Чуйков Василий Иванович
Василий Иванович Чуйков (1900 ҫулхи кӑрлачӑн 31-мӗшӗ [нарӑсӑн 12-мӗшӗ] е 1900 ҫулхи нарӑсӑн 12-мӗшӗ, Серебряные Пруды[d], Тула кӗпӗрни[d] — 1982 ҫулхи пушӑн 18-мӗшӗ, Мускав) — совет ҫарпуҫӗ. Совет Союзӗн Маршалӗ (1955). Икӗ хутчен Совет Союзӗн Паттӑрӗ (1944, 1945).
Пурнӑҫӗ
Вӑл 1900 ҫулхи кӑрлачӑн 31-мӗшӗнче (ҫӗнӗ стильпе — нарӑсӑн 12-мӗшӗнче) Тула кӗпӗрнинчи Кӗмӗл Пӗве ялӗнче нумай ачаллӑ хресчен ҫемйинче ҫуралнӑ. 1911 ҫулта чиркӳ прихучӗн шкулне вӗренсе пӗтернӗ хыҫҫӑн Петрограда ӗҫлеме кайнӑ.
Рабочисемпе хресченсен Хӗрлӗ Ҫарӗнче — 1918 ҫултанпа. Граждан вӑрҫинче полк командирӗ пулнӑ. 1919 ҫултанпа — РКП(б) пайташӗ. 1925 ҫулта М. В. Фрунзе ячӗллӗ Ҫар академине вӗренсе пӗтернӗ. 1926 ҫулта дипкурьер пулса Китай ҫӗрне кайнӑ. 1927 ҫулхи утӑ уйӑхӗнчен пуҫласа Китайра ҫар канашҫи пулнӑ.
1939 ҫулхи раштав уйӑхӗнчен пуҫласа 1939—1940 ҫулсенчи Совет-финн вӑрҫинче 9-мӗш ҫара ертсе пынӑ.
1940—1942 ҫулсенче Китайри ҫар атташе тата Чан Кайши ҫарпуҫӗн тӗп ҫар канашҫи пулса ӗҫленӗ.
Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи тапхӑрӗ
Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче 1942 ҫулхи ҫу уйӑхӗнчен пуҫласа ҫапӑҫнӑ.
1942 ҫулхи авӑнӑн 12-мӗшӗнчен пуҫласа 62-мӗш ҫара (1943 ҫулхи ака уйӑхӗнчен пуҫласа 8-мӗш гварди ҫарӗ) ертсе пынӑ. Ҫак ҫар Сталинград патӗнчи питӗ йывӑр ҫапӑҫусенче хулана хӳтӗлесе паттӑрлӑх кӑтартнӑ. Сталинградра В. И. Чуйков ҫывӑх ҫапӑҫу тактикин никӗсне хывнӑ тата штурм ушкӑнӗсене йӗркелесе янӑ. Ҫак ҫӗнӗлӗхсемпе ҫар кайран Берлина илнӗ чухне усӑ курнӑ. Ҫавӑнпа В. И. Чуйкова хӑй вӑхӑтӗнче «генерал-штурм» тесе чӗннӗ[7][8]. Сталинграда хӳтӗленӗшӗн Чуйкова 1-мӗш степеньлӗ Суворов орденӗпе чысланӑ.
СССР Аслӑ Канаш Президиумӗн 1944 ҫулхи пушӑн 19-мӗшӗнчи Хушӑвӗпе Украинӑн сылтӑм ҫыранӗнчи ҫӗрӗсене ирӗке кӑларнӑ чухне ҫарсене ӑнӑҫлӑ ертсе пынӑшӑн В. И. Чуйкова Совет Союзӗн Паттӑрӗ ятне панӑ.
1945 ҫулхи акан 6-мӗшӗнче Висла-Одер операцине хастар хутшӑннӑшӑн тата Познань хулине илнӗшӗн ӑна иккӗмӗш хут «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медальпе чысланӑ. 1945 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 2-мӗшӗнче шӑп та лӑп Чуйковӑн команда пунктӗнче Берлин гарнизонӗн пуҫлӑхӗ Гельмут Вейдлинг генерал нимӗҫ ҫарӗсен капитуляцине йышӑннӑ.
