1397 ҫулта хӑйӗн кӗҫӗн ывӑлне Шахруха Хорасан, Систан тата Мазандеран пуҫлахӗ пулма лартнӑ.

1405 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче Тимур Тӑхтамӑш элчине Отрарта йышӑннӑ, ӑна Ылтӑн Урта астулне каялла тавӑрса пама шантарнӑ, анчах ҫав ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче Тимур вилнӗ^[61].

Инди ҫине походпа кайни

1398 ҫулта Тимур Инди ҫине походпа тухнӑ, ҫул ҫинче Кафиристан ту ҫыннисене ҫӗнтернӗ. Раштавра Тимур Дели стенисем патӗнче Дели султанӗн ҫарне ҫӗмӗрсе тӑкнӑ, хирӗҫ тӑмасӑрах хулана йышӑннӑ, ӑна тепӗр темиҫе кунтан унӑн ҫарӗсем ҫаратса ҫунтарса янӑ. Тимур хушнипе тыткӑна лекнӗ 100 пин Инди ҫарпуҫне вӗсем пӑлхав ҫӗклеме пултараҫҫӗ тесе вӗлернӗ^[62]. 1399 ҫулта Тимур Ганг ҫыранӗ патне ҫитнӗ, каялла таврӑннӑ чухне тата темиҫе хулапа крепоҫе илнӗ те Самарканда пысӑк тупӑшпа таврӑннӑ.

Тамерлан Осман империне походпа кайни

1399 ҫулта Индирен таврӑнсан Тимур тӳрех Осман империне походпа кайнӑ. Ҫак похода кайни чи малтан Миран-шах тытса тӑракан облаҫри йӗркесӗрлӗхсемпе сӑлтавланнӑ. Тимур хӑйӗн ывӑлне кӑларнӑ та хӑйӗн ҫӗрӗ ҫине тапӑнса кӗнӗ тӑшмансене ҫӗмӗрсе тӑкнӑ. Ҫичӗ ҫуллӑх поход сӑлтавӗсенчен пӗри Тимур Кара-Коюнлу ӑрӑвӗнчи Кара-Юсуфпа хирӗҫни пулнӑ. Тимур ҫарӗсем ҫӗнтерни туркменсен ертсе пыраканне Кара Юсуфа анӑҫалла осман султанӗ Баязид Молниеносный патне тарма хистенӗ. Ҫакӑн хыҫҫӑн Кара Юсуфпа Баязид Тимура хирӗҫ пӗрле пуласси пирки калаҫса татӑлнӑ. Тимур ӑна Кара Юсуфа пама ыйтсан Баязид султан йӗкӗлтешсе хуравланӑ.

1400 ҫулта Тимур унӑн вассалӗ ертсе пыракан Эрзинджана ярса илнӗ Баязида хирӗҫ тата Египет султанне Фараджа ан-Насира хирӗҫ вӑрҫӑ пуҫланӑ (унӑн умӗнхи ҫынни, Баркук, 1393 ҫултах Тимур элчине вӗлерме хушнӑ). 1400 ҫулта Тимур Кӗҫӗн Азири Египет султанӗн Кемах тата Сивас крепоҫӗсене илнӗ, 1401 ҫулта Дамаска йышӑннӑ.

1402 ҫулхи утӑн 20-мӗшӗнче Тимур Осман султанне I Баязида ҫӗнтернӗ, ӑна Анкара патӗнчи ҫапӑҫура аркатнӑ. Султана хӑйне тыткӑна илнӗ. Ҫапӑҫнӑ май Тимур пӗтӗм Кӗҫӗн Азие ярса илнӗ, Баязида ҫапса аркатни вара Осман патшалӑхӗнче хресчен вӑрҫи тата Баязид ывӑлӗсен хушшинчи усобица патне илсе ҫитернӗ. Альберто Кампензе Унӑн Святейшестви Папи VII Климент патне ҫырнӑ ҫырура Мускав ӗҫӗсем ҫинчен ҫырса Тамерлан пирки хӑш-пӗр вак-тӗвексем каласа панӑ^[63]:

Оригиналлӑ текст (выр.)

«/Тамерлан/ Государь сей орды, называвшийся Темир-Кутлу и известный в Истории под именем Тамерлана, ещё на нашей памяти, подобно молнии (с 1,200,000 воинов, как повествуют историки наши), опустошая и разоряя все встречавшееся ему на пути, проник через Азию в Египет и победил Турецкого Султана Баязета, который сам в то время, захватив Македонию, Фессалию, Фокиду, Беотию и Аттику, и ослабив частыми набегами Иллирию и Булгарию, с жестокостью, в продолжение долгого времени держал в осаде Константинополь, главу Христианской Империи. Император Константинопольский принуждён был, оставив столицу свою, бежать во Францию и в Италию, дабы просить помощи противу Баязета. Между тем Тамерлан принудил сего последнего снять осаду Константинополя и, выступив противу него с огромную ратью, разбил его, победил, взял в плен живого, заковал в золотые цепи и долгое время всюду возил за собою».

«/Тамерлан/ Ҫак урта Патши, Темир-Кутлу ятлӑскер тата Историре Тамерлан ятпа паллӑскер, ҫиҫӗм пек пирӗн асрах-ха ( 1,200,000 ҫар ҫынни, пирӗн историксем каланӑ тӑрӑх) ҫул ҫинче тӗл пулнисене пурне те тустарса Ази урлӑ Египета кӗрсе Турци Султанне Баязета ҫӗнтернӗ, лешӗ хӑй те ҫав вӑхӑтра Македоние, Фессалие, Фокидӑна, Беотие тата Аттикӑна туртса илнӗ, Иллирипе Булгарие час-часах тапӑнса хавшатнӑ, чылай вӑхӑт хушши Константинополе, Христиан Империйӗн пуҫлӑхне хаяррӑн хупӑрласа тӑнӑ. Константинополь императорӗн, хӑйӗн тӗп хулине хӑварса, Баязета хирӗҫ тӑма пулӑшу ыйтас тесе, Францие тата Италие тарма тивнӗ. Ҫав хушӑрах Тамерлан ҫак юлашкине Константинополе хупӑрласа илнинчен пӑрӑнма хистенӗ, ӑна хирӗҫ пысӑк ратьпе тухнӑ, ӑна ҫӗмӗрнӗ, ҫӗнтернӗ, чӗррӗн тыткӑна илнӗ, ылтӑн сӑнчӑрпа сӑнчӑрланӑ та нумай вӑхӑт хушши пур ҫӗрте те хӑй хыҫҫӑн илсе ҫӳренӗ».

Смирна крепоҫне, (рыцарь-иоаннитсен аллинче пулнӑ), Осман султанӗсем 20 ҫул хушшинче ӑна илме пултарайманскере, Тимур икӗ эрне хушшинче штурмпа ярса илнӗ. Кӗҫӗн Азин анӑҫ пайне 1403 ҫулта Баязид ывӑлӗсене тавӑрса панӑ, тухӑҫ пайӗнче Баязид кӑларнӑ вырӑнти династисене ҫӗнӗрен лартнӑ.

Самарканда таврӑнсан Тимур хӑйӗн аслӑ мӑнукне Мухаммед-Султана (1375—1403) хӑйӗн вырӑнне лартма планланӑ, вӑл ӗҫӗпе те, ӑсӗпе те ун пек пулнӑ. Анчах та мӑнукӗ 1403 ҫулхи пуш уйӑхӗнче чирлесе ӳкнӗ те вилнӗ.

Китая походпа кайма пуҫлани

Тимур 68 ҫулта чухне — 1404 ҫулхи кӗркунне — Китая тапӑнса кӗмелли планӗсене пурнӑҫа кӗртме тытӑннӑ. Сӑлтавӗ мӑсӑльмансене Китайра хӗсӗрлени тата Чингизидсен империне ҫӗнӗрен чӗртес тени пулнӑ. Тимур шутланӑ тӑрӑх, тӗнчен халӑх пурӑнакан пайӗнче икӗ пуҫлӑх пулма тивӗҫ мар. Анчах тӗп тӗллевӗ — чи пысӑк тупӑш илме тата Мавераннахрпа унӑн тӗп хулине Самарканда чечеклентерес тесе Аслӑ Пурҫӑн ҫулӗн юлнӑ пайне тытса илесси. 1404 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче Тимур Самарканда таврӑннӑ та темиҫе уйӑхран Китай ҫине походпа кайнӑ, кун валли вӑл 1398 ҫултах хатӗрленме тытӑннӑ. Ҫав ҫул вӑл хальхи Сыр-Дарья облаҫӗпе Семиречье чиккинче крепоҫ туса лартнӑ; халӗ тата тепӗр укреплени туса лартнӑ, 10 кун ҫул хӗвелтухӑҫнелле, Иссык-Куль таврашӗнче. Похода сивӗ хӗл пуҫланнӑ пирки чарӑннӑ, 1405 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче вара Тимур вилнӗ.

Китайра Тимурӑн ҫар хатӗрленӗвӗсем ҫинчен пӗлнӗ, тапӑнӑва сирсе яма мерӑсем йышӑннӑ. Ҫавӑн пек хыпар та пур: Тимур вилнӗ хыҫҫӑн ҫар пуҫлӑхӗсем малтан похода малалла тӑсасшӑн пулнӑ, Тимур патшалӑхӗнче пӑлхавлӑхсем пуҫланнине пула кӑна хӑйсен шухӑшне пӑрахӑҫланӑ^[64].

Тимурӑн анлӑ ҫӗрӗсен укҫа картишӗсенче виҫӗ тӗрлӗ кӗмӗл укҫа кӑларнӑ: танга, ҫурри (ним-танга) тата чӗрӗк танга (мири), ҫавӑн пекех пӑхӑр укҫасем — фулуссем — пулнӑ: адлийа, пӑхӑр динарсем, дангсем тата ыт.)^[65].

Пысӑк импери йӗркеленӗ Тимур чылай патшалӑхпа дипломати ҫыхӑнӑвӗсене йӗркеленӗ, вӗсен шутӗнче Китай, Египет, Византи, Франци, Англи, Кастили тата ыттисем пулнӑ. 1404 ҫулта унӑн патшалӑхӗн тӗп хулинче Самаркандра Кастили патшин элчи Руй Гонсалес де Клавихо пулса курнӑ. Тимур Франци патши VI Карл патне ҫырнӑ ҫырусен подлинникӗсем сыхланса юлнӑ.

Саккунсен пуххи

Тимур эмир ертсе пынӑ вӑхӑтра саккунсен пуххине туса хунӑ, вӑл «Уложения Тимура» ятпа паллӑ пулнӑ, унта пӑхӑнса тӑракансен хӑйсене мӗнле тытмаллине тата пуҫлӑхсемпе должноҫри ҫынсен тивӗҫӗсене, ҫавӑн пекех ҫарпа патшалӑха тытса пымалли йӗркесене палӑртнӑ.

Тимур суд ыйтӑвӗсене татса пама яланах хӑйпе пӗрле профессионал судьясене илсе ҫӳренӗ, Испани элчи Клавихо ҫапла ҫырнӑ: «Сеньор ялан хӑйпе пӗрле хӑйӗн тапӑрне тата кил-ҫуртне тытса тӑракан тӳресене илсе ҫӳрет, вӗсем ӑҫта та пулин килсен ҫав ҫӗр ҫинче пурӑнакансем, пурте те вӗсене итлеҫҫӗ. Ҫак тӳресене тӗрлӗ ӗҫ валли уйӑрса лартнӑ, ӗҫ валеҫсе панӑ: пӗрисем кирлӗ ӗҫсемпе харкашусене татса параҫҫӗ; теприсем сеньорӑн укҫа-тенкӗпе ҫыхӑннӑ ӗҫне туса пыраҫҫӗ, виҫҫӗмӗшӗсем ӑна пӑхӑнакан ҫӗрсемпе хуласене тытса тӑракан наместниксемпе хуҫаланаҫҫӗ, ыттисем — элчесемпе. Стан пулса ҫитсен вара вӗсем кашнийӗ ӑҫта пулмаллине, хӑйсен ӗҫӗсене ӑҫта туса пымаллине пӗлеҫҫӗ. Вӗсем виҫӗ чатӑр лартаҫҫӗ те унта килекенсен ӗҫӗсене итлесе татса параҫҫӗ»^[66] .

«Аслӑ эмир» должноҫа лартнӑ чухне пурне те хӑйне парӑнма, шанчӑклӑ пулма хистенӗ. Тимур 315 ҫынна пысӑк должноҫсене лартнӑ, вӗсем унпа политика карьери пуҫланнӑранпах ҫума-ҫумӑн ҫапӑҫнӑ . Пӗрремӗш сотньӑна — теҫетниксем, иккӗмӗш сотньӑна — сотниксем, виҫҫӗмӗшне тысячниксем лартнӑ. Юлнӑ вун пилӗк ҫынран тӑваттӑшне — бека, пӗрне — аслӑ эмира, теприсене ытти ҫӳллӗ поста лартнӑ.

Суд системи виҫӗ картлашкана пайланнӑ:

Шариат судйи (кади) — вӑл хӑйӗн ӗҫ-хӗлне шариатӑн палӑртнӑ нормисемпе тытса пынӑ;
Судья ахдос — вӑл хӑйӗн ӗҫ-хӗлне обществӑра ҫирӗпленнӗ йӑласемпе тытса пынӑ.
Кази аскар — вӑл вӑрҫӑ ӗҫӗсене тишкернӗ.

Пурте саккун умӗнче пӗр тан шутланнӑ: пуҫлӑхсем те, пӑхӑнса тӑракансем те.

Диван-Бега ертсе пыракан визирьсем пӑхӑнакансемпе ҫарсен пӗтӗмӗшле лару-тӑрӑвӗшӗн, ҫӗршыври финанс лару-тӑрӑвӗшӗн тата патшалӑх учрежденийӗсенчи ӗҫӗ-хӗлшӗн яваплӑ пулнӑ. Финанс визирӗ хыснан пӗр пайне хӑйне илнӗ текен информаци тухнӑ пулсан ҫакна тӗрӗсленӗ, информаци ҫирӗпленнӗ пулсан пӗр йышӑнусенчен пӗрне тунӑ: кӗсьене чикнӗ сумма унӑн шалӑвӗпе (улуфпа) пӗр тан пулнӑ пулсан ҫак суммӑна ӑна парнеленӗ. Сумма шалӑвӗнчен икӗ хут пысӑкрах пулсан ытлашши тытса юлнӑ. Кӗсьене чикнӗ укҫа палӑртнӑ шалуран виҫӗ хут пысӑкрах пулсан пӗтӗмпех хысна валли туртса илнӗ.