Вӑрҫӑ хыҫҫӑнхи пурнӑҫӗ
Вӑрҫӑ хыҫҫӑн Германири совет ҫарӗсен ушкӑнӗнче тӗрлӗ ертӳҫӗ ӗҫӗсенче вӑй хунӑ. 1953 ҫултан пуҫласа Киев ҫар округӗн командующийӗ, 1960 ҫултан пуҫласа СССР Хӳтӗлев министрӗн ҫумӗ — Типҫӗр ҫарӗсен Тӗп командующийӗ пулнӑ. 1961 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнчен пуҫласа 1972 ҫулччен — СССР Гражданла хӳтӗлевӗн пуҫлӑхӗ. 1972 ҫултан пуҫласа СССР Хӳтӗлев министерствин Тӗп инспекторӗсен ушкӑнӗнче тӑрӑшнӑ.
1982 ҫулхи пушӑн 18-мӗшӗнче вилнӗ. Пехиллесе хӑварнӑ тӑрӑх ӑна Волгоградра Мамай сӑртӑнче «Тӑван ҫӗршыв-анне» палӑк патӗнче пытарнӑ[9].
Хисепӗсем
- Икӗ хутчен Совет Союзӗн Паттӑрӗ (1944 ҫулхи пушӑн 19-мӗшӗ, 1945 ҫулхи акан 6-мӗшӗ);
- тӑхӑр Ленин орденӗ;
- Октябрь Революцийӗн орденӗ;
- тӑватӑ Хӗрлӗ Ялав орденӗ;
- виҫӗ 1-мӗш степеньлӗ Суворов орденӗ;
- Хӗрлӗ Ҫӑлтӑр орденӗ;
- Хисеплӗ хӗҫ-пӑшал (СССР Патшалӑх гербне ылтӑнпа ӳкернӗ шашка);
- СССР медалӗсем тата ют ҫӗршывсен орденӗсемпе медалӗсем.
- Волгоград, Запорожье, Улан-Удэ, Снежинск хулисен хисеплӗ гражданинӗ.
- Берлин хулин хисеплӗ гражданинӗ (1965—1992 ҫҫ.).
Астӑвӑм
- Мускав облаҫӗнчи Кӗмӗл Пӗве хула евӗрлӗ поселокра В. И. Чуйковӑн ҫурт-музейӗ ӗҫлет.
- Паттӑрӑн бюсчӗсемпе палӑкӗсене Волгоград, Запорожье, Кӗмӗл Пӗве, Балашиха тата Чуллӑ Ҫыр хулисенче вырнаҫтарнӑ.
- Унӑн ятне Мускав, Волгоград, Хусан, Челепи, Снежинск, Запорожье, Одесса тата Горловка хулисенчи урамсене панӑ.
- В. И. Чуйков ячӗпе Мускавра, Умань хулинче тата Кӗмӗл Пӗве поселокра шкулсем хисепленеҫҫӗ.
- 2004 ҫулта унӑн ятне (11793) Чуйковия астероида панӑ.
- 2012 ҫулта Раҫҫейри Гражданла хӳтӗлев йӗркеленнӗренпе 80 ҫул ҫитнине уявланӑ ятпа РФ МЧСӗ «Маршал Василий Чуйков» асӑну медальне ҫирӗплетнӗ.
Ӑнлантарусем
- ^ Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #118666266 // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
- ^ 1, 2 Чешская национальная авторитетная база данных
- ^ Vasily Ivanovich Chuikov // TracesOfWar
- ^ Vasily Chuikov // Encyclopædia Britannica (англ.)