Эмирсен те, визирьсем пекех, чаплӑ йӑхран тухнисене лартнӑ, вӗсен ҫак пахалӑхсем пулмалла пулнӑ: хӑюлӑх, асӑрханулӑх, вичкӗнлӗх, ҫаврӑнӑҫулӑх, перекетлӗх, ӗҫсене кашни утӑма тӗплӗн шухӑшласа тумалла. Вӗсен «ҫапӑҫу тытса пымалли вӑрттӑнлӑхсене, тӑшман ҫарне салатса ямалли майсене пӗлмелле, хӗрсе ҫапӑҫнӑ чухне хуҫӑлса ӳкмелле мар, ҫарсене чӗтремесӗр те иккӗленмесӗр ертсе пыма пӗлмелле, ҫар йӗрки пӑсӑлсан ӑна вӑраха ямасӑр ҫӗнӗрен тумалла» .

Саккунра ҫар ҫыннисемпе ахаль халӑха хӳтӗлессине те ҫирӗплетнӗ. Уложенире ял тата квартал старейшинисене, налук пухакансене тата хакимсене (вырӑнти пуҫлӑхсене) ахаль ҫынна сиен кӳнӗ виҫе чухлӗ ахаль штраф тӳлеттерме йышӑннӑ. Ҫар ҫынни сиен кӳнӗ пулсан ӑна шар курнӑ ҫын аллине памалла пулнӑ, лешӗ вара ӑна айӑпламалли мерӑна хӑех палӑртнӑ.

Май килнӗ таран, уложенире ҫӗнсе илнӗ ҫӗрсем ҫиние халӑха мӑшкӑлласран, ҫаратасран хӳтӗлессине ҫирӗплетнӗ.

Уложенире уйрӑм статьяна ыйткалакансене уйӑрнӑ, вӗсене пӗр-пӗр вырӑна пухса апат-ҫимӗҫ тата ӗҫ памалла пулнӑ, ҫавӑн пекех вӗсене клеймо тумалла пулнӑ. Ҫакӑн хыҫҫӑн вӗсем малалла ыйткаланӑ тӑк вӗсене ҫӗршывран хӑваласа кӑлармалла пулнӑ.

Тимур эмир хӑйӗн халӑхӗн тасалӑхӗпе кӑмӑл-сипетне тимлӗх уйӑрнӑ, вӑл саккун арканманнин ӑнлавне кӗртнӗ, преступниксене айӑплама васкамалла маррине каланӑ, ӗҫ-пуҫа тӗплӗн тӗрӗсленӗ хыҫҫӑн тин вердикта тума хушнӑ. Ӗненекен мӑсӑльмансене шариатпа ислам тӗнне кӗртмелли тӗн никӗсӗсене ӑнлантарса панӑ, тафсира (Корана ӑнлантарни), хадиссене (Мухаммед пророк ҫинчен каласа панисен пуххисем) тата фикха (мӑсӑльман саккунӗ) вӗрентнӗ. Ҫавӑн пекех кашни хулана улемсене (ӑсчахсене) тата мударриссене (медресе вӗрентекенсене) лартнӑ.

Тимур патшалӑхӗн юридици докуменчӗсене икӗ чӗлхепе ҫырнӑ: перс тата чагатай. Сӑмахран, Хорезмра пурӑннӑ Абу Муслимӑн тӑхӑмӗсене привилеги паракан 1378 ҫулхи документа чагатай тӗрӗк чӗлхипе ҫырнӑ.

Ҫар

Тимур аллинче регулярлӑ йышлӑ ҫар пулнӑ. 1391 ҫулта Тимур ҫырнипе килӗшӳллӗн, Тӑхтамӑшпа вӑрҫнӑ вӑхӑтра унӑн ҫарӗсен йышӗнче 300 000 ҫын пулнӑ. Хальхи хӑш-пӗр ӑсчахсен шухӑшӗпе, Тимур ҫарӗн кун пек йышӗ пирки ӳстерсе каланӑ^[67]. Тимур ҫарӗ шутӗнче тӗрлӗ йӑх представителӗсем ҫапӑҫнӑ: барлассем, дербетсем, нукуссем, наймансем, половецсем, дулатсем, кият, джалаирсем, сулдус, меркитсем, ясавур, каучинсем, канглсем^[68], тулкичсем, арлатсем, тутарсем тата ыттисем те.

Куҫса ҫӳрекен узбек-воинсем Тимур патӗнче службӑра пулнӑ, тӗслӗхрен, ҫӑлкуҫсем 1366 ҫулта Каршӑра, ҫавӑн пекех Тимур патӗнче хӗсметре тӑнӑ бексен (Бахт ходжа узбек) хушшинче воин-узбексем пулнине хыпарлаҫҫӗ. Тимур ҫарӗсен йышӗнче 1399 ҫулта Инди походне кайнӑ чухне узбексен 400 ҫурчӗ пулнӑ^[69].

Ҫарсен ҫар организацине монголсенни пек вуннӑлӑх системӑпа тунӑ: вун, ҫӗр, пин, туменсем (10 пин). Отрасль управленийӗн органӗсен хушшинче ҫар служащийӗсен ӗҫӗсен вазирачӗ (министерстви) пулнӑ^[70].

Хӑйӗн умӗнхи ҫынсен пуян опычӗ ҫине таянса Тамерлан ҫапӑҫу хирӗсенче тӑшмансем тӗлӗшпе чаплӑ ҫӗнтерӳсем тума май паракан хӑватлӑ та ҫапӑҫма пултаракан ҫар туса хунӑ. Ку ҫар нумай нациллӗ тата нумай конфессиллӗ пӗрлешӳ пулнӑ, унӑн тӗшши тӗрӗк-монгол ҫар ҫыннисем-кочевниксем шутланнӑ. Тамерлан ҫарӗ утлӑ ҫарпа пехотӑна пайланнӑ, унӑн ролӗ XIV—XV ӗмӗрсен чиккинче вӑйлӑ ӳссе кайнӑ. Ҫапах та ҫарӑн тӗп пайӗ куҫса ҫӳрекенсен утлӑ отрячӗсем пулнӑ, унӑн тӗшши йывӑр хӗҫ-пӑшаллӑ кавалеристсен элита подразделенийӗсенчен, ҫавӑн пекех Тамерлана сыхлакан отрядсенчен тӑнӑ. Пехота час-часах пулӑшакан рольне йышӑннӑ, анчах крепоҫсене хупӑрласа илнӗ чухне кирлӗ пулнӑ. Пехота ытларах ҫӑмӑл хӗҫ-пӑшаллӑ пулнӑ, ытларах ухӑран перекенсенчен тӑнӑ, ҫапах та ҫарта ҫавӑн пекех пехотинецсен йывӑр хӗҫ-пӑшаллӑ ударлӑ отрячӗсем тӑнӑ.

Тӗп ҫарсемсӗр пуҫне (йывӑр тата ҫӑмӑл утлӑ ҫарсем, ҫавӑн пекех пехота) Тамерлан ҫарӗнче понтонёрсен, рабочисен, инженерсен тата ытти специалистсен отрячӗсем, ҫавӑн пекех ту условийӗсенче ҫапӑҫма хатӗрленнӗ ятарлӑ пехота чаҫӗсем (вӗсене ту ялӗсенче пурӑнакансенчен пухнӑ) пулнӑ. Тамерлан ҫарне йӗркелесси пӗтӗмӗшле Чингисханӑн вуннӑллӑ йӗркелӗвӗпе килӗшсе тӑнӑ, анчах хӑш-пӗр лшӑну палӑрнӑ (тӗслӗхрен, 50 ҫынран пуҫласа 300 ҫын таран тӑракан подразделени пулнӑ, вӗсене «кошунсем» тенӗ, пысӑкрах подразделенисен йышӗ — «кулсен» — пӗрмай пулман).

Ҫӑмӑл утлӑ ҫарӑн тӗп хӗҫ-пӑшалӗ, пехотӑсем пекех, ухӑ пулнӑ. Ҫӑмӑл кавалеристсем ҫавӑн пекех хӗҫсемпе е сабльӑсемпе е пуртӑсемпе усӑ курнӑ. Йывӑр хӗҫ-пӑшаллӑ юланутҫӑсем панцирь тӑхӑннӑ (анлӑ сарӑлнӑ ҫар тумӗ кольчуга пулнӑ, ӑна час-часах тимӗр пластинӑсемпе ҫирӗплетнӗ), шлемсемпе хӳтӗленнӗ, хӗҫӗсемпе е сабльӑсемпе ҫапӑҫнӑ (пур ҫӗрте те сарӑлнӑ ухӑсемпе ҫӗмренсемсӗр пуҫне). Ахаль пехотинецсем ухӑсемпе ҫапӑҫнӑ, йывӑр пехота салтакӗсем — сабльӑсемпе, пуртӑсемпе, булавӑсемпе, панцирсемпе, шлемсемпе, питлӗхсемпе хӳтӗленнӗ.

Походсенче Тимур виҫӗ ункӑ ӳкернӗ паллӑпа усӑ курнӑ. Хӑш-пӗр историксен шухӑшӗпе, виҫӗ ункӑ ҫӗре, шыва тата пӗлӗте сӑнарланӑ. Святослав Рерихӑн шухӑшӗпе, Тимур символа тибетсенчен илме пултарнӑ, вӗсен виҫӗ ункӑ иртнине, паянхине тата пуласлӑха пӗлтернӗ. Хӑш-пӗр миниатюрӑсем ҫинче Тимур ҫарӗсен хӗрлӗ ялавне ӳкернӗ. Инди похочӗ вӑхӑтӗнче кӗмӗл аҫтаха ӳкернӗ хура ялавпа усӑ курнӑ. Китай ҫине каяс умӗн Тамерлан ялавсем ҫине ылтӑн аҫтаха паллисене ӳкерме хушнӑ.

Анкара патӗнчи ҫапӑҫу умӗн Тимурпа Баязид Иолниеносный ҫапӑҫу хирӗнче тӗл пулнӑ текен легенда пур. Баязид Тимур ялавӗ ҫине пӑхса ҫапла каланӑ: «Пӗтӗм тӗнче санӑн тесе шухӑшлани мӗн тери сӗмсӗр!» Тимур турккӑ ялавӗ ҫине кӑтартса ҫапла каланӑ: «Уйӑх санӑн тесе шухӑшлани тата та сӗмсӗртерех».

Хула строительстви тата архитектура

Хӑй ҫӗнтерсе илнӗ ҫулсенче Тимур ҫӗршыва пурлӑх кӑна мар, хӑйпе пӗрле паллӑ ӑсчахсене, ремесленниксене, художниксене, архитекторсене те илсе килнӗ. Хуласенче культурӑллӑ ҫынсем мӗн чухлӗ нумайрах пулӗҫ, унӑн аталанӑвӗ ҫавӑн чухлӗ хӑвӑртрах пырӗ, Мавераннахрпа Туркестан хулисем ҫавӑн чухлӗ хӑтлӑрах пулӗҫ тесе шутланӑ вӑл. Хӑйӗн ҫӗнтерӗвӗсенче вӑл Персире тата Ҫывӑх тухӑҫра политика ваклӑхне пӗтернӗ, хӑй пулса курнӑ кашни хулара хӑйне асра хӑварма тӑрӑшнӑ, унта вӑл темиҫе илемлӗ ҫурт тунӑ. Сӑмахран, вӑл Багдад, Дербент, Байлакан хулисене, ҫулӗсем ҫинчи арканнӑ крепоҫсене, чарӑнмалли вырӑнсене, стоянкӑсене, кӗперсене, оросительнӑй системӑсене юсаса ҫӗнетнӗ.

Тимур ытларах хӑйӗн тӑван Мавераннахрне чечеклентерессишӗн тата хӑйӗн тӗп хулине Самарканда ҫутатса ҫӗклессишӗн тӑрӑшнӑ. Тимур ҫӗнтерсе илнӗ ҫӗрсенчен хӑйӗн империн хулисене хӑтлӑлатма ӑстасене, архитекторсене, ювелирсене, строительсене, зодчисене хӑваласа килнӗ: тӗп хулана Самарканда, ашшӗн тӑван ҫӗрне Кеша (Шахрисабз), Бухарӑна, чикӗри Яссы (Туркестан) хулана . Вӑл Самарканд тӗп хулине хӑйӗн пӗтӗм юратӑвне хунине вӑл ун пирки каланӑ сӑмахсем урлӑ палӑртнӑ: «Самарканд ҫийӗн яланах сенкер тӳпе, ылтӑн ҫӑлтӑрсем пулӗҫ». Юлашки ҫулсенче кӑна вӗсене патшалӑхӑн ытти облаҫӗсене, ытларах чикӗ патӗнчисене, ырлӑхне ҫӗклеме мерӑсем йышӑннӑ (1398 ҫулта Афганистанра ҫӗнӗ оросительнӑй канал тунӑ, 1401 ҫулта — Кавказ лешьенре т. ыт. те).

1371 ҫулта вӑл Самаркандӑн юхӑннӑ керменне, Шахристанӑн ултӑ хапхаллӑ Шейхзаде хӳтӗлев стенисене, Аханина, Ферузана, Сузангарана, Каризгаха тата Чорсуна юсама пуҫланӑ, аркӑра вараикӗ тӑватӑ хутлӑ Куксарай (тӗрӗкле сенкер кермен) ҫурт туса лартнӑ,. патшалӑх хысни, мастерскойсем тата тӗрме вырнаҫнӑ, ҫавӑн пекех — Бустон-сарай (персла тата тӗрӗкле чечеклӗ), унта эмир резиденцийӗ вырнаҫнӑ.

Тимур Самаркандра Тӗп Азири суту-илӳ центрӗсенчен пӗрне тунӑ. Клавихо ҫулҫӳревҫӗ ҫырнӑ тӑрӑх: «Самаркандра ҫулсерен Китайран, Индирен, Тутарстанран (Дашт-и кипчака — Б. А.), ытти вырӑнсенчен, ҫавӑн пекех чи пуян хӑй Самарканд патшалӑхӗнчен илсе килнӗ таварсене сутаҫҫӗ. Хулара суту-илӳ тума юрӑхлӑ ятарлӑ ретсем пулманран Тимурбек хула витӗр урам хывма, унӑн икӗ енӗпе те тавар сутма лавккасем, палаткӑсем тума хушнӑ».