- ^ Wassili Iwanowitsch Tschuikow // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
- ^ Чуйков Василий Иванович // Большая советская энциклопедия (выр.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
- ^ ВИДЕО (документальный фильм). Битва за Сталинград: «Генерал-Штурм» против фельдмаршала по кличке «Сатрап» (НТРК «Мир», 2017 год). — Чуйков писал: «Говорят, что за глаза меня стали называть „Генерал-Штурм“. Лестно, конечно, но чтобы я делал без моих бойцов — сталинградцев?». Официальный сайт телеканала «Мир 24» // mir24.tv (2 февраля 2018 года)
- ^ Елена Косова. С молитвой в партбилете и сердцем в Сталинграде. Путь маршала Чуйкова (2011-02-222). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи кӑрлачӑн 12-мӗшӗ.
- ^ Могилы знаменитостей. Чуйков Василий Иванович (1900—1982).
Вуламалли
- Великая Отечественная война, 1941—1945 : энциклопедия / под ред. М. М. Козлова. — М. : Советская энциклопедия, 1985. — 832 с. — 500 000 экз.
- Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
- Гришин Якоб Яковлевич, Шарафутдинов Дамир Рауфович. "На службе Родине" // Гасырлар авазы - Эхо веков. — 2005. — № 1—2.
- Егоршин В. А. Фельдмаршалы и маршалы. — М., 2000.
- Карташов, Н. А. Василий Чуйков. — М.: Молодая гвардия, 2023.
- Коллектив составителей и редакторов. Военный совет при народном комиссаре обороны СССР. 1938, 1940 гг.: Документы и материалы.. — РОССПЭН, 2006. — 336 с. — 1000 экз. — ISBN 5-8243-0694-X.
- Ларин М. Ю., Хватов А. В. Неизвестные войны России. — ООО «Дом Славянской книги», 2012. — 480 с.
- Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. — М., 1996.
- Соловьёв Д. Ю. Все генералы Сталина. Том 1. — М., 2019. — С.97—99. — ISBN 9785532106444.
- Сталинградская эпопея. — М.: Наука, 1968.
- «Ташкент» — Ячейка стрелковая / [под общ. ред. А. А. Гречко]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1976. — 690 с. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 8).
- Чуйков Вас. Ив. //Коллектив авторов. Главный редактор А. М. Прохоров.Советский энциклопедический словарь. —2-е издание. — М.: Советская энциклопедия, 1983. — С. 1493.
- Чуйков Василий Иванович // Коллектив авторов. Председатель Главной редакционной комиссии Н. В. Огарков. Военный энциклопедический словарь. — М.: Военное издательство,1983. — С. 812.
- Чуйков Василий Иванович // Советская военная энциклопедия в 8 томах. — М.: Воениздат, 1976; 1980. — Т. 8. — С. 486.
- Якупов Н.М.,. Весну принесли на знамёнах. — «Маяк», 1984. — С. 91—96.
Каҫӑсем
Чуйков Василий Иванович «Ҫӗршыв Паттӑрӗсем» сайтра
- Чуйков Василий Иванович на сайте Минобороны России
- Боевой путь на сайте «Память народа»
- Маршал Чуйков на сайте «100 великих полководцев» РВИО.
- «Подвиг народа» электронлӑ хутсен банкӗнчи Чыслав хучӗ .
- Видео «Маршал Чуйков завещал похоронить себя в братской могиле».
- Воспоминания В. И. Чуйкова: проблемно-тематический анализ
Статья о маршале Чуйкове на сайте Президентской библиотеки имени Б. Н. Ельцина
Темӑпа ҫыхӑннисем
Совет Союзĕн Маршалĕсем |
||
|---|---|---|
 | Ворошилов • Тухачевский1,2 • Будённый • Егоров • Блюхер • Тимошенко • Кулик1,2 • Шапошников • Жуков • Василевский • Сталин • Конев • Говоров • Рокоссовский • Малиновский • Толбухин • Мерецков • Берия1 • Соколовский • Булганин1 • Баграмян • Бирюзов • Гречко • Ерёменко • Москаленко • Чуйков • Захаров • Голиков • Крылов • Якубовский • Батицкий • Кошевой • Брежнев • Устинов • Куликов3 • Огарков • Соколов3 • Ахромеев • Куркоткин • Петров3 • Язов3 1 Хисепе çухатнисем 2 Хисепе тавăрнисем 3 Халĕ пурăнакансем | |