Тимур ислам культурине аталантарассине тата мӑсӑльмансен сӑваплӑ вырӑнӗсене тирпей-илем кӗртессине питӗ пысӑк тимлӗх уйӑрнӑ. Шаха Зинд мавзолейӗсенче вӑл хӑйӗн тӑванӗсен вилтӑприсем тӗлӗнче тупӑк ҫурчӗсем тутарнӑ, арӑмӗсенчен пӗри, Туман ака ятлӑскер, хушнипе унта мечӗт, дервишсен пурӑнмалли вырӑнне, усыпальница тата Чартаг тунӑ. Ҫавӑн пекех Рухабад (Бурханиддин Согарджи усыпальници), Кутби чахардахум (Шейх ходжа Нуриддина Басир тупӑкӗ) тата Гур-Эмир (тимуридсен йӑхӗн ҫемье усыпальници) туса лартнӑ. Ҫавӑн пекех Самаркандра вӑл мунчасем, мечӗтсем, медресесем, дервишсен пурӑнманлли вырӑнӗсене, караван-сарайсен нумай тунӑ.

1378—1404 ҫулсенче Самаркандра тата ҫывӑхри ҫӗрсенче 14 сад тунӑ: Баг-и бихишт, Баг-и дилкуша, Баг-и шамал, Баг-и булди, Баг-и нав, Баг-и джаханнума, Баг-и тахти карача тата Баг-и давлатабад, Баг-зогча (кураксен сачӗ). Кашни садрах кермен тата фонтансем пулнӑ. Самарканд пирки хӑйӗн ӗҫӗсенче Хафизи Абру историк асӑнать, унта вӑл ҫырнӑ тӑрӑх: «унччен тӑмран тунӑ Самарканда чул ҫуртсем хӑпартса ҫӗнетнӗ». Тимурӑн парк комплексӗсем ахаль хула ҫыннисем валли уҫа пулнӑ, вӗсем унта кану кунӗсене ирттернӗ^[71]. Ҫав керменсенчен пӗри те паянхи кунчченех сыхланса юлман.

1399—1404 ҫулсенче Самаркандра собор мечечӗ тата ӑна хирӗҫ медресе туса лартнӑ. Мечете каярах Биби Ханым (госпожа бабушка — тӗрӗкле) ят панӑ.

Шахрисабза (персла «симӗс хула») хӑтлӑлатнӑ, унта ишӗлнӗ хула стенисене, хӳтӗлев сооруженийӗсене, ҫветтуйсен тупӑкӗсене, мӑнаҫлӑ керменсене, мечӗтсене, медресесене, усыпальницӑсене хӑпартнӑ. Тимур ҫавӑн пекех пасарсемпе мунчасем тӑвассене те вӑхӑт уйӑрнӑ. 1380—1404 ҫулсенче Аксарай керменне туса лартнӑ. 1380 ҫулта Дар ус-саадат ҫемье усыпальницине хӑпартнӑ.

Ҫавӑн пекех Яссы тата Бухара хулисене хӑтлӑлатнӑ. 1388 ҫулта Чингисхан тапӑннӑ вӑхӑтра аркатнӑ Шахрухи хулине юсаса ҫӗнетнӗ.

Хӑйӗн тӗп хули Самарканда тавра Тимур мӑсӑльман тӗнчин пысӑк хулисен ячӗсемлӗ ялсем никӗслеме хушнӑ: Димишк, Шираз, Миср, Багдад^[72].

Тимур хушнипе тунӑ ҫуртсем ҫине мӗн ҫырнине пурне те: мечӗтсем, мавзолейсем, керменсем ҫине ытларах арап тата перс чӗлхисемпе ҫырнӑ. Сӑмахран, Ак-сарай керменӗн стенисем ҫине ҫакӑн пек сӑмах ҫаврӑнӑшӗсене касса ҫырнӑ: «Тӗрӗслӗх — пуҫлӑхсен лозунгӗ», «Пархатарлӑ ӗҫ троншӑн е трон пархатарлӑ ӗҫшӗн-и?»^[73]. Самаркандри Шахи-зинда мавзолейӗсенчен пӗринче ҫапла ҫырнӑ: «Килӗшӳри пек тӑнӑҫлӑх ҫук, Чӑнлӑхри пек ҫывӑх япала ҫук, Каҫарнисӗр пуҫне типтерлӗ тыткаларӑш ҫук, Шанчӑксӑр пуҫне туслӑх та ҫук»^[73].

Тимур хушнипе унӑн Самаркандри собор мечӗчӗ валли Умар Акт ӑста сӑваплӑ Коранӑн 22Х155 см калӑпӑшлӑ питӗ пысӑк списокне хатӗрленӗ^[74] . 1740 ҫулта списока Надир-шах салтакӗсем реликвире ҫурса Мешхеда илсе тухнӑ.

1395 ҫулта Ылтӑн Урта ханне Тӑхтамӑша ҫӗнтернӗ хыҫҫӑн Тимур хушнипе Иран тата Хорезм ӑстисем Туркестанра поэтӑн тата сӑваплӑ суфизм ходжин Ахмад Яссавин вилтӑпри ҫийӗн мавзолей туса лартнӑ. Тимур хушнипе 1397 ҫулта (халӗ Казахстан Республикин территорийӗ) Тебризри ӑстасем Туркестанра Ахмед Яссеви Ходжи тупӑкӗ валли икӗ тонна таякан темӗн пысӑкӑш ритуал тумалли пӑхӑр котёл-казан шӑратса тунӑ, унта ҫветтуя асӑнса апат-ҫимӗҫ хатӗрлемелле пулнӑ.

Тимур кермен историографине аталантарассине пысӑк тимлӗх уйӑрнӑ, унӑн нумай енлӗ ӗҫӗ-хӗлне сӑнласа кӑтартма тӗллев лартнӑ. Пӗрремӗш летописецсем уйгур историкӗсем пулнӑ, вӗсем Тимур похочӗсемпе ӗҫӗ-хӗлӗн хроникине тӗрӗк чӗлхипе сӑвӑлла ҫырнӑ. Унтан перс историкӗсене Низамиддин Шамие тата Гиясаддин Алие явӑҫтарнӑ. Никӗс ӗҫӗ Н. Шами «Зафар-намэн» (Ҫӗнтерӳсен кӗнеки) сочиненийӗ пулнӑ, ӑна Тимур хӑй ят панӑ^[75]. Ытти историк те пулнӑ: Хафиз Абру, Фасих аль-Хавафи .

Мавераннахрта прикадной искусство питӗ анлӑ сарӑлнӑ, унта ӳнерҫӗсем хӑйсен ӑсталӑхне кӑтартма пултарнӑ. Вӑл Бухара, Яссы тата Самарканд ҫӗрӗсенче сарнӑ. 1385 тата 1405 ҫулсенче тунӑ Ширинбек-ага тата Туман-ага тупӑкӗсен усыпальницисенчи ӳкерчӗксем сыхланса юлнӑ. Миниатюра искусстви аталаннӑ, вӗсем Мавераннахрти ҫыравҫӑсемпе поэтсен кӗнекисене илемлетнӗ: Абулкасим Фирдоусин «Шахнаме» кӗнекине тата «Иран поэчӗсен антологине». Вӑл вӑхӑтра Абдулхай Багдади, Пир Ахмад Багишамали тата Ходжа Бангир Табризи ӳнерҫӗсем пысӑк ҫитӗнӳ тунӑ. Туркестанри Ахмед Ясави Ходж тупӑкӗнче пысӑк чукун хуран тата вӗсем ҫине Тимур эмир ятне ҫырнӑ ҫурта лартмалли хатӗрсем пулнӑ. Самаркандри Гур-Эмир усыпальницинче те ҫавнашкал ҫурта лартмалли хатӗр тупнӑ. Ҫаксем пурте Вӑтам Ази ӑстисем те хӑйсен ӗҫӗнче пысӑк ҫитӗнӳсем тунине кӑтартать, уйрӑмах — чулпа, йывӑҫпа ӗҫлекен ӑстасем тата пир-авӑрҫӑсемпе ювелирсем.

Ӑслӑлӑх тата ҫутӗҫ тытӑмӗнче юриспруденци, медицина, богослови, математика, астрономи, истори, философи, музыковедени, литература тата сӑвӑ йӗрки ҫинчен вӗрентекен ӑслӑлӑх сарӑлнӑ. Вӑл вӑхӑтра паллӑ богослов Джалалиддин Ахмед аль Хорезми пулнӑ. Астрологире Маулан Ахмад пысӑк ӑнӑҫуем тунӑ, правоведенире вара — Абдулик, Исамиддин тата Шейх Шамсиддин Мухаммад Джазаири, музыковеденире — Абдулгадир Мараги, ашшӗпе ывӑлӗ Сафиаддинпа Ардашер Чангисем, живопиҫре — Абдулхай Багдади тата Пир Ахмад Багишамоли, философире — Садиддин Тафтаззани тата Али аль-Джурджани, историре — Низамиддин Шами тата Хафизи Абру.

Тимур тапхӑрӗнче тӗрӗк поэзийӗпе литературине аталантарассине тимлӗх уйӑрма пуҫланӑ. Тӗрӗк поэчӗ Алишер Навои ҫырнӑ тӑрӑх, «Тимур Кораган танлаштарайми султан вӑхӑтӗнчен пуҫласа унӑн ывӑлӗ Шахрух ертсе пыричченех тӗрӗк чӗлхипе ҫыракан поэтсем курӑнма пуҫланӑ. Ҫак пиллӗхлӗ ҫыннӑн тӑхӑмӗсемпе ывӑлӗсенчен вара пысӑк дарлӑ султансем пулса кайнӑ: Саккаки, Якыни, Хайдар Хорезми, Атаи, Мукими, Амири, Гадаи поэтсем тата ыттисем^[76].

Тимур ертсе пынӑ вӑхӑтра хуласенче обществӑлла больницӑсем ӗҫленӗ, тӗслӗхрен, Самаркандра Амир Темур цитаделӗн ҫурчӗсен йышӗнче «Дор уш-шифора» («Сиплев ҫурчӗ») йӗркеленӗ, унта опытлӑ тухтӑрсем сипленнисӗр пуҫне медицинӑна вӗрентнӗ. Тимур хӑй медицинӑпа уйрӑмах интересленнӗ. Унӑн ҫарӗсенче чирлӗ тата аманнӑ салтаксене тӗпчекен тухтӑрсем пулнӑ тесе шухӑшлаҫҫӗ^[77].

Унӑн 18 арӑм пулнӑ, вӗсенчен пӗри Эмир Хусейнӑн аппӑшӗ — Ульджай-туркан ага.

Унӑн юратнӑ арӑмӗ Казан-хан хӗрӗ Сарай-мульк ханым пулнӑ. Хальхи специалистсем шутланӑ тӑрӑх, Амир Тимурӑн аслӑ арӑмӗн чӑн ячӗ Сарай Малик ханум пулнӑ^[78]. Унӑн хӑйӗн ачисем пулман, анчах ӑна Тимурӑн хӑш-пӗр ывӑлӗсемпе мӑнукӗсене пӑхса ӳстерме шаннӑ. Вӑл ӑслӑлӑхпа искусствӑна юратнӑ. Вӑл хушнипе Самаркандра пысӑк медресе тата унӑн амӑшӗ валли мавзолей туса лартнӑ.

1352 ҫулта Тимур Джаку-барлас эмир хӗрне Турмуш-агана качча илнӗ. Мавераннахр ханӗ Казаган, Тимур мӑнаҫлӑхне курса ӗненсен, 1355 ҫулта ӑна хӑйӗн мӑнукне Ульджай-туркан агана качча панӑ. Ҫак мӑшӑрланӑва пула Тимурӑн Эмирӗ Хусейн, Казаган мӑнукӗпе, пӗрлӗх пулса тӑнӑ.

Кунсӑр пуҫне Тимурӑн ытти арӑмсем пулнӑ: Тугди би, дочь Ак Суфи кунграта, Улус ага из племени Сулдуз, Науруз ага, Бахт султан ага, Бурхан ага, Таваккул-ханим, Турмиш ага, Джани-бик ага, Чулпан ага тата ыт^[33].

Тимурӑн тӑватӑ ывӑл пулнӑ: Джахангир (1356—1376), Умар-шейх (1356—1394), Миран-шах (1366—1408), Шахрух (1377—1447). Тата темиҫе хӗр: Тагайшах (1359—1382), Султан Бахт ага (1362—1430), Биги джан, Саадат султан, Мусалла^[33].

Тимур мӑнукӗсенчен пултарулӑхпа ӑслӑлӑхра палӑрнӑ: Шахрух ывӑлӗсем: паллӑ астроном, Самаркандри Ӑслӑлӑх академийӗн никӗслевҫи Мирзо Улугбек (1394—1449), паллӑ каллиграф, сӑвӑҫ, Гератри Ӳнер академийӗн никӗслевҫи Байсункур Мирза (1394—1433): Мираншах ывӑлӗсесм: Халил Султан сӑвӑҫ (1384—1411), Сайид Ахмад сӑвӑҫ

Китай ҫине походпа кайнӑ чухне вилнӗ. Ҫичӗ ҫуллӑх вӑрҫӑ вӗҫленсен (ун чухне I Баязид аркатса тӑкнӑ) Тимур Китай кампанине хатӗрленме пуҫланӑ, ӑна вӑл тахҫанах планланӑ. Вӑл икӗ ҫӗр пинлӗ пысӑк ҫар пухнӑ та 1404 ҫулхи чӳкӗн 27-мӗшӗнче похода тухнӑ. 1405 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче вӑл Отрар хулине ҫитнӗ (унӑн ишӗлчӗкӗсем — Сыр-Дарьйӑра Арыся юхса кӗнӗ ҫӗртен инҫех мар), унта чирлесе вилнӗ (историксем каланӑ тӑрӑх — нарӑсӑн 18-мӗшӗнче, Тимурӑн вилтӑпри палӑкӗ тӑрӑх — 15-мӗшӗнче). Виллине бальзамланӑ, хӗррине кӗмӗл парчӑпа ҫавӑрнӑ, хура йывӑҫран тунӑ тупӑка хунӑ та Самарканда илсе кайнӑ. Тамерлана Гур Эмир мавзолейне пытарнӑ, ун чухне ӑна туса пӗтермен. Официаллӑ траур мероприятийӗсене 1405 ҫулхи пушӑн 18-мӗшӗнче Тимур мӑнукӗ Халиль-Султан (1405—1409) ирттернӗ, вӑл Самарканд астулне аслашшӗн ирӗкне пӑхмасӑр ярса илнӗ, Тимур патшалӑха аслӑ мӑнукне Пир-Мухаммеда пехиллесе хӑварнӑ.

Тамерлан пурӑннӑ чухне мӑнаҫлӑ Гур-Эмир мавзолея тума тытӑннӑ, унта халӗ Тимурӑн хӑйӗн, унӑн ывӑлӗсенн Шахрухӑн (1447 ҫулта Гератра вилнӗ) тата Миран-шахӑн (1408 ҫулхи акан 21-мӗшӗнче Тебриз таврашӗнче вӗлернӗ), мӑнукӗсен — паллӑ астрономӑн Улугбекӑн (1394—1449) тата Мухаммад Султанӑн, ҫавӑн пекех Абдулло Мирзо тата Абдурахмон Мирзо тимуридсене, Тимур наставникӗн тата вӗрентекенӗн Мир Саид Баракӑн вилттӑприсем вырнаҫнӑ. Тимурӑн кӗҫӗн ывӑлӗн Шахрухӑн ирӗкӗпе Тимурӑн тӗп ӑнаставникӗн, Мухаммед пророкӑн тӑхӑмӗн Мир Саид Баракӑн ӳт юлашкисене Гур Эмир мавзолейне пытарнӑ. Усыпальница тӑрринче, мрамор хӳме хыҫӗнче, Мухаммад пророкӑн тӑхӑмӗн— Сайид Умар саидӑн — паллӑ мар тупӑкӗ пур^[79]

Вӑтаҫӗр Ази тӑрӑх ҫӳренӗ вырӑс политикӗ тата общество деятелӗ Илларион Васильчиков Самаркандра Гур-Эмира ҫитсе курнине аса илнӗ^[80]:

Оригиналлӑ текст (выр.)

Внутри мавзолея, посередине, стоял большой саркофаг самого Тамерлана весь из тёмно-зелёного нефрита, с вырезанными по нему орнаментами и изречениями из Корана...

...Мавзолейра варринче Тамерланӑн пысӑк саркофагӗ тӑратчӗ —йӑлтах тӗттӗм симӗс нефритран тунӑскер, ун ҫинче эрешсем касса тата Коранри сӑмахсене касса кӑларнӑскер.

Тамерлан сывлӑшӗ

Легенда тӑрӑх (вӑл ӑҫтан тата хӑҫан пулса кайнине палӑртма май ҫук) предсказани^[81] пулнӑ: Тамерлан виллин кӗлне хумхатсан вӑрҫӑ пуҫланать. Археологи хутлӑхӗнче ӑна «Тамерлан сывлӑшӗ» теҫҫӗ. Халап 1941 ҫулхи ҫӗртмен 16-мӗшӗнче Тамерлан тупӑклӑхне чавма пуҫлани ҫинче никӗсленнӗ. 1941 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче СССР правительстви Тимурпа унӑн тӑванӗсен вилтӑприсене чавса кӑларма йышӑннӑ^[82]. Официаллӑ сӑлтав узбек поэчӗн Алишер Навойин юбилейӗ пулнӑ. Экспедици шутне кӗнӗ: УзССР Халӑх Комиссарӗсен Канашӗн председателӗн ҫумӗ, ҫавӑн пекех историк тата авалхи чӗлхесен пӗлӳҫи Т. Кара-Ниязов профессор, С. Айни ҫыравҫӑ, А. А. Семёнов ӑсчах-востоковед, М. М. Герасимов скульптор-антрополог тата М. Е. Массон паллӑ археолог. Ҫавӑн пекех экспедици пайташӗсен йышне В. А. Шишкинпа Я. Гулямов археологсене, Х. Зарифов литературоведа, М. И. Шевердин ҫыравҫа, Л. В. Ошанин антрополога кӗртеҫҫӗ. Вилтӑприсене уҫнин процесне ӳкерме ҫамрӑк кинооператора М. Каюмова шаннӑ^[82]^[83] . 1941 ҫулхи ҫӗртмен 19-мӗшӗнче герметизациленӗ тупӑка уҫсан ароматизациленӗ япаласен пӑсӗсӗсем тупӑклӑх пӳлӗмне тулнӑ, ҫакӑ легенда никӗсне выртнӑ^[84].

Тупӑклӑхра тата ун ӑшӗнче «Эпӗ вилнисенчен тӑрсан тенче кисренет» тата «Ҫак пурнӑҫра е тепӗр пурнӑҫра ман канӑҫлӑха пӑсакан кирек мӗнле ҫын асап тӳссе вилет» тесе имӗш ҫырса хуни — шухӑшласа кӑларни, мӗншӗн тесен вӑл сӑнӳкерчӗксенче тата экспедици журналӗнче ҫук^[85]. Самаркандри Гур-Эмирти Тимур усыпальницинче пысӑк тӗттӗм симӗс нефрит вилтӑпри плити ҫине арап чӗлхипе ҫыхнӑ ҫапла ҫырнӑ^[86]:

Оригиналлӑ текст (выр.)

«Эта гробница великого Султана, милостивого хакана Эмира Тимура Гургана; сына Эмир Тарагая, сына Эмир Бергуля, сына Эмир Айлангира, сына Эмир Анджиля, сына Кара Чарнуяна, сына Эмир Сигунчинчина, сына Эмир Ирданчи-Барласа, сына Эмир Качулая, сына Тумнай Хана. Кто желает узнать дальше, да будет тому известно: мать последнего звали Аланкува], которая отличалась честностью и своей безукоризненной нравственностью. Она однажды забеременела от волка, который явился к ней в отверстие комнаты и, приняв образ человека, объявил, что он потомок повелителя правоверных Алия, сына Абу-Талиба. Это показание, данное ею, принято за истину. Достохвальные потомки её будут владеть миром вовеки. Умер ночью 14 Шагбана 807 года (1405 год)»

«Ку аслӑ Султанӑн, ырӑ хаканӑн Эмир Тимур Гурганӑн; Эмир Тарагай ывӑлӗн, Эмир Бергуль ывӑлӗн, Эмир Айлангир ывӑлӗн, Эмир Анджиль ывӑлӗн, Кара Чарнуян ывӑлӗн, Эмир Сигунчинчин ывӑлӗн, Эмир Ирданчи-Барлас ывӑлӗн, Эмир Качулай ывӑлӗн, Тумнай Хан ывалӗн тупӑклӑхӗ. Кам малалла пӗлес тет, ҫавӑн валли паллӑ пултӑр: юлашкин амӑшӗ Аланкува ятлӑ пулнӑ, вӑл тӳрӗ кӑмӑллӑхӗпе тата хӑйӗн пӗр кӑлтӑксӑр кӑмӑл-сипечӗпе палӑрса тӑнӑ. Вӑл пӗррехинче кашкӑртан йывӑр ҫын пулнӑ^[87], кашкӑр ун патне пӳлӗм шӑтӑкӗнчен кӗнӗ, ҫын евӗр пулса вӑл ӗненекенсен правителӗн Алин тӑхӑмӗ, Абу-Талиб ывӑлӗ пулнине пӗлтернӗ. Аланкува ҫапла каласа кӑтартнине чӑнлӑх вырӑнне хунӑ. Унӑн тивӗҫлӗ мухтавлӑ тӑхӑмӗсем ӗмӗрӗпех тӗнчене тытса тӑрӗҫ. 807 ҫулхи Шагбанӑн 14-мӗшӗнче (1405 ҫул) ҫӗрле вилнӗ».

Аялта чул ҫине ҫапла ҫырса хунӑ: «Ҫак чула Улугбек Гурган Джиттӑна поход кайна хыҫҫӑн лартнӑ»^[86].

СССРпа вӑрҫӑ пуҫалмалли плана Гитлер ставкинче 1940 ҫултах хатӗрленӗ, тапӑнса кӗмелли датӑна 1941 ҫулхи ҫуркунне паллӑ пулнӑ, 1941 ҫулхи ҫӗртмен 10-мӗшӗнче татӑклӑн палӑртнӑ^[88], урӑхла каласан, вилтӑприне уҫас умӗн 6 кун маларах. татӑклӑн палӑртнӑ. План тӑрӑх наступлени пуҫланмалли ҫинчен ҫарсене ҫӗртмен 20-мӗшӗнче пӗлтернӗ^[89].

Тимур пирки легендӑсем

Пушкӑрт мифологийӗнче Тамерлан пирки авалхи халап пур. Унпа килӗшӳллӗн, шӑпах Тамерлан хушнипе 1395—1396 ҫулсенче пушкӑрт йӑхӗсенчи ислам тӗнне пӗрремӗш сараканӑн Хусейн-бекӑн мавзолейне туса лартнӑ, мӗншӗн тесен полководец, ӑнсӑртран вилтӑприне тупса, ӑна мӑсӑльман культурине саракан ҫын тесе пысӑк чыс тума шутланӑ. Халапа мавзолей патӗнчи кнеҫ-ҫарпуҫсен ултӑ вилтӑпри, хӗллехи стоянка вӑхӑтӗнче ҫар пайӗпе пӗрле паллӑ мар сӑлтавӗсене пула вилнисем, ҫирӗплетет. Анчах кам тума хушнӑ, Тамерлан-и е унӑн генералӗсенчен пӗри-и, паллӑ мар. Халӗ Хусейн-бек мавзолейӗ Пушкӑрт Республикинчи Чишма районӗчи Чишма посёлокӗн территорийӗнче вырнаҫнӑ.

Эрмен халӑх халапӗ тӑрӑх, Аштарак ҫывӑхӗнче эрменсемпе ҫапӑҫнӑ чухне Тимур ҫухату тӳснӗ, уринчен йывӑр аманнӑскер уксахласа ҫапӑҫу хирӗнчен васкавлӑн тухнӑ. Шӑпах ҫавӑн чухне ӑна Тимур-Ленк (Уксах Тимур) ят панӑ^[90].

Тимурӑн харпӑр япалисем тӗрлӗ музей тата уйрӑм коллекцисем тӑрӑх сапаланса пӗтнӗ. Тӗслӗхрен, Тимур Рубинӗ, унӑн коронине илемлетнӗскер, хальхи вӑхӑтра Лондонра упранать.

XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Тимурӑн хӗҫӗ Тегеран музейӗнче упраннӑ^[91].

Тимура мухтакан «Зафар-намэ» поэмӑн авторӗ Абдурахман сӑвӑҫӑн пӗртӑванӗн ывӑлӗ Джами Маулана Абдаллах Хатифи Харджирди (е Харгирди) Хурасани (1454—1521) пулнӑ^[92].

Шейбанидсем урӑх династи шутне кӗнӗ пулин те Тимур вӗсем Туран историйенчи аслӑ патша пек йышӑннӑ, вӗсенчен хӑш-пӗри ун пек пулма тӑрӑшнӑ. Сӑмахран, Абдулла-хана II Хафиз Таныш Бухари ҫапла ҫырнӑ: «Аслӑ повелитель ['Абдаллах-хан] хӑйӗн сунӑмӗсене ҫар ҫыннисем чул нумай пухса тата ҫак ҫӳллӗ те аслӑ вырӑнта мечӗт туса лартассине янӑ, вӑхӑт страницисенче ҫав хӑватлӑ падишахӑн пысӑк та мухтавлӑ ӗҫӗсене асра тытни юлтӑр тенӗ, государь пек, ҫӑтмахра унӑн вырӑнӗ, тӗнче тата ӗненӳ полюсӗ Эмир Тимур-курэкан, ырӑлӑх тата пиллӗх ӑна …»^[93]

Абулхайр-ханмузбек ханӗн тата Мирзо Улугбек хӗрӗн ывӑлӗ Кучкунджи-хан хӑйӗн мӑн аслашшӗсене Шибанидсен йӗрӗпе те, Тимуридсен йӗрӗпе те сума сунӑ. 1519 ҫулта вӑл хушнипе Мухаммед-Али ибн Дервиш-Али Бухари Шараф ад-Дин Йаздин «Зафар-намэ» сочиненине перс чӗлхинчен кивӗ узбек чӗлхине куҫарнӑ^[94]^[95]^[96]^[97].

Тимура узбексен мангыт йӑхӗнчи бухар эмирӗсем сума сунӑ, уйрӑмах Насрулла эмир (1827—1860), вӑл Самаркандри Тимур Куксарай керменне ҫӗнетнӗ. Керменте Тимур Кукташ трон чулӗ пулнӑ, ун ҫинче Бухара ханлӑхӗн пӗтӗм пуҫлӑхӗ ларнӑ, ҫав шутраАштарханидсен тата Мангытсен представителӗсем. Минг узебек династийӗн представителӗсем Коканд ханлӑхӗнче тимуридсем тӗлӗшпе хӑйсен мифологи генеалогине тунӑ, Тимура сума сунӑ^[98].

Тимура Бухара шухӑшлавҫи Ахмад Дониш (1827—1897) та сума сунӑ, вӑл ӑна Тӗп Ази «историйӗн ҫӗнетӳҫӗ» тесе шутланӑ^[99]. Тамерлан кӗлетки джадидизм ӗҫченӗсемшӗн те символ пулса тӑнӑ (сӑмахран, Самарканд муфтийӗ Махмудходжи Бехбуди) .

Узбек ССРӗнче чи малтан Амир Тимур (Темирлан) ятне Туркестан историйӗнчи аслӑ хакансенчен (кагансенчен) пӗри тесе Абдурауф Фитрат (паллӑ джадид пулнӑскер) ҫӗкленӗ. Шӑпах вӑл хӑйӗн ӗҫӗсенче Амир Тимур сӑнарне сакрализациленӗ; ҫак йӑлана 1960-мӗш ҫулсенче И. Муминов малалла тӑснӑ^[100], республика пӑхӑнманлӑх статусне илнӗ хыҫҫӑн ҫак сакрализаци Узбекистанри Амир Тимур ятне ҫӗклеме никӗс пулса тӑнӑ. Каярахпа Алихан Тура Сагуний «Уложения Тимурӑна» хальхи узбек чӗлхине куҫарнӑ. Узбек ССР уйрӑм историкӗсем: (O. Чехович 1968 ҫулта, Махкам Абдураимов^[101] 1973 ҫулта, Мавлян Вахабов 1987 ҫулта^[102]) Тимур сӑнарне япӑх интерпретациленӗ, И. Муминов «Тимура идеализацилет» тесе шутланӑ.Узбек ССР историкӗсем Я. Гулямов академик ертсе пынипе, Мускаври историксен ушкӑнӗ пулӑшнипе И. Муминовӑн кӗнекин тӗп положенийӗсене ырласа вӗсене Совет истори энциклопедине кӗртнӗ^[103].

Литературӑра

Тамерланӑн официаллӑ историне вӑл пурӑннӑ чухнех ҫырнӑ, малтан Али-бен Джемал-ал-ислам (пӗртен-пӗр экземпляр — Ташкентри халӑх библиотекинче), кайран Низам-ад-дин Шами (пӗртен-пӗр экземпляр — Британи музейӗнче). Ҫак сочиненисене Франци чӗлхи ҫине куҫарнӑ Шереф-ад-дина Иезди (Шахрух ҫумӗнче) ӗҫӗ хӗссе кӑларнӑ («Histoire de Timur-Becur, П., 1722). Тимурпа Шахрух вӑхӑтӗнче пурӑннӑ тепӗр ҫыннӑн, Хафизи-Абрӑн, ӗҫӗ пирӗн вӑхӑта кӑшт ҫеҫ ҫитнӗ; унпа XV ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫуррин авторӗ Абд-ар-Реззак Самарканди (сочиненине кӑларман; алҫырусем нумай) усӑ курнӑ.

Тимурпа Тимуридсене пӑхӑнмасӑр ҫырнӑ (перс, арап, эрмен, осман тата византи) авторӗсенчен пӗрре кӑна: Сири арапӗ Ибн-Арабшах , Тимурӑн тулли историне хатӗрленӗ («Ahmedis Arabsiadae vitae et rerum gestarum Timuri, qui vulgo Tamerlanes dicitur, historia», 1767—1772).

Ҫавӑн пекех F. Neve «Expose des guerres de Tamerlan et de Schah-Rokh dans l’Asie occidentale, d’apres la chronique armenienne inedite de Thomas de Madzoph» (Брюссель, 1859).

Тимурӑн автобиографи ҫыравӗсен чӑнлӑхӗ, ӑна XVI-мӗш ҫулта уҫнӑ имӗш, иккӗленӳллӗ.

Европӑри ҫулҫӳревҫӗсен ӗҫӗсенчен уйрӑмах Клавихо испанецӑн кун кӗнеки («Дневник путешествия ко двору Тимура в Самарканд в 1403—1406 годы», куҫарнӑ тата ӑнлантаруллӑ текст, Санкт-Петербург, 1881, «Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии Наук» сборникре т. XXVIII, № 1).

1903 ҫулта халӑх коми-ҫыравҫи М. Н. Лебедев Тамерлан Ылтӑн Урта тата Руҫ ҫине 1395 ҫулта походпа кайни пирки «Сон великого хана» историллӗ повеҫ пичетлесе кӑларнӑ.

Узбекистан халӑх ҫыравҫи, совет тапхӑрӗнчи автор С. П. Бородин «Звёзды над Самаркандом» ятлӑ роман-эпопея ҫырма пуҫланӑ. Пӗрремӗш кӗнекине, «Уксах Тимур» ятлӑскере, вӑл 1953 ҫултан пуҫласа 1954 ҫулччен ҫырнӑ. Иккӗмӗш кӗнекине, «Костры похода» ятлине, 1958 ҫул тӗлне вӗҫленӗ, виҫҫӗмӗшне «Молниеносный Баязет» ятлине — 1971 ҫул тӗлне, унӑн публикацине «Дружба народов» журнал 1973 ҫул тӗлне пичетлесе пӗтернӗ. Автор тӑваттӑмӗш кӗнекепе те, «Белый клонь» ятлипе, ӗҫленӗ, анчах тӑватӑ сыпӑк ҫырнӑ хыҫҫӑн вилнӗ.

Тамерлан — Михаил Каратеевӑн «Железный хромец» романӗнчи тата Дмитрий Балашовӑн «Вечер столетия» романӗнчи («Святая Русь» трилогирен) сӑнарсенчен пӗри, вӗсенче Тамерлан хӑйӗн ставленникӗпе, Ылтӑн Уртан пулас ханӗпе Тӑхтамӑшпа, кӗрешенине халалланӑ сыпаксем пур.

Тамерлана Эдгар По ҫыравҫӑн ҫавӑн ятлах поэмине тата Гусейн Джавидӑн «Хромой Тимур» (1925) поэмине халалланӑ.

Фольклорта

Тимур, повелитель пек, Ходжа Насреддин ҫинчен калакан юптарура нумай^[104].

Ҫавӑн пекех анлӑ сарӑлнӑ байка пур: Тамерлан шахматла питӗ лайӑх вылянӑ, чемпион та пулнӑ, анчах хӑйӗн чемпионлӑхӗ пирки иккӗленнӗ. Вӑл каланӑ: «Мулкач арӑслана выляса илме хӑять-и вара?» Пӗррехинче вӑл, хӑйӗн ӑсталӑхне тӗплӗн пӗлес тесе, авантюрӑна кайма шут тытнӑ. Вӑл чухӑн ҫын пек тумне тумланса Самаркандри паллӑ шахмат клубне кайнӑ, анчах ӑна унта кӗртмен. Вара Тамерлан шахматла выляма килекенсене пурне те парти вылямашкӑн чӗнме пуҫланӑ. Вӑл пурне те выляса илсен пӗр купса ун хӳттине кӗнӗ те ӑна шала иртме ирӗк панӑ. Унта вӑл пурне те выляса илнӗ, вара ӑна унпа вылякан тепӗр ҫын Тамерлан хӑй пулассине пӗлтернӗ. Чухӑн кулса янӑ та ҫӗтӗк тумне хывса пӑрахнӑ. Вылякансен умне Тамерлан хӑй тухса тӑнӑ^[105].

1401—1402 ҫулта Тамерлан Низам-ад-Дина Шамине Тимур тапхӑрӗнчи пулӑмсем ҫинчен официаллӑ ҫырнисене, унӑн харпӑр секретарӗсем ҫырса пынӑскерсене, системӑлла йӗркене кӗртме, унӑн харпӑр секретарӗсем пулса тӑнӑ, вӑл патша пулнӑ чухнехи тапхӑра ахаль чӗлхепе ҫырма хушнӑ. Ҫакӑн пек условисемпе Низам-ад-дин хатӗрленӗ истори кайранхи Тамерлан тата унӑн тапхӑрӗнчи истори хроникисем валли малтанхи ҫӑлкуҫ пулса тӑнӑ — Шараф-ад-дина Али Езди ҫырнӑ «Зафар-наме» тата Абд-ар-раззака Самарканди ҫырнӑ «Матла' ас-са’дейн» («Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей»)^[106].

Шараф ад-Дина Йазди ҫырнӑ «Зафар-наме» кӗнеке («Книга побед»; Ширазра 1419—1425 ҫҫ. перс чӗлхипе ҫырнӑ) Тамерлан похочӗсене сӑнарланисем, истори ӗҫӗсем, ҫавӑн пекех ҫак пулӑмсене курнӑ ҫынсем каласа панисем ҫинче никӗсленнӗ. Йазди ӗҫӗ Тамерлан историйӗпе чи тулли даннӑйсен пуххи тата историлле паха ҫӑлкуҫ шутланать, анчах та унӑн ӗҫ-хӗлне питӗ идеализациленипе палӑрса тӑрать^[107]. Тамерлан пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлне историллӗ ҫӑлкуҫсенче ҫырса кӑтартнӑ: мӑсӑльмансеннинче те, христиансеннинче те . Чи паллӑ мӑсӑльман ҫӑлкуҫӗсен шутӗнче ҫаксене асӑнмалла: Шараф ад-Дина Йазди («Зафар-наме», 1419—1425)^[108], Ибн-Арабшах («История амира Темура»)^[109], Абд ар-Раззак («Места восхода двух счастливых звёзд и места слияние двух морей» (1467—1471)^[110], Низам ад-Дина Шами («Зафар-наме», 1404)^[111], Гийасаддина Али («Дневник похода Тимура в Индию»)^[112]. Анӑҫ Европа авторӗсенчен Руи Гонсалес де Клавихо паллӑ, вӑл «Дневника путешествия в Самарканд ко двору Тимура» авторӗ^[113].

1430—1440 ҫулсенче эрмен историкӗ Товма Мецопеци (Фома Мецопский, 1378—1446) ҫырнӑ «История Тимура и его преемников». Ҫак ӗҫ Тамерлан тапхӑрӗ, вӑл Армение тата кӳршӗллӗ ҫӗршывсене походсемпе кайни пирки пӗлтерӗшлӗ ҫӑлкуҫ шутланать^[114].

Ибн Арабшах ача чухне Тамерлан тыткӑнне лекнӗ, Тамерлан вилсен 30 ҫултан «Аджайиб ал-макдур фи тарихи Таймур» («История амира Темура») кӗнеке ҫырнӑ. Ку кӗнеке Тамерлан вӑхӑтӗнчи ҫырнӑ авалхи алҫырусенчен пӗри пек хаклӑ шутланать^[115].

Товма Мецопеци ҫырнӑ «Истории Тимур-Ланка и его преемников» кӗнекери страница

Илемлӗ литература ҫӑлкуҫӗсем

Верещагин Василий Васильевич. Апофеоз войны
Марло, Кристофер. Тамерлан Великий.
Lucien Kehren, Tamerlan — l’empire du Seigneur de Fer, 1978
Lucien Kehren «La route de Samarkand au temps de Tamerlan, Relation du voyage de l’ambassade de Castille à la cour de Timour Beg par Ruy Gonzalez De Clavijo (1403—1406)» (traduite et commentee par Lucien Kehren), Publ: Paris, Imprimerie nationale. Les editions: 1990, 2002 et 2006.
По, Эдгар Аллан. Тамерлан.
Лебедев, Михаил Николаевич. Сон великого хана.
Джавид, Гусейн. Хромой Тимур.
Бородин Сергей Петрович. Звёзды над Самаркандом.
Сегень Александр Юрьевич. Тамерлан.
Попов, Михаил Михайлович. Тамерлан.
Говард Роберт Ирвин. Правитель Самарканда.
Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Самарқанд хаёли (Samarqand xayoli), 1991
Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Соҳибқирон набираси (Sohibqiron nabirasi), 1995
Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Бибихоним қиссаси (Bibixonim Qissasi), 2

Музыкӑра

Георг Фридрих Генделӗн «Тамерлан» опери (премьера Лондонра 1724 ҫулта пулнӑ). Опера либретто Ангор патӗнчи ҫапӑҫура Баязида тыткӑна илнӗ хыҫҫӑн пулса иртнӗ ӗҫсен ирӗклӗ трактовки пулса тӑнӑ. Хальхи вӑхӑтра композиторӑн час-часах шӑрантаракан оперисенчен пӗри шутланать.
«Сказание о древнем граде Ельце, святой деве Марии Тамерлане» опера — авторӗ А. Чайковский, 1 ӗҫ-пуҫлӑ опера. Либретти Р. Ползуновскин, Н. Карасикӑн.
Самаркандри Амир Тимур ҫуралнӑранпа 660 ҫул ҫитнине халалланӑ музыка-хореографи представленийӗ (1996). Сценари авторӗ — Узбекистан халӑх поэчӗ Хуршид Даврон, режиссёр-постановщик — Узбекистан халӑх артисчӗ Баходыр Юлдашев.
«Мельница» рок-ушкӑнӑн «Двери Тамерлана» юрри. Текст тата кӗвӗ авторӗ — Хелависа. «Master of the mill» (2004) тата «Зов крови» (2006) альбомсене кӗнӗ.
«Мел Судьбы» юрӑ. Автор тата шӑрантараканӗ — Серёга. «Дневной дозор» фильмра сингл вырӑнне усӑ курнӑ.
«Крылья» украин хеви-метал ушканӗн «Тамерлан» юрри.
«Кадим Алмет» этномузыка коллективӗн «Болгар башкаласы Казанга күчү хикәяте, яки Аксак Тимер бәете» юрри

Кинора

Илемлӗ фильмсем

1973 ҫулхи «Насими» азербайджан фильмӗнче Тамерлан рольне Юсиф Велиев вылянӑ.
1996 ҫулта Тамерлан ҫуралнӑранпа 660 ҫул ҫитнӗ тӗле «Узбеккино» студире Исамат Эргашевпа Бако Садыков режиссёрсем «Буюк Амир Темур» («Аслӑ Амир Темур») фильм ӳкернӗ, унта тӗп роле Бекзод Мухаммадкаримов актёр вылянӑ. Картина тӗп геройӑн 18 ҫултан пуҫласа 34 ҫулччен тапхӑрне сӑнлать.
Тамерлан пирки «Империал» Банк реклама роликӗсенчен пӗрне ӳкернӗ — «Всемирная история» сери. Авторӗ — Тимур Бекмамбетов.
Мел шӑпа пулӑшнипе хӑйӗн кун-ҫулне тепӗр хут ҫырнӑ Тамерлан ылханӑвӗн теми Сергей Лукьяненко романӗ тӑрӑх ӳкернӗ «Дневной дозор» фильмра пур. Режиссёрӗ — Тимур Бекмамбетов.
2008 ҫулхи «War, Inc.» (Игра по-крупному) сатирӑллӑ кинофильмра. Пӗтӗм тӗнчери экономикӑна тенӗ пек тытса тӑракан корпораци ячӗ — «Tamerlane».
Тамерлан — Грэм Вик режиссёрӑн 2009 ҫулхи опери.

Документлӑ фильмсенче

Тайны древности. Варвары. Часть 2. Монголы (АПШ; 2003).

Проклятие Тамерлана — Александра Фетисов режиссёрӑн 2006 ҫулхи фильмӗ.

Темурнома (Тимуриада) — 1996 ҫулхи 21 сериллӗ документлӑ телевидени фильмӗ. Авторӗ — Узбекистан Халӑх поэчӗ тата историкӗ Хуршид Даврон.

Живопиҫре

Василий Верещагин, «Двери хана Тамерлана (Тимура)» (1872) тата «Апофеоз войны» (1871) картинӑсен авторӗ^[116]^[117].
«Цветы Тимура (Огни победы)» (1933) — авторӗ Николай Рерих. Картина ҫинче хурал башнисем ҫинче чӗртекен кӑвайтсем пулӑшнипе хыпарлав системине сӑнарланӑ.

Хальхи Узбекистан территоринче вун-вун географи объекчӗ, ҫӗр хӑвӑлӗсем, ял-сала юлнӑ упранса юлнӑ, вӗсен историне халӑх Тимур ячӗпе ҫыхӑнтарать^[118].
Пӗтӗм Узбекистанра хуласенчи тӗп урамсемпе проспектсем Тамерлан ячӗпе хисепленеҫҫӗ.
Раҫҫей империйӗн тапхӑрӗнче Самарканд облаҫӗн гербӗн ӳкерчӗкӗ ҫине Тимур гербне кӗртнӗ (1868—1917).
«Амир Тимур скверӗ» хальхи ята 1994 ҫулта илнӗ.
Ташкентра «Амир Тимур скверӗнче» Тамерлан палӑкне лартнӑ, И. Джаббаровӑн пӑхӑр лаша скульптури.
Тамерлан палӑкне Шахрисабзра, Тамерлан хушнипе хӑпартнӑ Ак-сарай керменӗн ишӗлчӗкӗ патӗнче, вырнаҫтарнӑ.
Самаркандри Тамерлан палӑкӗ. Тимура сак ҫинче ларнӑ, икӗ аллипе хӗҫ ҫине таяннӑ пек кӑтартнӑ.
1996 ҫулта Ташкентра Тимуридсен историйӗн патшалӑх музейне уҫнӑ.
1996 ҫулта Узбекистанра Амир Темур орденне ҫирӗплетнӗ^[119].
1996 ҫулта Узбекистанра Тамерлана халалланӑ почта блокне кӑларнӑ.

Астӑвӑм укҫисем ҫинче

Узбекистанри астӑвӑм укҫи - 100 сум 1997, Амир Тимур, ылтӑн-999

Узбекистанри астӑвӑм укҫи - 100 сум 1999, Великие предки, Амир Тимур. Кӗмӗл

Казахстанри астӑвӑм укҫи - 100 тенге 2014, Амир Тимур. Кӗмӗл

Комментарисем

^ Амир Тимур Чингизидсен йӑхӗнчи Сарай Мульк Ханума качча илсен хӑйӗн ячӗ ҫумне «гурган» хисеплӗ ят та илме пултарнӑ — хан кӗрӗвӗ.

Ҫӑлкуҫсем

^ Timur // SNAC (англ.) — 2010.
^ ¹^,²^,³ Мароцци Джастин. Тамерлан: меч ислама, завоеватель мира. — ХарперКоллинз, 2004.
^ Джозеф В. Мери. Средневековая исламская цивилизация. — Рутледж, 2005. — ISBN 978-0415966900.
^ Тимур | Биография, завоевания, империя и факты | Британика (паллӑ мар). www.britannica.com. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
^ Дарвин Джон. После Тамерлана: расцвет и падение мировых империй, 1400–2000 гг. — Блумсбери Пресс, 2008. — С. 29, 92. — ISBN 978-1596917606.
^ Манц, 1999, p. 1.
^ Мароцци Джастин. Тамерлан: меч ислама, завоеватель мира. — Да Капо Пресс, 2006. — ISBN 978-0306814655.
^ Ричард С. Мартин. Энциклопедия ислама и мусульманского мира. 2004, ISBN 978-0028656045, с. 134.
^ Chaliand, Gerard, ed. Nomadic empires: from Mongolia to the Danube. Routledge, 2017
^ (Апрель 1998) «Тимур и проблема наследия завоевателя». Журнал Королевского азиатского общества 8 (1): 21–41. DOI:10.1017/S1356186300016412.
^ Мэтью Уайт: «Атроцитология: 100 самых смертоносных достижений человечества», Книги Канонгейт, 2011, ISBN 978-0857861252. Раздел «Тимур»
^ Дж. Дж. Сондерс. История монгольских завоеваний. — С. 174. — ISBN 0812217667.
^ Беатрис Ф. Манц. Энциклопедия ислама. — 2-е. — Брилл, 2000. — Т. 10.
^ Timur | Turkic conqueror (акăлч.), Encyclopedia Britannica. 2015 ҫулхи ҫӑвӑн 4-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
^ Ярлык хана Золотой Орды Тохтамыша к польскому королю Ягайлу 1392—1393 года. Издан князем М. А. Оболенским. — Казань, 1850.
^ Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. — Алматы: Дайк-пресс, 2001, с. 97
^ ¹^,² Ибн Арабшах. История Амира Темура. Т., 2007
^ Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957.
^ Ибн Арабшах. История Амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007, с.61
^ Тамерлан. Книга побед. Чудеса судьбы истории Тимура. — Litres, 2015. — ISBN 5457760359, 9785457760356.
^ Палеоантропология Средней Азии. — Наука, 1972. — С. 292.
^ ¹^,²^,³^,⁴^,⁵ М. М. Герасимов. Портрет Тамерлана (опыт скульптурного воспроизведения на краниологической основе) // Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры. — 1947. — Вып. XVII. 2018 ҫулхи юпан 29-мӗшӗнче архивланӑ.
^ Бартольд В. В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии.
^ Альбаум Л. И. Живопись Афрасиаба. — Ташкент: Фан, 1975.
^ "Гений научной реставрации" Государственный Дарвиновский музей (паллӑ мар). www.darwinmuseum.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи кӑрлачӑн 16-мӗшӗ.
^ Л. В. Ошанин. Антропологическое исследование скелетов Тимура и тимуридов // Научные труды ТашГУ. — Ташкент, 1964. — Вып. 232. — .
^ Муминов И. М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. — Ташкент, 1968.
^ Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. XXI / Под ред. Н. Н. Дьякова. — Издательство СПбГУ, 2004. — С. 24.
^ Поппе Н. Н. Карасакпайская надпись Тимура. — Труды отдела истории культуры и искусства Востока. — 1940. — Т. II. — С. 187.
^ Matsui, Dai, Ryoko WATABE, and Hiroshi Ono. «A Turkic-Persian Decree of Timurid Mīrān Šāh of 800 AH/1398 CE.» Orient 50 (2015): 53-75.
^ ¹^,²^,³ Рахманалиев Р. Империя тюрков. Великая цивилизация. Тюркские народы в мировой истории с X в. до н. э. по XX в. н. э. — Рипол Классик, 2009. — 726 с. — ISBN 9785386008475.}
^ Svat Souček. A History Of Inner Asia. — Cambridge University Press, 2000. — С. 123. — ISBN 0-521-65169-7.
^ ¹^,²^,³^,⁴ Му‘изз ал-ансаб (Прославляющее генеалогии). Введение, перевод с персидского языка / примечания, подготовка факсимиле к изданию Ш. Х. Вахидова. — История Казахстана в персидских источниках. — Дайк-Пресс, 2006. — С. 115—116, 120.
^ Алишер Навои. Собрание избранных. Сочинения. — 1968. — Т. 9. — С. 143.
^ Дональд М. Сикинс, Ричард Ф. Найроп. Афганистан. Страновое исследование. Том 550, Выпуски 65–986. — Калифорнийский университет. — Исследования, 1986. — ISBN 978-0160239298.
^ Международная ассоциация монголоведения; cекретариат, Кокусай Корю Кикин; Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры. VIII Международный конгресс монголов под патронажем президента Монголии Н. Багабанди. — Университет Индианы. — 2002.
^ Вудс, Джон Э. Тимур и Чингисхан. — 2002. — (VIII Международный конгресс монголов под патронажем президента Монголии Н. Багабанди).
^ Генри Кэбот Лодж. История народов. Том 14. — Университет Миннесоты. — П. Ф. Коллиер и сын, 1916. — ISBN 978-0160239298.
^ Ахмад ибн Арабшах. Тамерлан: Жизнь великого эмира. — Блумсбери Академик, 2017. — ISBN 978-1784531706.
^ ¹^,² Ibn Khaldun, Tārīkh Ibn Khaldūn (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmīyya, 2010), ed. Adel ibn Sa’d Vol. 7, pp. 543—552; Ibn Khaldun, Rihlah Ibn Khaldūn (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmīyya, 2019), ed. Muhammad al-Tanji, pp. 286—299
^ M.S. Asimov & C. E. Bosworth. История цивилизаций Центральной Азии = History of Civilizations of Central Asia. «… One of his followers was […] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled […] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania …». — UNESCO Regional Office, 1998. — С. 320. — ISBN 92-3-103467-7.
^ B.F. Manz. The rise and rule of Tamerlan. «… We know definitely that the leading clan of the Barlas tribe traced its origin to Qarchar Barlas, head of one of Chaghadai’s regiments … These then were the most prominent members of the Ulus Chaghadai: the old Mongolian tribes — Barlas, Arlat, Soldus and Jalayir …». — Cambridge University Press, 1989. — С. 28.
^ Лин фон Паль. Месть Тамерлана. — 2008.
^ Бартольд В. В. Сочинения т. 2. часть 2. М.,1964, с. 40
^ Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафар-наме. Т., 2008. С. 13
^ Т. Ю. Ирмияева. История мусульманского мира от Халифата до Блистательной Порты. — 2000.
^ Бартольд В. В. Сочинения. т. 2. часть 1, М., 1963, с. 158
^ Бартольд В. В. Сочинения. т. 2. часть 2. М.,1964, с. 42
^ Матвиевская и Розенфельд, 1983.
^ Ибрагим Т., 2010.
^ Гулямов Я. Г. К вопросу о традиции архитектурных ансамблей в городах Средней Азии XV в // История материальной культуры Узбекистана. — Самарканд: Сугдиён, 1998. — Вып. 29. — .
^ Бартольд В. В. Сочинения т. 2. часть 1. М.,1963, с. 738
^ ¹^,²^,³ Рева Р. Ю., Брагин А. О. История Приаралья в конце XIV века по летописным и нумизматическим данным (Часть 1. События 773—781 годов хиджры) // Вестн. НГУ. Серия: История, филология. 2016. Т. 15, № 7: Археология и этнография. С. 140—148.
^ Трепавлов В. В. Едигей во главе Золотой Орды: опыт Чагатайской эмиграции // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. № 1 (75), 2019, с.119-122.
^ Иоганн Шильтбергер. Путешествие по Европе, Азии и Африке 1394 по 1427 год (выр.). vostlit.info. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
^ Большая историческая энциклопедия. / Ред. С. В. Новиков. — М.: АСТ, 2003. — С. 842.
^ Советская историческая энциклопедия. Т. 14. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — С. 225, 864.
^ С. П. Толстов. По следам древнехорезмийской цивилизации. — АН СССР, 1948. — 311 с.
^ Искусство Средней Азии эпохи Авиценны / Сост. Лютфия Айни. — Ирфон, 1980. — С. 119—120.
^ Бустанов А. К. Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект) (паллӑ мар). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2011 ҫулхи ҫурлан 9-мӗшӗ.
^ Бартольд В. Сочинения т.2 ч.1. М., 1963, с.803
^ Большая историческая энциклопедия / Ред. С. В. Новиков. — АСТ, 2003. — 842 с.
^ Письмо Альберта Кампензе к Его Святейшеству Папе Клименту VII о делах Московии
^ Бартольд В. В. 136 Тюрки. 12 лекций по истории тюркских народов Средней Азии. — Издательство Юрайт, 2020. — С. 136. — 154 с. — ISBN 978-5-534-11245-0.
^ Камышев А. М. Клады медных монет Тимуридов и Шейбанидов. Самарканд: МИЦАИ, 2013, с.4.
^ Клавихо, Руи Гонзалес, Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М. Наука. 1990, с.141-142
^ Григорьев А. П., Телицин Н. Н., Фролова О. Б. Надпись Тимура 1391 г. // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. — СПб.: СПбГУ, 2004. — Вып. XXI. — С. 20.
^ История Казахстана в персидских источниках. — Дайк-Пресс, 2006. — 117 с.
^ Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафарнамэ. / Предисл., пер. со староузбекского А. Ахмедова. — Т.: Узбекистан, 2008. — С. 48, 84, 107, 249.
^ История отечественного государства и права / Под ред. О. И. Чистякова. — Учебник. — 2004. — 185 с.
^ Пугаченкова Г. А., Ремпель Л. И., История искусств Узбекистана с древнейших времен до середины 19 века. Москва: Искусство, 1965,с.264
^ Бартольд В. Сочинения т. 2, ч. 1. М., 1964, с. 62
^ ¹^,² Фото: Секреты надписей на архитектурных памятниках Узбекистана (выр.). gazeta.uz (20 юпан 2016). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
^ Амир Темур ва темурийлар даври Ренессанси хорижий тадкикотларда. Т., 2016,с.102
^ Бартольд В. Сочинения. т.1 М., 1963, с.102
^ Алишер Навои. СУЖДЕНИЕ О ДВУХ ЯЗЫКАХ (Мухокаматул-лугатайн) Филологический трактат. Перевод А. Малеховой. // Алишер Навои. Сочинения т.10. Т., 1970, с.135
^ Уралов, 1999, p. 65—69.
^ Manz, Beatrice Forbes. «Sarāy Malik Khānum.» Encyclopaedia of Islam, THREE. Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2016
^ Лебедева Т. И. О неисследованных погребениях Гури Амир // Археология, история и культура Средней Азии. — Ташкент, 2002. — .
^ Васильчиков И. С. То, что мне вспомнилось…. Внутри мавзолея, посередине, стоял большой саркофаг самого Тамерлана весь из тёмно-зелёного нефрита, с вырезанными по нему орнаментами и изречениями из Корана. — Олма-ПРЕСС, 2002. — С. 82. — (Эпоха и Судьбы). — ISBN 5-94850-027-6.
^ Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane (акăлч.), // The Independent. 2018 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
^ ¹^,² М.Герасимова, К.Герасимова Михаил Герасимов: Я ищу лица. О восстановлении внешнего облика исторических лиц Издательство: М.: Наука 2007, с.37-38
^ Бердимурадов А. Гур-и Амир макбараси, Тошкент, 1996, с.5-7
^ Г.Н.Матюшин. Археологический словарь. — Учебное издание. — Просвещение, 1996. — С. 61. — 304 с. — ISBN 5-09-004958-0.
^ Антон Евсеев. Проклятия гробницы Тамерлана не существует, // Правда.Ру (2012-11-30). 2018 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
^ ¹^,² Секреты надписей на площади Регистан доступны каждому! (паллӑ мар) www.samcity.uz. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
^ Кашкӑр — авалхи тӗрӗксен тотемлӑ чӗрчунӗ.
^ Дашичев В. И. Банкротство стратегии германского фашизма. Т. 2 (паллӑ мар). // Katynbooks.narod.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2018 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗ.
^ Гальдер Ф. Военный дневник. Ежедневные записи начальника Генерального штаба Сухопутных войск 1939—1942 годов. «Условный сигнал „Дортмунд!“, означающий проведение операции, передан». Запись от 20.06.1941. — Воениздат, 1968—1971.
^ А.Т. Ганаланян. Армянские предания / В.Э. Айрапетян и К.Н. Юзбашян. — Издательство АН Армянской ССР, 1979. — С. 210. — 355 с.
^ A. V. Williams Jackson. Persia past and present a book of travel and research, with more than two hundred illustrations and a map. New York, London, Macmillan Publishers|Macmillan & Co., 1906, p.422
^ Newman, Andrew J. (2008). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B.Tauris. p. 19
^ XV—XVIII ӗмӗрсенчи казах ханствисен историйӗсем тӑрӑх хатӗрленӗ материалсем. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). Алма-Ата. Наука. 1969, с.280-281
^ Тревер, 1947, p. 52.
^ Бартольд, 1971, p. 305.
^ Бартольд, 1968, p. 168.
^ Бартольд, 1973, p. 193.
^ Бейсембиев Т. К. Кокандская историография [Текст] : исследование по источниковедению Средней Азии XVIII—XIX веков. — Алматы, 2009.
^ Ахмад Дониш. История мангитской династии / Перевод И. А. Наджафовой. — Дониш, 1967. — С. 24—27.
^ Муминов И. М. Роль и место Амир Темура в истории Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1968.
^ История СССР. 1973. № 5.
^ Правде истории вопреки // Правда Востока, декабрь 1987 г.
^ Советская историческая энциклопедия. Т. 14. — М., 1973. — С. 225.
^ Анекдоты о Ходже Насреддине / Сост. Тахмасиб М. А.. — ФАИР, 1997. — С. 5—68. — 368 с. — ISBN 5-88641-066-X.
^ Ногманов, Булат Тамерлан: необычная внешность и любовь к шахматам повелителя Турана (паллӑ мар). Реальное время (17 кӑрлачӑн 2018). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 24-мӗшӗ.
^ Материалы по истории туркмен и Туркмении, Том I. VII—XV вв. Арабские и персидские источники. М.-Л. АН СССР. 1939.
^ Шараф-ад-дин Али Йезди — Совет истори энциклопедийӗнчи статья.
^ Йазди Шараф ад-Дин Али. Зафар-наме. Т., 2008.
^ Ибн-Арабшах. Чудеса судьбы истории Тимура. Т., 2007.
^ Абд ар-Раззак. Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. М., 1941.
^ Низам ад-Дин Шами. Зафар-наме. Материалы по истории киргизов и Киргизии. Выпуск I. М., 1973.
^ Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Издание Л. А. Зимина под ред. акад. В. В. Бартольда. — Петроград, 1915.
Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Перевод с персидского, предисловие и примечания А. А. Семёнова; Художник И. А. Тимофеев; Институт востоковедения АН СССР; Институт истории, археологии и этнографии АН Таджикской ССР. — Издательство восточной литературы, 1958. — 208 с. — 10 000 экз.
^ Клавихо, Руи Гонсалес де. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М., 1990.
^ Товма Мецопеци // Армянская советская энциклопедия. — Ер., 1978. — Т. 4. — . 2015 ҫулхи акан 2-мӗшӗнче архивланӑ.
^ Бабабеков Х. Н. Предисловие. // Ибн Арабшах. История амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007/
^ Биография Верещагина Василия Васильевича (паллӑ мар). veresh.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2011 ҫулхи юпан 7-мӗшӗ.
^ 50 биографий мастеров русского искусства. Л., Аврора. 1970. С.170
^ Памятники Природы Узбекистана (паллӑ мар). Monuments of nature in Uzbekistan. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.
^ 26 апреля — день учреждения ордена Амира Темура (паллӑ мар). Национальное информационное агентство Узбекистана. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2014 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.

Ҫӑлкуҫсем

Уралов А. С. Из истории медицинских учреждений Средней Азии эпохи Темуридов // Общественные науки в Узбекистане. — 1999. — № 1—2.
Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Пер. с перс., предисл. и примеч. А. А. Семёнова. — 2-е изд. — М.: Изд-во восточной лит-ры, 1958. — 208 с.
Ибн Арабшах. История эмира Тимура / Пер. Х. Н. Бабабекова = Аджайиб ал-макдур фи тарих-и Таймур. — 2-е изд. — Институт истории народов Средней Азии имени Махпират, 2007.
Руй Гонсалес де Клавихо. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406) / Пер. со староисп. И. С. Мироковой. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. — 216 с. — ISBN 5-02-016766-5
Уложение Тимура / Пер. с перс. Хамидуллы Караматова. Под ред. Б. Ахмедова. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1999.
Фома Мецопский. История Тимур-Ланка и его преемников / Пер. с древнеарм. Т. Тер-Григоряна, А. Баграмяна. — Баку, 1957. — 104 с.
Шараф ад-Дин Али Язди. Зафар-наме. — Ташкент: Сан’ят, 2008. — 484 с.
Шильтбергер И. Путешествия Иоганна Шильтбергера по Европе, Азии и Африке с 1394 года по 1427 год / Пер. с нем. и комм. Ф. К. Бруна. — Ташкент: Шарк, 1997. — 240 с.

Ӑслӑлӑх

Манц Беатрис Форбс. Восхождение и правление Тамерлана. — Издательство Кембриджского университета, 1999. — ISBN 978-0521633840.
Лэмб Гарольд. Тамерлан. Правитель и полководец / Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — М.: Центрполиграф, 2002. — 334 с. — (Nomen est Omen). — ISBN 5-227-01788-3.
Лэмб Гарольд. Тамерлан. Потрясатель вселенной / Пер. с англ. Д. В. Вознякевича. — М.: Вече, 2008. — 340 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-3348-1.
Лэн-Пуль Стенли. Мусульманские династии / Пер. с англ. В. В. Бартольда. — М.: Восточная литература РАН; Муравей, 2004. — 312 с.
Мароцци Джастин. Тамерлан: Завоеватель Мира / Пер. с англ. А. Г. Больных. — М.: АСТ; Хранитель, 2007. — 446 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-17-046324-4.
Нагель Тильман. Тимур-завоеватель и исламский мир позднего средневековья / Пер. с нем. Л. И. Ясинской. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. — 640 с. — (След в истории). — ISBN 5-222-00104-0.
Ру Ж.-П. Тамерлан / Пер. с фр. Е. А. Соколова. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 295 [9] с.: ил. — 4-е изд. — (Жизнь замечательных людей).
Тамерлан. Эпоха. Личность. Деяния. / Под ред. Р. Рахманалиева. — М.: ГУРАШ, 1992. — 544 с. — ISBN 5-7294-0038-1.
Тамерлан — покоритель Азии. / Сост. В. Петров. — М.: Ломоносовъ, 2015. — 224 с. — (История. География. Этнография). — ISBN 978-5-91678-280-6.
Тамерлан / Сост. А. И. Булдаков, С. А. Шумов, А. Р. Андреев. — М.: Крафт+, 2003. — 206 с.
Телицын В. Л. Тамерлан. Легенды жизни и смерти. «Сезам, откройся…» — М.: Таус, 2006. — 360 с.: ил. — ISBN 978-5-903011-12-04.
Предание тобольских татар о грозном царе Тамерлане // Ежегодник Тобольского губернского музея : журнал. — Тобольск, 1898. — Т. IX. — .
Бартольд В. В. Сочинения. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов : в 9 т. / Кононов А. Н.. — М. : Наука, 1968. — Т. 5. — 759 с.
Бартольд В. В. Сочинения. Работы по исторической географии и истории Ирана : в 9 т.. — М. : Наука, 1971. — Т. 7. — 667 с.
Бартольд В. В. Сочинения. Работы по источниковедению : в 9 т.. — М. : Наука, 1973. — Т. 8. — 725 с.
Ибрагим Т. Тафтазани // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.
Матвиевская Г.П., Розенфельд Б.А. Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII-XVII вв.). — Наука, 1983.
Тревер К. В. История народов Узбекистана. От образования государства Шейбанидов до Октябрьской Революции : в 2 т. / Якубовский А. Ю., Воронец М.Э.. — Т. : АН УзССР, 1947. — Т. 2, вып. ru. — 514 с.
Margaryan G. Some details about Timur Lang’s lameness and origin // The Countries And Peoples Of The Near And Middle East. — Yerevan, 2018. — № 31. — .

Илемлӗ литература

Звезды над Самаркандом: В 2-х тт. — М.: Дрофа, 1994. — 544 + 832 с. — (Всемирная история в романах). — ISBN 5-7107-0244-7.
Деревьев М. М., Сегень А. Ю. Тимур. Тамерлан. — М.: Армада, 1996. — 556 с. — (Великие властители в романах). — ISBN 5-7632-0147-7.
Лебедев М. Н. Сон великого хана // Бремя государево. — М.: Современник, 1997. — С. 3—126. — (Государи Руси Великой). — ISBN 5-270-01710-5.
Липовский Ю. О. Камень Тамерлана. Историческая повесть. — СПб.: Диля, 2004. — 288 с. — ISBN 5-88503-208-4.
Сегень А. Ю. Тамерлан. Исторический роман. — М.: Вече, 2007. — 640 с. — (Всемирная история в романах). — ISBN 978-5-9533-2283-6.
Семёнова Т. И. Тамерлан. Копьё судьбы. Роман. — М.: Аквилегия-М, 2016. — 672 с. — (Фаэтон). — ISBN 978-5-906819-33-08.
Хукхэм Хильда. Властитель семи созвездий. — Ташкент: Адолат, 1995. — 320 с.
Юнус Огуз. Тамерлан. Кн. 1. Путь к вершине / Пер. с азерб. Али Саидова. — М.: Издатель Воробьёв А. В., 2012. — 260 с. — ISBN 978-5-93883-182-7.
Юнус Огуз. Тамерлан. Кн. 2. Властелин мира / Пер. с азерб. Али Саидова. — М.: Издатель Воробьёв А. В., 2013. — 264 с. — ISBN 978-5-91146-817-0.

Дневник путешествия ко двору Тимура в Самарканд в 1403-1406 гг..
Электронная репродукция почтовой карточки: Самарканд. Дворец Тамерлана [Изоматериал]. Изд. Контрагентства Ц. И. К. С. С. Р. и К. Д., 1918 (Москва: Фототипия Шерер, Набгольц и Ко).

[1] Амир Тимур Чингизидсен йӑхӗнчи Сарай Мульк Ханума качча илсен хӑйӗн ячӗ ҫумне «гурган» хисеплӗ ят та илме пултарнӑ — хан кӗрӗвӗ.

[_4b5f17277227b55d-2] Timur // SNAC (англ.) — 2010.

[marozzi-2004-3] ¹^,²^,³ Мароцци Джастин. Тамерлан: меч ислама, завоеватель мира. — ХарперКоллинз, 2004.

[4] Джозеф В. Мери. Средневековая исламская цивилизация. — Рутледж, 2005. — ISBN 978-0415966900.

[5] Тимур | Биография, завоевания, империя и факты | Британика (паллӑ мар). www.britannica.com. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.

[6] Дарвин Джон. После Тамерлана: расцвет и падение мировых империй, 1400–2000 гг. — Блумсбери Пресс, 2008. — С. 29, 92. — ISBN 978-1596917606.

[_c0e0b7c742db3202-7] Манц, 1999, p. 1.

[Marozzi2006-8] Мароцци Джастин. Тамерлан: меч ислама, завоеватель мира. — Да Капо Пресс, 2006. — ISBN 978-0306814655.

[9] Ричард С. Мартин. Энциклопедия ислама и мусульманского мира. 2004, ISBN 978-0028656045, с. 134.

[10] Chaliand, Gerard, ed. Nomadic empires: from Mongolia to the Danube. Routledge, 2017

[11] (Апрель 1998) «Тимур и проблема наследия завоевателя». Журнал Королевского азиатского общества 8 (1): 21–41. DOI:10.1017/S1356186300016412.

[12] Мэтью Уайт: «Атроцитология: 100 самых смертоносных достижений человечества», Книги Канонгейт, 2011, ISBN 978-0857861252. Раздел «Тимур»

[13] Дж. Дж. Сондерс. История монгольских завоеваний. — С. 174. — ISBN 0812217667.

[EI-14] Беатрис Ф. Манц. Энциклопедия ислама. — 2-е. — Брилл, 2000. — Т. 10.

[britannica-15] Timur | Turkic conqueror (акăлч.), Encyclopedia Britannica. 2015 ҫулхи ҫӑвӑн 4-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.

[16] Ярлык хана Золотой Орды Тохтамыша к польскому королю Ягайлу 1392—1393 года. Издан князем М. А. Оболенским. — Казань, 1850.

[17] Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. — Алматы: Дайк-пресс, 2001, с. 97

[autogenerated5-18] ¹^,² Ибн Арабшах. История Амира Темура. Т., 2007

[19] Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957.

[20] Ибн Арабшах. История Амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007, с.61

[21] Тамерлан. Книга побед. Чудеса судьбы истории Тимура. — Litres, 2015. — ISBN 5457760359, 9785457760356.

[22] Палеоантропология Средней Азии. — Наука, 1972. — С. 292.

[:0-23] ¹^,²^,³^,⁴^,⁵ М. М. Герасимов. Портрет Тамерлана (опыт скульптурного воспроизведения на краниологической основе) // Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры. — 1947. — Вып. XVII. 2018 ҫулхи юпан 29-мӗшӗнче архивланӑ.

[24] Бартольд В. В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии.

[25] Альбаум Л. И. Живопись Афрасиаба. — Ташкент: Фан, 1975.

[26] "Гений научной реставрации" Государственный Дарвиновский музей (паллӑ мар). www.darwinmuseum.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи кӑрлачӑн 16-мӗшӗ.

[27] Л. В. Ошанин. Антропологическое исследование скелетов Тимура и тимуридов // Научные труды ТашГУ. — Ташкент, 1964. — Вып. 232. — .

[autogenerated8-28] Муминов И. М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. — Ташкент, 1968.

[29] Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. XXI / Под ред. Н. Н. Дьякова. — Издательство СПбГУ, 2004. — С. 24.

[30] Поппе Н. Н. Карасакпайская надпись Тимура. — Труды отдела истории культуры и искусства Востока. — 1940. — Т. II. — С. 187.

[31] Matsui, Dai, Ryoko WATABE, and Hiroshi Ono. «A Turkic-Persian Decree of Timurid Mīrān Šāh of 800 AH/1398 CE.» Orient 50 (2015): 53-75.

[:323-32] ¹^,²^,³ Рахманалиев Р. Империя тюрков. Великая цивилизация. Тюркские народы в мировой истории с X в. до н. э. по XX в. н. э. — Рипол Классик, 2009. — 726 с. — ISBN 9785386008475.}

[33] Svat Souček. A History Of Inner Asia. — Cambridge University Press, 2000. — С. 123. — ISBN 0-521-65169-7.

[:1-34] ¹^,²^,³^,⁴ Му‘изз ал-ансаб (Прославляющее генеалогии). Введение, перевод с персидского языка / примечания, подготовка факсимиле к изданию Ш. Х. Вахидова. — История Казахстана в персидских источниках. — Дайк-Пресс, 2006. — С. 115—116, 120.

[35] Алишер Навои. Собрание избранных. Сочинения. — 1968. — Т. 9. — С. 143.

[36] Дональд М. Сикинс, Ричард Ф. Найроп. Афганистан. Страновое исследование. Том 550, Выпуски 65–986. — Калифорнийский университет. — Исследования, 1986. — ISBN 978-0160239298.

[37] Международная ассоциация монголоведения; cекретариат, Кокусай Корю Кикин; Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры. VIII Международный конгресс монголов под патронажем президента Монголии Н. Багабанди. — Университет Индианы. — 2002.

[woods-38] Вудс, Джон Э. Тимур и Чингисхан. — 2002. — (VIII Международный конгресс монголов под патронажем президента Монголии Н. Багабанди).

[39] Генри Кэбот Лодж. История народов. Том 14. — Университет Миннесоты. — П. Ф. Коллиер и сын, 1916. — ISBN 978-0160239298.

[Arabshah2017-40] Ахмад ибн Арабшах. Тамерлан: Жизнь великого эмира. — Блумсбери Академик, 2017. — ISBN 978-1784531706.

[автоссылка2-41] ¹^,² Ibn Khaldun, Tārīkh Ibn Khaldūn (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmīyya, 2010), ed. Adel ibn Sa’d Vol. 7, pp. 543—552; Ibn Khaldun, Rihlah Ibn Khaldūn (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmīyya, 2019), ed. Muhammad al-Tanji, pp. 286—299

[42] M.S. Asimov & C. E. Bosworth. История цивилизаций Центральной Азии = History of Civilizations of Central Asia. «… One of his followers was […] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled […] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania …». — UNESCO Regional Office, 1998. — С. 320. — ISBN 92-3-103467-7.

[43] B.F. Manz. The rise and rule of Tamerlan. «… We know definitely that the leading clan of the Barlas tribe traced its origin to Qarchar Barlas, head of one of Chaghadai’s regiments … These then were the most prominent members of the Ulus Chaghadai: the old Mongolian tribes — Barlas, Arlat, Soldus and Jalayir …». — Cambridge University Press, 1989. — С. 28.

[44] Лин фон Паль. Месть Тамерлана. — 2008.

[45] Бартольд В. В. Сочинения т. 2. часть 2. М.,1964, с. 40

[46] Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафар-наме. Т., 2008. С. 13

[47] Т. Ю. Ирмияева. История мусульманского мира от Халифата до Блистательной Порты. — 2000.

[48] Бартольд В. В. Сочинения. т. 2. часть 1, М., 1963, с. 158

[49] Бартольд В. В. Сочинения. т. 2. часть 2. М.,1964, с. 42

[_acf11bbfa163eb11-50] Матвиевская и Розенфельд, 1983.

[_49891221c57eaecb-51] Ибрагим Т., 2010.

[52] Гулямов Я. Г. К вопросу о традиции архитектурных ансамблей в городах Средней Азии XV в // История материальной культуры Узбекистана. — Самарканд: Сугдиён, 1998. — Вып. 29. — .

[53] Бартольд В. В. Сочинения т. 2. часть 1. М.,1963, с. 738

[Рева-54] ¹^,²^,³ Рева Р. Ю., Брагин А. О. История Приаралья в конце XIV века по летописным и нумизматическим данным (Часть 1. События 773—781 годов хиджры) // Вестн. НГУ. Серия: История, филология. 2016. Т. 15, № 7: Археология и этнография. С. 140—148.

[55] Трепавлов В. В. Едигей во главе Золотой Орды: опыт Чагатайской эмиграции // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. № 1 (75), 2019, с.119-122.

[56] Иоганн Шильтбергер. Путешествие по Европе, Азии и Африке 1394 по 1427 год (выр.). vostlit.info. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.

[autogenerated7-57] Большая историческая энциклопедия. / Ред. С. В. Новиков. — М.: АСТ, 2003. — С. 842.

[58] Советская историческая энциклопедия. Т. 14. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — С. 225, 864.

[59] С. П. Толстов. По следам древнехорезмийской цивилизации. — АН СССР, 1948. — 311 с.

[60] Искусство Средней Азии эпохи Авиценны / Сост. Лютфия Айни. — Ирфон, 1980. — С. 119—120.

[61] Бустанов А. К. Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект) (паллӑ мар). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2011 ҫулхи ҫурлан 9-мӗшӗ.

[62] Бартольд В. Сочинения т.2 ч.1. М., 1963, с.803

[63] Большая историческая энциклопедия / Ред. С. В. Новиков. — АСТ, 2003. — 842 с.

[64] Письмо Альберта Кампензе к Его Святейшеству Папе Клименту VII о делах Московии

[65] Бартольд В. В. 136 Тюрки. 12 лекций по истории тюркских народов Средней Азии. — Издательство Юрайт, 2020. — С. 136. — 154 с. — ISBN 978-5-534-11245-0.

[66] Камышев А. М. Клады медных монет Тимуридов и Шейбанидов. Самарканд: МИЦАИ, 2013, с.4.

[67] Клавихо, Руи Гонзалес, Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М. Наука. 1990, с.141-142

[68] Григорьев А. П., Телицин Н. Н., Фролова О. Б. Надпись Тимура 1391 г. // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. — СПб.: СПбГУ, 2004. — Вып. XXI. — С. 20.

[69] История Казахстана в персидских источниках. — Дайк-Пресс, 2006. — 117 с.

[70] Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафарнамэ. / Предисл., пер. со староузбекского А. Ахмедова. — Т.: Узбекистан, 2008. — С. 48, 84, 107, 249.

[71] История отечественного государства и права / Под ред. О. И. Чистякова. — Учебник. — 2004. — 185 с.

[72] Пугаченкова Г. А., Ремпель Л. И., История искусств Узбекистана с древнейших времен до середины 19 века. Москва: Искусство, 1965,с.264

[73] Бартольд В. Сочинения т. 2, ч. 1. М., 1964, с. 62

[газета-74] ¹^,² Фото: Секреты надписей на архитектурных памятниках Узбекистана (выр.). gazeta.uz (20 юпан 2016). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.

[75] Амир Темур ва темурийлар даври Ренессанси хорижий тадкикотларда. Т., 2016,с.102

[76] Бартольд В. Сочинения. т.1 М., 1963, с.102

[77] Алишер Навои. СУЖДЕНИЕ О ДВУХ ЯЗЫКАХ (Мухокаматул-лугатайн) Филологический трактат. Перевод А. Малеховой. // Алишер Навои. Сочинения т.10. Т., 1970, с.135

[_38bf450f41e3b298-78] Уралов, 1999, p. 65—69.

[79] Manz, Beatrice Forbes. «Sarāy Malik Khānum.» Encyclopaedia of Islam, THREE. Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2016

[80] Лебедева Т. И. О неисследованных погребениях Гури Амир // Археология, история и культура Средней Азии. — Ташкент, 2002. — .

[81] Васильчиков И. С. То, что мне вспомнилось…. Внутри мавзолея, посередине, стоял большой саркофаг самого Тамерлана весь из тёмно-зелёного нефрита, с вырезанными по нему орнаментами и изречениями из Корана. — Олма-ПРЕСС, 2002. — С. 82. — (Эпоха и Судьбы). — ISBN 5-94850-027-6.

[autogenerated1-82] Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane (акăлч.), // The Independent. 2018 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.

[автоссылка1-83] ¹^,² М.Герасимова, К.Герасимова Михаил Герасимов: Я ищу лица. О восстановлении внешнего облика исторических лиц Издательство: М.: Наука 2007, с.37-38

[84] Бердимурадов А. Гур-и Амир макбараси, Тошкент, 1996, с.5-7

[85] Г.Н.Матюшин. Археологический словарь. — Учебное издание. — Просвещение, 1996. — С. 61. — 304 с. — ISBN 5-09-004958-0.

[86] Антон Евсеев. Проклятия гробницы Тамерлана не существует, // Правда.Ру (2012-11-30). 2018 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗнче архивланӑ. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.

[:2-87] ¹^,² Секреты надписей на площади Регистан доступны каждому! (паллӑ мар) www.samcity.uz. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.

[88] Кашкӑр — авалхи тӗрӗксен тотемлӑ чӗрчунӗ.

[89] Дашичев В. И. Банкротство стратегии германского фашизма. Т. 2 (паллӑ мар). // Katynbooks.narod.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2018 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗ.

[90] Гальдер Ф. Военный дневник. Ежедневные записи начальника Генерального штаба Сухопутных войск 1939—1942 годов. «Условный сигнал „Дортмунд!“, означающий проведение операции, передан». Запись от 20.06.1941. — Воениздат, 1968—1971.

[91] А.Т. Ганаланян. Армянские предания / В.Э. Айрапетян и К.Н. Юзбашян. — Издательство АН Армянской ССР, 1979. — С. 210. — 355 с.

[92] A. V. Williams Jackson. Persia past and present a book of travel and research, with more than two hundred illustrations and a map. New York, London, Macmillan Publishers|Macmillan & Co., 1906, p.422

[93] Newman, Andrew J. (2008). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B.Tauris. p. 19

[94] XV—XVIII ӗмӗрсенчи казах ханствисен историйӗсем тӑрӑх хатӗрленӗ материалсем. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). Алма-Ата. Наука. 1969, с.280-281

[_b5caea8fe8ce2eb9-95] Тревер, 1947, p. 52.

[_75c44c39c90797a6-96] Бартольд, 1971, p. 305.

[_a97842283a6dfa8d-97] Бартольд, 1968, p. 168.

[_193dd455e60f28df-98] Бартольд, 1973, p. 193.

[99] Бейсембиев Т. К. Кокандская историография [Текст] : исследование по источниковедению Средней Азии XVIII—XIX веков. — Алматы, 2009.

[100] Ахмад Дониш. История мангитской династии / Перевод И. А. Наджафовой. — Дониш, 1967. — С. 24—27.

[101] Муминов И. М. Роль и место Амир Темура в истории Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1968.

[102] История СССР. 1973. № 5.

[103] Правде истории вопреки // Правда Востока, декабрь 1987 г.

[104] Советская историческая энциклопедия. Т. 14. — М., 1973. — С. 225.

[105] Анекдоты о Ходже Насреддине / Сост. Тахмасиб М. А.. — ФАИР, 1997. — С. 5—68. — 368 с. — ISBN 5-88641-066-X.

[106] Ногманов, Булат Тамерлан: необычная внешность и любовь к шахматам повелителя Турана (паллӑ мар). Реальное время (17 кӑрлачӑн 2018). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 24-мӗшӗ.

[107] Материалы по истории туркмен и Туркмении, Том I. VII—XV вв. Арабские и персидские источники. М.-Л. АН СССР. 1939.

[108] Шараф-ад-дин Али Йезди — Совет истори энциклопедийӗнчи статья.

[109] Йазди Шараф ад-Дин Али. Зафар-наме. Т., 2008.

[110] Ибн-Арабшах. Чудеса судьбы истории Тимура. Т., 2007.

[111] Абд ар-Раззак. Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. М., 1941.

[112] Низам ад-Дин Шами. Зафар-наме. Материалы по истории киргизов и Киргизии. Выпуск I. М., 1973.

[113] Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Издание Л. А. Зимина под ред. акад. В. В. Бартольда. — Петроград, 1915.
Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Перевод с персидского, предисловие и примечания А. А. Семёнова; Художник И. А. Тимофеев; Институт востоковедения АН СССР; Институт истории, археологии и этнографии АН Таджикской ССР. — Издательство восточной литературы, 1958. — 208 с. — 10 000 экз.

[114] Клавихо, Руи Гонсалес де. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М., 1990.

[115] Товма Мецопеци // Армянская советская энциклопедия. — Ер., 1978. — Т. 4. — . 2015 ҫулхи акан 2-мӗшӗнче архивланӑ.

[Бабабеков-116] Бабабеков Х. Н. Предисловие. // Ибн Арабшах. История амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007/

[117] Биография Верещагина Василия Васильевича (паллӑ мар). veresh.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2011 ҫулхи юпан 7-мӗшӗ.

[118] 50 биографий мастеров русского искусства. Л., Аврора. 1970. С.170

[119] Памятники Природы Узбекистана (паллӑ мар). Monuments of nature in Uzbekistan. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 27-мӗшӗ.

[120] 26 апреля — день учреждения ордена Амира Темура (паллӑ мар). Национальное информационное агентство Узбекистана. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2014 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

Тамерлан

Сӑнласа пани

Пӗтӗмӗшле характеристика

Ячӗ

Ҫын

Тулашри сӑн-сӑпат

Тимур чӗлхесене пӗлни

Ҫемйи

Ачалӑхӗ

Политика ӗҫӗ-хӗлӗн пуҫламӑшӗ

«Аслӑ эмира» суйлани

Аслӑ пӗлӳ тытӑмне тата мӑсӑльман юриспруденцине тавӑрни

Тимурӑн тӗн наставникӗсем тата вӑл сайидсене чунтан хисеплени

Патшалӑха ҫирӗплетни тата анлӑлатни

Моголистана походпа кайни

Малти Азие пӗрремӗш походсемпе кайни

Ылтӑн Уртапа ҫапӑҫни

Виҫӗ ҫуллӑх поход тата Хорезма ҫӗнсе илни

Пиллӗк ҫуллӑх поход тата Ылтӑн Уртана аркатни

Инди ҫине походпа кайни

Тамерлан Осман империне походпа кайни

Китая походпа кайма пуҫлани

Тимур тенкисем

Дипломати ҫыхӑнӑвӗсем

Шалти политика

Саккунсен пуххи

Ҫар

Хула строительстви тата архитектура

Тимур хушнипе тунӑ ҫуртсем ҫине ҫырнисем

Коранӑн питӗ пысӑк списокӗ тата Тимурӑн питӗ пысӑк котёл-казанӗ

Тимур тапхӑрӗнчи историксем

Ӑслӑлӑх, литература тата живопиҫ аталанӑвӗ

Тимурӑн арӑмӗсем тата тӑхӑмӗсем

Вилӗмӗ

Гур Эмир мавзолейӗ

Тамерлан вилтӑпри ҫинчен калакан халапсем

Тамерлан сывлӑшӗ

Тимур пирки легендӑсем

Тимурӑн харпӑр япалисен шӑпи

Кайранхи тапхӑрсенче Тимура Вӑтам Азире мӗнле йышӑнни

Тамерлан искусствӑра

Литературӑра

Фольклорта

Истори ҫӑлкуҫӗсем

Илемлӗ литература ҫӑлкуҫӗсем

Музыкӑра

Кинора

Илемлӗ фильмсем

Документлӑ фильмсенче

Живопиҫре

Астӑвӑм

Астӑвӑм укҫисем ҫинче

Ӑнлантарусем

Вуламалли

Каҫӑсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем