Василевский Александр Михайлович

РАН экспертизи

Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ

Тӗплӗнрех

РАН экспертизи

Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ

Тӗплӗнрех

Александр Михайлович Василевский
СССР Ҫар министрӗ
1950 ҫулхи нарӑсӑн 25-мӗшӗнчен — 1953 ҫулхи пушӑн 16-мӗшӗ
Регион ертӳҫи	Сталин Иосиф Виссарионович
Умӗнхи	должноҫе ҫирӗплетнӗ; вӑл хӑй СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ Вӑйӗсен министрӗ
Хыҫӗнхи	должноҫе пӗтернӗ; Николай Александрович Булганин СССР хӳтӗлев министрӗ пек
СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ Вӑйӗсен министрӗ
1949 ҫулхи пушӑн 24-мӗшӗнчен — 1950 ҫулхи нарӑсан 25-мӗшӗ
СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ Вӑйӗсен Аслӑ Тӗп командующийӗн ҫумӗ — СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ Вӑйӗсен министрӗн пӗрремӗш ҫумӗ
1948 ҫулхи чӳкӗн 17-мӗшӗнчен — 1949 ҫулхи пушӑн 24-мӗшӗ
СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ Вӑйӗсен Аслӑ Тӗп командующийӗн ҫумӗ — СССР хӳтӗлев министрӗн пӗрремӗш ҫумӗ
1953 ҫулхи пушӑн 16-мӗшӗнчен — 1956 ҫулхи пушӑн 15-мӗшӗ
Ҫуралнӑ	1895 ҫулхи авӑнӑн 18-мӗшӗ (30-мӗшӗ) е 1895 ҫулхи авӑнӑн 30-мӗшӗ(1895-09-30) Вичуга[d], Кинешемский уезд[d], Кострома кӗпӗрни[d], Раҫҫей империйӗ
Вилнӗ	1977 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗ(1977-12-05) (82 ҫул) Мускав, СССР
Пытарнӑ вырӑн	Кремль стени ҫумӗнчи некрополь[d]
Парти	ВКП(б)/КПСС (1938)
Пӗлӳ илни	Кострома тӗн семинарийӗ[d] Алексеевски ҫар училищи[d] (1915 ҫулхи ҫу уйӑхӗ) Раҫҫей Федерацийӗн Хӗҫпӑшаллӑ вӑйӗсен Тӗп штабӑн Ҫар академийӗ[d] (1937)
Автограф
Хисепӗсем	СССР Патшалӑх гербне ылтӑнпа ӳкернӗ хисеплӗ хӗҫ-пӑшал[d] (1968 ҫулхи нарӑсӑн 22-мӗшӗ)
Ҫар тӗсӗ	Вырӑс император ҫарӗ[d], Рабочисемпе хресченсен Хӗрлӗ ҫарӗ[d] тата СССР типҫӗр ҫарӗсем[d]
Звани	Совет Союзӗн Маршалӗ
Командӑланӑ	СССР Хӗҫпӑшаллӑ вӑйӗсем[d]
Ҫапӑҫусем	Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи Раççейри граждан вăрçи советсемпе поляксен вӑрҫи[d] Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи советсемпе яппунсен вӑрҫи[d]
РУВИКИ.Медиа ҫинчи материалсем

Василевский Александр Михайлович (1895 ҫулхи авӑнӑн 18-мӗшӗ [30-мӗшӗ] е 1895 ҫулхи авӑнӑн 30-мӗшӗ, Вичуга^[d], Кострома кӗпӗрни^[d] — 1977 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗ, Мускав) — совет тапхӑрӗнчи ҫарпуҫӗ, Совет Союзӗн Маршалӗ (1943), Тӗп штаб пуҫлӑхӗ, Аслӑ Тӗп командовани Ставкин пайташӗ, Инҫет Тухӑҫри совет ҫарӗсен Тӗп командованийӗн тӗп командующийӗ, СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсен министрӗ тата СССР ҫар министрӗ. ССКП ТК пайташӗ (1952—1961).

Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи ҫулӗсенче Тӗп штаб пуҫлӑхӗн (1942—1945) должноҫӗнче Совет-Германи фронтӗнче мӗнпур пысӑк операцие хатӗрлес тата пурнӑҫлас ӗҫе хутшӑннӑ.

1945 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗнчен пуҫласа акан 26-мӗшӗччен СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсен РККА 3-мӗш Беларуҫ фрончӗн командирӗ пулнӑ, Кёнигсберг хулине тата крепоҫне штурмлас ӗҫе ертсе пынӑ (1945 ҫулхи акан 6-9-мӗшӗсем).

1945 ҫулӑн иккӗмӗш пайӗнче Япони вӑрҫи вӑхӑтӗнче Инҫет Тухӑҫра совет ҫарӗсен тӗп командующийӗ шутланнӑ. Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫин чи пысӑк ҫарпуҫӗсенчен пӗри. Ҫавӑн пекех Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче формаллӑ пӗр ҫухату та тӳсмен пӗртен-пӗр ҫарпуҫӗ пулнипе те паллӑ.

1949—1953 ҫулсенче — СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсен министрӗ тата ҫар министрӗ.

Икӗ хут Совет Союзӗн Паттӑрӗ (1944, 1945). Икӗ «Ҫӗнтерӳ» орденӗн тата сакӑр Ленин орденӗн кавалерӗ (1942, 1944, 1945, 1945, 1955, 1965, 1970, 1975).

Биографийӗ

Ачалӑхӗ тата ҫамрӑклӑхӗ

Упранса юлнӑ метрика кӗнеки тӑрӑх, А. М. Василевский 1895 ҫулхи авӑнӑн 16-мӗшӗнче (кивӗ стильпе) ҫуралнӑ, анчах вӑл хӑй 1895 ҫулхи авӑнӑн 18 (30)-мӗшӗнче, хӑйӗн амӑшӗпе пӗр кунра, христиансен Вера, Надежда тата Любовь уявӗнче, ҫуралнӑ тесе шутланӑ, ӑна ҫӗнӗ стильпе авӑнӑн 30-мӗшӗнче уявлаҫҫӗ. Ҫак ҫуралнӑ кун А. М. Василевскин «Дело всей жизни» мемуарӗсенче, ҫавӑн пекех ҫуралнӑ кунӗ ячӗпе ҫыхӑннӑ вӑрҫӑ хыҫҫӑнхи юбилей наградисенче «ҫирӗпленсе» юлнӑ.

Александр Василевский (пӗрремӗш ретре сулахайран иккӗмӗшӗ) 1914 ҫулта Костромари тӗн училищинче вӗренекенсен хушшинче

Кинешма уесӗнчи Ҫӗнӗ Гольчиха ялӗнче (халӗ Иваново облаҫӗнчи Вичуга хули йышне кӗнӗ) Никольскинчи единовера храмӗн чиркӳ регенчӗн тата псаломщикӗн Михаил Александрович Василевскин (186—1953) ҫемйинче ҫуралнӑ. Амӑшӗ — Надежда Ивановна Василевская (1872 ҫулхи авӑнӑн 18 (30)-мӗшӗ —1939 ҫулхи ҫурлан 7-мӗшӗ), хӗр чухнехи хушамачӗ Соколова, Кинешма уесӗнчи Углец салинчи псаломщик хӗрӗ. Амӑшӗ те, ашшӗ те «единовери православи тӗнне ӗненекенсем» пулнӑ (Ҫӗнӗ Гольчихӑри Никольски чиркӗвӗн метрика кӗнекинче ҫапла ҫырса хунӑ). Александр сакӑр пӗртӑванран тӑваттӑмӗшӗ пулнӑ. Вырӑс.

Кострома, 1-мӗш Май урамӗнчи 14-мӗш ҫурт

1897 ҫулта ҫемйипе Новопокровское салине куҫса кайнӑ, унта Василевскин ашшӗ тин ҫеҫ чулрантуса лартнӑ (Ҫӗнӗ Гольчиха фабриканчӗ Д. Ф. Морокин попечительствипе) Вознесени единовери храмӗнче священник пулнӑ. Каярахпа Александр Василевский ҫак храм ҫумӗнчи чиркӳпе прихут шкулӗнче вӗренме пуҫланӑ.

1909 ҫулта Кинешмари тӗн училищинчен вӗренсе тухнӑ та Костромари тӗн семинарине вӗренме кӗнӗ, ӑна вӗренсе пӗтерни ҫинчен калакан диплом чиркӳпе ҫыхӑнман вӗренӳ заведенийӗнче малалла ӑс пухма май панӑ. Ҫав ҫулах пӗтӗм Раҫҫейри семинаристсен стачкине хутшӑннӑран (вӑл университетсемпе институтсене вӗренме кӗме чарнине хирӗҫ протест пулнӑ) влаҫсем Василевские Костромаран кӑларса янӑ, вӑл семинарие темиҫе уйӑхран тин, семинаристсем ыйтнине кӑштах тивӗҫтернӗ хыҫҫӑн, таврӑннӑ.

Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи тата Граждан вӑрҫи

Александр Василевский агроном е ҫӗр виҫекен пулма ӗмӗтленнӗ, анчах та Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи пуҫланни унӑн планӗсене улӑштарнӑ. Семинарин юлашки класӗ умӗн Василевский пӗрле вӗренекен темиҫе ачапа экстерн мелӗпе экзаменсем тытнӑ та 1915 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче семинари пӗтерни ҫинчен диплом илнӗ. 1915 ҫулта вӑл хӑйӗн ирӗкӗпе Вырӑс император ҫарне кӗнӗ, нарӑс уйӑхӗнче Алексеев ҫар училищинче вӗренме пуҫланӑ. 1915 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӑвӑрт вӗренӳ курсне (4 уйӑх) пӗтерсе прапорщик чинне илнӗ. 1915 ҫулхи ҫӗртмерен пуҫласа авӑнччен Ярославль кӗпернинчи Ростов хулинче тата Житомир хулинче саппас батальонра службӑра тӑнӑ.

Авӑн уйӑхӗнче ӑна Кӑнтӑр-анӑҫ фронтне янӑ, унта 9-мӗш ҫарӑн 103-мӗш пехота дивизийӗн 409-мӗш Новохопёрка полкӗн ҫурма рота командирӗ пулнӑ. 1916 ҫулхи ҫуркунне рота командирне лартнӑ, тепӗртакран ӑна полкра чи лайӑххисенчен пӗри тесе йышӑннӑ. Ака уйӑхӗн вӗҫӗнче вӑл хӑйӗн пӗрремӗш наградине — «Хастарлӑхшӑн» тесе ҫырнӑ 4-мӗш степень Сӑваплӑ Анна орденне — илнӗ, каярахпа тепӗр хӗҫлӗ тата бантлӑ 3-мӗш степень Сӑваплӑ Станислав орденӗ пулнӑ. Ҫак должноҫра 1916 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче паллӑ Брусилов прорывне хутшӑннӑ. Офицерсен йышӗнче пысӑк ҫухатусем пулнӑран ҫав 409-мӗш полкри батальон командирӗ пулса тӑнӑ. Штабс-капитан чинне илнӗ. 13-мӗш пехота дивизийӗн1917 ҫулхи юпан 22-мӗшӗнчи 431-мӗш приказӗнче паттӑрлӑх ҫинчен ҫырса кӑтартни упранса юлнӑ, уншӑн Василевский штабс-капитан Полк награда Думин салтак Георгий хӗресне тивӗҫнӗ: «1917 ҫулхи утӑн 27-30-мӗшӗсенче Мерешешти ҫывӑхӗнчи ҫупӑҫусенче малтан — ротӑпа, унтан батальонпа командӑласа тӑшман пӑшалтан, пулемётран тата артиллерирен вӑйлӑ персе тӑнӑ вӑхӑтра яланах малта пынӑшӑн, пӗр минутлӑха та ҫухалса каймасӑр салтаксене сӑмахпа хавхалантарнӑшӑн, хӑйӗн харсӑрлӑхӗпе тата паттӑрлӑхӗпе вӗсене хӑй хыҫҫӑн илсе кайнӑшӑн. Ҫакна пула тӑшман хӗснине тытса чарнӑ, халтан кайнӑ Белосток полкӗн 50-мӗш пехоти тунӑ прорыва хупнӑ. Пирӗн хӗҫ-пӑшала ҫӑлса хӑварма май туса панӑ». Октябрь революцийӗ пуҫланнӑ чухне Василевский Румынире Аджуд-Ноу ҫывӑхӗнче пулнӑ, унта вӑл ҫар службинчен кайма шут тытнӑ, 1917 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче отпуска кайнӑ.

Василевский 1928 ҫулхи ҫурлан 1-мӗшӗнче

Тӑван тӑрӑхӗнче пулнӑ чухне, 1917 ҫулхи раштав вӗҫӗнче, Василевский 409-мӗш полкри салтаксем ӑна ун чухнехи командирсен суйлав принципӗпе килӗшӳллӗн командира суйлани ҫинчен хыпар илнӗ. Вӑл вӑхӑтра 409-мӗш полк Румыни фрончӗн шутӗнче пулнӑ, ӑна Д. Г. Щербачёв генерал ертсе пынӑ, вӑл вара Украина Советсене пӑхӑнмасть тесе пӗлтернӗ Тӗп Радӑн союзникӗ шутланнӑ. Кинешма ҫар уйрӑмӗ Василевские полка кайма сӗнмен. Ҫак сӗнӗве шута илсе 1918 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче ҫартан демобилизациленнӗ те «1918 ҫулхи ҫӗртмеччен ашшӗ-амӑшӗн хӳттине таврӑннӑ, ял хуҫалӑх ӗҫӗпе пурӑннӑ». 1918 ҫулхи ҫӗртмерен пуҫласа ҫурла уйӑхӗччен Кострома кӗпернинчи Кинешма уесӗнчи Углец вулӑсӗ ҫумӗнчи всевобучӑн сотня инструкторӗ пулса ӗҫленӗ.

1918 ҫулхи авӑн уйӑхӗнчен пуҫласа Тула кӗпӗрнинчи Новосиль уесӗнчи Голун вулӑсӗнчи Верховье тата Подъяковлево ялӗсенчи пуҫламӑш шкулсенче учительте ӗҫленӗ.

1919 ҫулхи ака уйӑхӗнче ӑна Хӗрлӗ ҫара илнӗ, 4-мӗш саппас батальона взвод инструкторӗ (взвод командирӗн пулӑшуҫи) должноҫне янӑ. Тепӗр уйӑхран 100 ҫынран тӑракан отрядпа пӗрле командир должноҫӗнче Тула кӗпӗрнинчи Ефрем уесӗн Ступино вулӑсне продразвёрстка тумашкӑн пулӑшма тата бандӑсене хирӗҫ кӗрешме янӑ.

1919 ҫулхи ҫулла Кӑнтӑр фронт тата А. И. Деникин генерал ҫарӗсем ҫывхарас умӗн батальона Тулӑри стрелоксен 1-мӗш дивизине йӗркелеме Тулӑна куҫарнӑ. Василевские малтан рота командирне лартнӑ, унтан — ҫӗнӗрен йӗркеленнӗ батальон командирне. Юпа уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче Тулӑри стрелоксен дивизийӗн стрелоксен 5-мӗш дивизийӗн полкне ертсе пыма тытӑннӑ, вӑл Тулӑран кӑнтӑр-хӗвел анӑҫнелле ҫирӗплетнӗ район секторне йышӑннӑ. Полкӑн деникинецсене хирӗҫ пыракан ҫапӑҫусене хутшӑнма тӳр килмен, мӗншӗн тесен Кӑнтӑр фрончӗ юпа вӗҫӗнче Орел тата Кромы патӗнче чарӑннӑ.

1919 ҫулхи раштавра Тула дивизийӗ интервентсемпе кӗрешме Анӑҫ фронтне кайнӑ. Василевские хӑй ыйтнипе полк командирӗн пулӑшуҫин должноҫне куҫарнӑ. Фронтра реорганизаци хыҫҫӑн Василевские стрелоксен 11-мӗш дивизийӗн 32-мӗш бригадин 96-мӗш полкӗн командирӗн пулӑшуҫине лартнӑ. 15-мӗш ҫар йышӗнче Василевский Польшӑна хирӗҫ ҫапӑҫнӑ.

1920 ҫулхи утӑ уйӑхӗн вӗҫӗнче Василевские хӑй маларах службӑра тӑнӑ стрелоксен 48-мӗш дивизийӗн 427-мӗш полкне куҫарнӑ. Ҫурла уйӑхӗн варриччен Вильнӑра пулнӑ, унта дивизи гарнизон службинче тӑнӑ, унтан Беловежская пуща патӗнче поляксене хирӗҫ ҫапӑҫнӑ. Унта Василевскин О. Ю. Калнин комбригпа хирӗҫӳ тухнӑ. Калнин арпашура каялла чакнӑ 427-мӗш полка ертсе пыма хушнӑ. Полк ӑҫтине никам та йӗркеллӗ пӗлмен, Калнин палӑртнӑ срок вара Василевскишӗн ҫителӗксӗр пек туйӑннӑ. Василевский приказа пурнӑҫлама пултарайманни ҫинчен пӗлтернӗ. Калнин Василевские малтан трибунала ӑсатнӑ, унтан ҫурма ҫултан ӑна каялла тавӑрса полк командирӗн пулӑшуҫин должноҫӗнчен кӑларса взвод командирне лартнӑ. Каярахпа, тӗпчев иртнӗ хыҫҫӑн, 48-мӗш дивизи пуҫлӑхӗ комбриг приказне пӑрахӑҫланӑ, Василевские вӑхӑтлӑха уйрӑм батальон командирӗ пулма шаннӑ.

Вӑрҫӑсен хушшинчи тапхӑр

Вӑрҫӑ хыҫҫӑн Василевский Беларуҫ территоринче С. Н. Булак-Балахович отрячӗпе кӗрешме хутшӑннӑ, 1921 ҫулхи ҫурла уйӑхӗччен Смоленск кӗпӗрнинче бандитсемпе ҫапӑҫнӑ. Ун хыҫҫӑнхи 10 ҫулта Тверьти стрелоксен 48-мӗш дивизийӗн виҫӗ полкне, кӗҫӗн командирсен дивизи шкулне ертсе пынӑ. 1927 ҫулта комсостава лайӑхлатмалли РККА III Коминтерн ячӗллӗ «Выстрел» стрелок-тактика курсӗсенчен вӗренсе тухнӑ. 1928 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче вӗренӳре инспектор ушкӑнӗ 143-мӗш полка уйрӑммӑн палӑртнӑ. 1930 ҫулхи кӗркунне 144-мӗш полк, Василевский ертсе пыма тытӑниччен дивизире чи япӑх хатӗрленни шутланнӑскер, пӗрремӗш вырӑн йышӑнса округри манёврсенче пысӑк хака тивӗҫнӗ.

Тверь хулин Осоавиахи активӗ. Виҫҫӗмӗш ретре сулахайран виҫҫӗмӗшӗ — А. М. Василевский, 1926 ҫул.

Ахӑртнех, Василевскин ҫитӗнӗвӗсем ӑна штаб ӗҫне куҫарма хӗтӗртнӗ, кун пирки ӑна В. К. Триандафиллов манёврсем вӗҫленсенех пӗлтернӗ. Служба вырӑнӗ улшӑннӑ пирки партие кӗрессине каллех вӑраха ярас мар тесе Василевский полкри партбюрона заявлени панӑ. Заявление тивӗҫтернӗ, Василевские парти пайташӗн кандидатне йышӑннӑ. 1933—1936 ҫулсенче парти тасатӑвӗ иртнӗ пирки кандидатсене илесси кӑштах вӑраха кайнӑ, Василевские партие 1938 ҫулта кӑна, вӑл Тӗп штабра службӑра тӑнӑ чухне, илнӗ.

Василевский 1938 ҫулхи автобиографийӗнче «атте-аннепе харпӑр ҫыхӑнӑва тата ҫырӑнассине 1924 ҫултанпа ҫухатнӑ» тесе палӑртнӑ. Хутшӑнӑва 1940 ҫулта И. В. Сталин сӗннипе ҫӗнӗрен йӗркеленӗ.

1931 ҫулхи ҫу уйӑхӗнчен пуҫласа Василевский РККА Ҫапӑҫу хатӗрленӗвӗн управленийӗнче ӗҫленӗ, управлени кӑларнӑ «Ҫар хатӗрленӗвӗн бюллетеньне» редакциленӗ тата «Вӑрҫӑ хыпарҫи» журнал редакцине пулӑшнӑ. «Тарӑн пӗтӗмӗшле ҫар ҫапӑҫӑвне ертсе пымалли инструкцие», «Хальхи пӗтӗмӗшле ҫар ҫапӑҫӑвӗнчи пехотӑпа, артиллерипе, танксемпе тата авиаципе ҫыхӑнмалли инструкцие», ҫавӑн пекех «Ҫар штабӗн служби енӗпе наставление» хатӗрлес ҫӗре хутшӑннӑ.

1934—1936 ҫулсенче Атӑлҫи ҫар округӗн ҫар хатӗрленӗвӗн пайӗн пуҫлӑхӗ пулнӑ. 1936 ҫулта, РККА-ра пайӑр ҫар званийӗсене кӗртнӗ хыҫҫӑн, полковник ятне панӑ. СССР НКОн 1936 ҫулхи чӳкӗн 11-мӗшӗнчи приказӗпе килӗшӳллӗн ӑна РККА Тӗп штабӗн Академине йышӑннӑ, унта вӑл каярахпа палӑрнӑ «маршал курсӗнче» вӗреннӗ (127 ҫынран тӑракан пӗрремӗш наборта унта пулас 4 Совет Союзӗн Маршалӗ, 6 ҫар генералӗ, 8 генерал-полковник, 1 адмирал вӗреннӗ).

1937 ҫулта академирен лайӑх паллӑсемпе вӗренсе тухнӑ, унтан ӑна академин тыл кафедрин пуҫлӑхне лартнӑ.

1937 ҫулхи юпа уйӑхӗнче ҫӗнӗ тивӗҫ шанса панӑ — Тӗп штабӑн 1-мӗш пайӗн 10-мӗш уйрӑмӗн (команда составӗн оперативлӑ хатӗрленӗвӗ) пуҫлӑхӗ пулнӑ. 1938 ҫулхи ҫурлан 16-мӗшӗнче черетлӗ ҫар ятне панӑ: комбригсен. Ҫак вӑхӑтра вӑл Хасан кӳлли патӗнче ҫапӑҫусем пынӑ вӑхӑтра РККА мӗнле ӗҫленине тишкерекен комисси ӗҫне хутшӑннӑ.

1939 ҫулта Тӗп штабӑн Оперативлӑ управлениййӗн пуҫлӑхӗн ҫумӗ пулма ҫирӗплетнӗ, ҫав вӑхӑтрах кивӗ должносри тивӗҫсене пурнӑҫланӑ. Финляндие хирӗҫ вӑрҫӑ планӗн малтанхи вариантне, каярахпа ӑна Сталин хирӗҫленӗскере, хатӗрлеме хутшӑннӑ. Совет-финн вӑрҫи пуҫлансан фронта командировкӑна янӑ Тӗп штаб пуҫлӑхӗн пӗрремӗш ҫумӗн И. В. Смородиновӑн тивӗҫӗсене пурнӑҫланӑ.

1940 ҫулхи ҫуркунне ҫӗнӗ совет-финн чиккине демаркацилекен правительство комиссине ертсе пынӑ, Финляндипе мирлӗ килӗшӳ тӑвас тата алӑ пусас ҫӗре хутшӑннӑ.

1940 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче, вӑрҫӑ пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх Наркомат хӳтӗлевӗн тата Тӗп штаб аппаратӗнче кадрсене улаштарнӑ хыҫҫӑн, ӑна комдив ҫар званине парса Оперативлӑ управлени пуҫлӑхӗн пӗрремӗш ҫумӗ пулма ҫирӗплетнӗ. Германипе ҫапӑҫма пуҫлас тӑк ҫурҫӗр, ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ тата хӗвеланӑҫ енсенче РККА стратегиллӗ развёртыванийӗн оперативлӑ планӗсене хатӗрлес ӗҫе хутшӑннӑ.

Чӳкӗн 9-мӗшӗнче В. М. Молотов ертсе пынӑ совет делегацийӗ йышӗнче Германипе калаҫма Берлина кайнӑ.

Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи

Оригиналлӑ текст (выр.)

Великая Отечественная война застала меня на службе в Генеральном штабе, в должности заместителя начальника оперативного управления, в звании генерал-майора. 1 августа 1941 года решением ЦК партии я был назначен начальником оперативного управления и заместителем начальника Генерального штаба

Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи пуҫланнӑ чухне эпӗ Тӗп штабра оперативлӑ управлени пуҫлӑхӗн ҫумӗччӗ, генерал-майор званийӗнчеччӗ. 1941 ҫулхи ҫурлан 1-мӗшӗнче мана партин Тӗп комитечӗн йышӑнӑвӗпе оперативлӑ управлени пуҫлӑхне тата Тӗп штаб пуҫлӑхӗн ҫумне ҫирӗплетрӗҫ.Василевский А. М. Дело всей жизни.

Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине пӗрремӗш кунранах хутшӑннӑ. 1941 ҫулхи ҫурлан 1-мӗшӗнче Василевский генерал-майора Тӗп штаб пуҫлӑхӗн ҫумӗ — Оперативлӑ управлени пуҫлӑхне лартнӑ. Мускавшӑн ҫапӑҫнӑ чухне, юпан 5-мӗшӗнчен пуҫласа 10-мӗшӗччен, ГКО представителӗсен ушкӑнне кӗнӗ, вӗсем каялла чакакан тата ункӑран тухнӑ ҫарсене Можайск хӳтӗлев чиккине хӑвӑртрах ӑсатнӑ.

А. М. Василевский тата С. М. Будённый ирӗке кӑларнӑ Донбасра, 1943 ҫул

Василевский Мускава хӳтӗлессине тата ун хыҫҫӑнхи контрнаступление йӗркелес ӗҫре тӗп рольсенчен пӗрне вылянӑ. Мускав патӗнчи чи йывӑр кунсенче, юпан 16-мӗшӗнчен пуҫласа чӳк вӗҫӗччен, Тӗп штаба эвакуацилесен, вӑл Мускавра Ставкӑна пӑхса тӑракан оперативлӑ ушкӑна (Тӗп штабӑн пӗрремӗш эшелонӗ) ертсе пынӑ. 10 ҫынран тӑракан оперушкӑнӑн тӗп тивӗҫӗсен йышне ҫаксем кӗнӗ: «фронтри пулӑмсене пур енлӗн пӗлмелле тата тӗрӗс хакламалла; яланах тата тӗрӗс, анчах ытлашши вак-тӗвексӗр, вӗсем ҫинчен Ставкӑна пӗлтермелле; фронтри лару-тӑрура улшӑннӑ май хӑйсен сӗнӗвӗсене вӑхӑтра тата тӗрӗс палӑртса Аслӑ Тӗп командование доклад туса памалла; Ставка оперативлӑ-стратегиллӗ йышӑнусем тунӑ май плансемпе директивӑсене хӑвӑрт тата тӗп-тӗрӗс хатӗрлемелле; Ставкӑн мӗнпур йышӑнӑвне пурнӑҫланине, ҫавӑн пекех ҫарсен ҫапӑҫӑва хатӗрленсе тӑрассине, резервсене йӗркелессине тата хатӗрлессине, ҫарсене пурлӑх-ҫар хатӗрӗсемпе тивӗҫтерессине ҫирӗп тӗрӗслесе тӑмалла». Юпан 28-мӗшӗнче оперушкӑнӑн ӗҫӗ-хӗлне Сталин пысӑка хурса хакланӑ — тӑваттӑшне черетлӗ звани панӑ: Василевские — генерал-лейтенант званине, тепӗр виҫҫӗшне — генерал-майор званине. 1941 ҫулхи чӳкӗн 29-мӗшӗнчен пуҫласа раштавӑн 10-мӗшӗччен, Шапошников чирленӗ май, Василевский Тӗп штаб пуҫлӑхӗн тивӗҫӗсене пурнӑҫланӑ. Мускав патӗнче контрнаступление хатӗрленес ӗҫӗн пӗтӗм йывӑлӑхӗ А. Василевский ҫине тиеннӗ. Контрнаступление 1941 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗнче Калинин фрончӗн ҫарӗсем пуҫланӑ. «Ставка Конев енчен контрнаступлени пирки приказа пурнӑҫлассипе питӗ шухӑшланӑран» Василевский раштавӑн 5-мӗшӗнче ҫӗрле Калинин фрончӗн штабне «фронт командующине контрнаступление каймалли директива пама тата ун тӗлӗшпе пӗтӗм требование ӑнлантарма килнӗ».

А. М. Василевский Альфонса Алоис Хиттер генерал-лейтенант капитуляцине йышӑнать. Витебск, 1944 ҫулхи ҫӗртмен 28-мӗшӗ

1942 ҫулхи ака уйӑхӗн варринчен пуҫласа ҫӑвӑн 8-мӗшӗччен Ставка представителӗ пулса Ҫурҫӗр-Анӑҫ фронтӗнче пулнӑ, унта вӑл Демянск плацдармне пӗтерме хӑтланнӑ ҫӗре хутшӑннӑ. Ака уйӑхӗн 24-мӗшӗнченпе Б. М. Шапошников чирленӗ пирки Тӗп штаб пуҫлӑхӗн тивӗҫӗсене пурнӑҫланӑ. Ака уйӑхӗн 26-мӗшӗнче Василевские генерал-полковник званине панӑ. Ҫу уйӑхӗн 9-мӗшӗнче нимӗҫсем Крым фронтне татса кӗнӗ пирки Ставка ӑна Мускава чӗнсе илнӗ. 1942 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Ленинград патӗнче А. А. Власов генералӑн 2-мӗш тапӑну ҫарӗ окружение лекнӗ хыҫҫӑн ӑна Волхов фрончӗн командующийӗпе К. А. Мерецковпа пӗрле Кӗҫӗн Вишера хулине ҫарсене окруженирен илсе тухма янӑ.

1942 ҫулхи ҫӗртмен 26-мӗшӗнче Тӗп штаб пуҫлӑхне лартнӑ, юпа уйӑхӗн 14-мӗшӗнчен пуҫласа ҫав вӑхӑтрах СССР хӳтӗлев наркомӗн ҫумӗ пулнӑ (СССР хӳтӗлев халӑх комиссарӗн ҫумӗнче 1946 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче наркомата пӑрахӑҫличчен ӗҫленӗ). Утӑн 23-мӗшӗнчен пуҫласа ҫурлан 26-мӗшӗччен — Сталинград фронтӗнче Ставка представителӗ, Сталинград ҫапӑҫӑвӗн хӳтӗлев тапхӑрӗнче фронтсен пӗрлехи ӗҫӗсене йӗркелесе пынӑ. Совет ҫар искусствине аталантарас ӗҫе пысӑк тӳпе хывнӑ, Сталинград патӗнчи контрнаступление планланӑ тата хатӗрленӗ. Ставка Василевские контрнаступлени координацине шанса панӑ (Жукова ҫав вӑхӑтра Хӗвеланӑҫ фронтне янӑ пулнӑ). Ӑнӑҫлӑ контрнаступлени хыҫҫӑн Василевский раштав варриччен Сталинград хуранӗнче (ҫапӑҫӑвӗнче) тӑшман группировкине пӗтернӗ, анчах вӑл вӗҫлениччен кӑнтӑр-хӗвеланӑҫнелле Котельниково енче ҫапӑҫакан Манштейн группине хирӗҫ ҫапӑҫмашкӑн пулӑшма янӑ. 1943 ҫулхи кӑрлачӑн 2-мӗшӗнченпе малтан — Воронеж, кайран Брянск фронтӗнче совет ҫарӗсен Ҫӳлти Дон ҫинчи тапӑнӑвне координациленӗ.

1943 ҫулхи нарӑсӑн 16-мӗшӗнче Василевские Совет Союзӗн Маршалӗн званине панӑ. Ку тӗлӗнмелле хӑйне евӗрлӗ пулнӑ, мӗншӗн тесен 29 кун каялла кӑна ӑна ҫар генералӗн званине панӑ.

ВГК Ставки хушнипе Василевский Курск ҫапӑҫӑвӗнче Воронеж тата Степь фрончӗсен ӗҫӗсене координациленӗ. Донбаса ирӗке кӑларассипе ҫыхӑннӑ операцисене, сылтӑм ҫыранри Украинӑна тата Крыма ирӗке кӑларассипе ҫыхӑннӑ операцие планлассине тата ирттерессине ертсе пынӑ. 1944 ҫулхи акан 10-мӗшӗнче, Одессӑна ирӗке кӑларнӑ кун, ӑна «Ҫӗнтерӳ» орденпа чысланӑ. Ҫак орден ӑна йышӑннӑранпа шучӗпе иккӗмӗш пулнӑ (пӗрремӗшӗ — Жуковӑн). Севастополе илнӗ кун, 1944 ҫулхи ҫӑвӑн 9-мӗшӗнче, Василевский ирӗке кӑларнӑ хулана хӑвӑртрах пӑхма шут тытнӑ. Нимӗҫсен траншейи урлӑ каҫнӑ чухне унӑн машини мина ҫине лекнӗ. Василевский пуҫне ыраттарнӑ, унӑн контузи пулнӑ, темиҫе кун хӑлхи илтмен, питне кантӑк ванчӑкӗсем амантнӑ. Взрыв унӑн шофёрӗн урине амантнӑ. Ҫакӑн хыҫҫӑн Василевский тухтарсем хистенипе пӗр хушӑ вырӑнпах выртнӑ.

Беларуҫ операцийӗ вӑхӑтӗнче Василевский 1-мӗш Прибалтика тата 3-мӗш Беларуҫ фрончӗсен ӗҫӗсене координациленӗ. Утӑн 10-мӗшӗнчен вӗсем ҫумне тата 2-мӗш Прибалтика фрончӗ хушӑннӑ. Ҫавӑн пекех Василевский Прибалтикӑна ирӗке кӑларнӑ чухне те фронтсен ӗҫӗсене координациленӗ.

Утӑн 29-мӗшӗнчен пуҫласа координацие кӑна мар, Прибалтикӑра наступлени каяс ӗҫе те тӳрремӗнех ертсе пынӑ. Александр Михайлович Василевские Ленин орденӗпе тата «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медальпе пӗрле Совет Союзӗн Паттӑрӗн ятне 1944 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗнче ВГК заданийӗсене тӗслӗхлӗ шайра пурнӑҫланӑшӑн панӑ.

Тухӑҫ-Прусси операцийӗн пуҫламӑшне планлас тата ертсе пырас ӗҫе И. В. Сталин хӑй пурнӑҫланӑ, Василевский ҫав вӑхӑтра Прибалтикӑра пулнӑ. Анчах та, Сталин тата Тӗп штаб пуҫлӑхӗн ҫумӗ А. И. Антонов Ялта конференцине кайнӑ май Василевский Тӗп штаб пуҫлӑхӗн тата хӳтӗлев наркомӗн ҫумӗн тивӗҫӗсене пурнӑҫлама, Хӗвелтухӑҫ-Прусси операцине ертсе пыма таврӑннӑ. Нарӑсӑн 18-мӗшӗнче ҫӗрле, Ялтӑран таврӑннӑ Сталинпа калаҫнӑ чухне, Сталин Хӗвелтухӑҫ Пруссие фронтсен командующийӗсене пулӑшмашкӑн кайма сӗнсен Василевский хӑйне Тӗп штаб пуҫлӑхӗн должноҫӗнчен хӑтарма ыйтнӑ, ҫакна хӑйӗн вӑхӑчӗн ытларах пайне фронтра ирттернипе сӑлтавланӑ (Тӗп штаб пуҫлӑхӗн постӗнче 34 уйӑх пулнӑ, вӗсенчен 22 уйӑхне — фронтсенче). Нарӑсӑн 18-мӗшӗнче кӑнтӑрла вара 3-мӗш Беларуҫ фрончӗн командующийӗ И. Д. Черняховский вилни ҫинчен хыпар ҫитнӗ. Ҫавна май Сталин хӑвӑрт кӑна Василевские 3-мӗш Беларуҫ фрончӗн командующине лартма, кунсӑр пуҫне Василевские Аслӑ Тӗп командованийӗн Ставки йышне кӗртме йышӑннӑ. Фронт командующийӗн должноҫӗнче Василевский Кёнигсберга штурмлас ӗҫе ертсе пынӑ.

1945 ҫулхи акан 19-мӗшӗнче Василевские иккӗмӗш «Ҫӗнтерӳ» орденпа чысланӑ.

Кайран Василевский Земланд операцине ӑнӑҫлӑ ирттернӗ, ун чухне 3-мӗш Беларуҫ фрончӗн ҫарӗсем Балти флочӗпе пӗрле Тухӑҫ Пруссире нимӗҫ ҫарӗсен Земланд группировкине аркатнӑ. 1945 ҫулхи акан 26-мӗшӗнче совет ҫарӗсем Пиллау хула-крепоҫе ярса илнӗ.

Вӑрҫӑ ҫулӗсенче пӗлтерӗшлӗ вӑрҫӑ ыйтӑвӗсене татса пама ӑна И. В. Сталин патне 199 хутчен чӗнсе илнӗ.

Япони вӑрҫи

1944 ҫулхи ҫуллах, Беларуҫ операцийӗ вӗҫленсен, Сталин Василевские Германипе вӑрҫӑ вӗҫленсен ӑна Инҫет Хӗвелтухӑҫӗнче совет ҫарӗсен тӗп командующине лартма шухӑшлани ҫинчен пӗлтернӗ. Василевский Япони вӑрҫин планне 1945 ҫулхи акан 27-мӗшӗнче, Тухӑҫ-Прусси операцийӗ вӗҫленсен, хатӗрлес ӗҫе хутшӑнма пуҫланӑ, черновик плана вӑл 1944 ҫулхи кӗркуннех тунӑ. Вӑл ертсе пынипе ҫӗртмен 27-мӗшӗ тӗлне Маньчжури стратегиллӗ тапӑну операцийӗн планне хатӗрленӗ, ӑна Ставка тата Хӳтӗлев Патшалӑх Комитечӗ ырланӑ. 1945 ҫулхи утӑн 5-мӗшӗнче генерал-полковник тумне тӑхӑннӑ, Васильев ячӗпе документсем илнӗ Василевский Читана ҫитнӗ. Утӑн 30-мӗшӗнче ГКО директиви ӑна Инҫет Тухӑҫри совет ҫарӗсен тӗп ҫарпуҫӗ пулма ҫирӗплетнӗ.

Наступление хатӗрленнӗ май Василевский ҫарсен малтанхи позицийӗсене пӑхса тухнӑ, Байкал лешьен, 1-мӗш тата 2-мӗш Инҫет Тухӑҫ фрончӗсен ҫарӗсемпе паллашнӑ, ҫарсен тата корпуссен командующийӗсемпе лару-тӑрӑва сӳтсе явнӑ. Ҫав вӑхӑтрах тӗп задачӑсене пурнӑҫламалли сроксене тӗрӗсленӗ, вӗсене кӗскетнӗ, сӑмахран, Маньчжури тӳремне тухмалли срока. 1945 ҫулхи ҫурлан 9-мӗшӗнче тул ҫутӑлсан, наступление куҫсан совет ҫарӗсен ӗҫӗсене ертсе пынӑ. Японин миллионлӑ Квантун ҫарне Маньчжурире аркатма Василевский ертсе пыракан совет тата монгол ҫарӗсене пурӗ те 24 кун кӑна кирлӗ пулнӑ.

Иккӗмӗш «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медале Александр Михайлович Василевский 1945 ҫулхи авӑнӑн 8-мӗшӗнче Япони вӑрҫи вӑхӑтӗнче Инҫет Хӗвелтухӑҫӗнче совет ҫарӗсене ӑста ертсе пынӑшӑн тивӗҫнӗ.

Вӑрҫӑ хыҫҫӑнхи пурнӑҫ тапхӑрӗ

Вӑрҫӑ вӗҫленсен, 1946 ҫулхи пушӑн 22-мӗшӗнчен пуҫласа 1948 ҫулхи чӳк уйӑхӗччен, — СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсен Тӗп штабӗн пуҫлӑхӗ тата СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсен министрӗн ҫумӗ. 1948 ҫултанпа — Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйсен министрӗн пӗрремӗш ҫумӗ. 1949 ҫулхи пушӑн 24-мӗшӗнчен пуҫласа 1950 ҫулхи нарӑсӑн 26-мӗшӗччен — СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсен министрӗ, кайран — СССР Ҫар министрӗ (1953 ҫулхи пушӑн 16-мӗшӗччен).

Сталин вилнӗ хыҫҫӑн А. М. Василевскин ҫар карьери тӑрук улшӑннӑ.

1953 ҫулхи пуш уйӑхӗн 16-мӗшӗнчен пуҫласа 1956 ҫулхи пушӑн 15-мӗшӗччен вӑл СССР хӳтӗлев министрӗн пӗрремӗш ҫумӗ пулнӑ. 1956 ҫулхи пушӑн 15-мӗшӗнче ӑна «хӑй ыйтнипе» тесе должноҫран официаллӑ майпа хӑтарнӑ, анчах А. М. Василевский хӑй каланӑ тӑрӑх, ӑна «хӑй ыйтни» ҫинчен сӗнӗве пӗлтернӗ Г. К. Жуков ку Н. С. Хрущёв ыйтни пулнине тӳрреммӗн каланӑ. 1955 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнчен пуҫласа СССР Хӳтӗлев канашӗн пайташӗ шутланнӑ.

1956 ҫулхи ҫурлан 14-мӗшӗнче СССР хӳтӗлев министрӗн ҫар ӑслӑлӑхӗ енӗпе ӗҫлекен ҫумӗ пулса тӑнӑ. 1957 ҫулхи раштав уйӑхӗнче чирленине пула ҫар формине тӑхӑнса ҫӳремелли правӑпа отставкӑна янӑ.

1959 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче СССР Хӳтӗлев министерствин тӗп инспекторӗсен ушкӑнӗн тӗп инспекторне лартнӑ(1977 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗччен).

XIX тата XX съездсенче ССКП ТК пайташне суйланнӑ (1952—1961). СССР Аслӑ Канашӗн 2—4 пухӑвӗн депутатне суйланнӑ (1946—1958).

1956—1958 ҫулсенче Вӑрҫӑ ветеранӗсен канаш комитечӗн пӗрремӗш председателӗ пулнӑ, малашне Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин ветеранӗсен организацийӗсен ӗҫне хастар хутшӑннӑ.

Совет Союзӗн Маршалӗ Василевский 1937 ҫулхи репрессисем СССР историйӗнче пысӑк пӗлтерешлӗ пулнӑ тесе шутланӑ: «Вӑтӑр ҫиччӗмӗш ҫулсӑр, тен, хӗрӗх пӗрремӗш ҫулта пачах вӑрҫӑ пулман пулӗччӗ. Гитлер хӗрӗх пӗрремӗш ҫулта вӑрҫӑ пуҫлама шут тытнинче пирӗн патра пулса иртнӗ ҫар кадрӗсене аркатса тӑкнин шайне хаклани пысӑк вырӑн йышӑннӑ».

1977 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗнче вилнӗ. Александр Михайлович Василевский виллин кӗлне хунӑ урнӑна Мускаври Хӗрлӗ тӳремри Кремль стени хушшине хунӑ.

Василевский ертӳлӗхӗн характерӗ тата стилӗ

Иккӗленӳ ҫук, Василевскин штаб ӗҫӗн тата оперативлӑ искусствӑн хӑнӑхӑвӗсене йӗркелессине Б. М. Шапошников пысӑк витӗм кӳнӗ, вӑл ертсе пынипе Александр Михайлович штаб должноҫӗнче ӗҫлеме тытӑннӑ. Унччен Шапошников Мускав ҫар округӗн ҫарӗсен командующийӗ пулнӑ, унта Василевский полк командирӗ пулнӑ. Кунсӑр пуҫне, Аслӑ тӗп командующипе пӗрле тӗл пулнисем Василевскине пурӑна киле ҫынсемпе йывӑррӑн тата хӑвӑрт мар хутшӑнма пуҫлакан Сталинӑн шанчӑклӑ ҫыннисен йышне кӗме май панӑ.

СССР Аслӑ канашӗн 1944 ҫулхи акан 10-мӗшӗнчи «Совет Союзӗн Маршалне А. М. Васильевские „Ҫӗнтерӳ“ орденпа чысласси пирки» указӗ

Б. М. Шапошниковран илнӗ штаб службин хӑнӑхӑвӗсемсӗр тата унчченхи пӗтӗм служба вӑхӑтӗнче хӑйне пӑхӑнса тӑнисемпе ӗҫ стильне йӗркеленисӗр пуҫне Василевскин ҫар пуҫӗ пек йӗркеленнин тепӗр тапхӑрӗ пулнӑ — Тӗп штаб академийӗн пӗрремӗш наборӗнче вӗренни, унта ҫав вӑхӑтри ҫар ӗҫӗн чи лайӑх пӗлӳҫисем пуҫтарннӑ.

Василевский Пӗрремӗш тӗнче тата Граждан вӑрҫисем вӑхӑтӗнче темиҫе хутчен те пысӑкрах должноҫсене йышӑнма килӗшмен, хӑйне хатӗрленсе ҫитмен тесе шутланӑ. Ҫавӑн пекех вӑл Тӗп штаб пуҫлӑхӗн должноҫӗ валли те ҫителӗклӗ хатӗрленмен тесе шутланӑ. Мемуарӗсенче Василевский Совет Союзӗн Паттӑрӗн ятне икӗ хутчен тивӗҫни пирки асӑнман. Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи вӑхӑтӗнчи ҫарпуҫӗшӗн вӑл хӑйне пӑхӑнса тӑракансемпе ҫемҫен, тӗрӗслӗхе мала хурса хутшӑнакан стильлӗ пулнӑ, ку Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнчех Суворов, Кутузов, Милютин, Скобелев тата, уйрӑмах, Драгомиров ӗҫӗсене тӗпченӗ чухне пиҫӗхме пуҫланӑ .

Сталинпа мӗнле хутшӑну пулни

Василевский Сталинпа пӗрремӗш хутчен Хӗллехи вӑрҫӑ планне хатӗрленӗ вӑхӑтра тӗл пулнӑ. Ӗҫлӗ тӗлпулусемсӗр пуҫне пӗр формаллӑ марри те пулнӑ: Кремльти апатлану, ун чухне Сталин Василевский ашшӗ-амӑшӗн шӑпипе кӑсӑкланнӑ, хутшӑнусем татӑлнине пӗлсен питӗ тӗлӗннӗ, вӗсене ҫийӗнчех ҫӗнӗрен йӗркелеме сӗннӗ. Василевский ҫирӗплетнӗ тӑрӑх, 1940 ҫулхи нарӑсран пуҫласа 1941 ҫулхи ҫурлаччен вӑл Сталинпа хутшӑнман, Тӗп штабӑн оперативлӑ пайӗн пуҫлӑхӗн должноҫне йышӑнсан кӑна пӗрмай тӗл пулма пуҫланӑ, ку Шапошников хутшӑнмасӑр пулман (ҫав вӑхӑтра вӑл Тӗп штаб пуҫлӑхӗн должноҫне йышӑннӑ, Сталин ӑна питӗ хисепленӗ). Каярахпа Сталин Василевский ҫинчен час-часах ҫапла каланӑ: «Ну, итлер-ха, мӗн калӗ пире Шапошников шкулӗ!»

Василевский Тӗп штаб пуҫлӑхӗ пулнӑ чухне Сталин унӑн харпӑр йывӑрлӑхӗсене тимленӗ, ывӑнса ан ҫиттӗр тесе Василевский валли кану сехечӗсене палӑртнӑ, ҫакна мӗнле пурнӑҫланине тӗрӗслесе тӑнӑ. Тепӗр тесен, ку Сталина Василевскин службӑри йӑнӑшсемшӗн ятлама кансӗрлемен. Василевский Ставка представителӗ пулса кайсан фронтсенчен донесенисем кӑшт вӑхӑтра ямасан Сталинӑн хытӑ вӑрҫса янӑ телеграммисем пирки паллӑ. Мускавра чухне Василевский Сталина фронтри лару-тӑру ҫинчен кулленех доклад туса панӑ, фронта тухса кайнсан пӗр вӗҫӗм телефонпа ҫыхӑнура пулнӑ. Маршал хӑй каласа панӑ тӑрӑх, Сталинпа калаҫман пӗр кун та пулман.

Мемуарӗсенче Василевский Сталин тӗлӗннине аса илнӗ: вӑл 1941 ҫулхи раштавӑн 4-мӗшӗнчи йышӑнура генерал-лейтенантӑн парад форми ҫинче пурӗ те пӗр орден тата пӗр медаль кӑна курнӑ. Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи вӑхӑтӗнче Василевский икӗ «Ҫӗнтерӳ» орденсӑр тата Совет Союзӗн Паттӑрӗн званийӗсӗр пуҫне икӗ Ленин орденне, Хӗрлӗ Ялав орденне тата 1-мӗш степень Суворов орденне кӑна илнӗ. Ҫапах та Совет Союзӗн Маршалӗн званине ӑна ҫар генералӗн званине илнӗ хыҫҫӑн 29 кунранах (ӑна вӑл вӑрҫӑ пуҫланнӑранпа совет тапхӑрӗнчи ҫар пуҫӗсенчен чи малтан илнӗ) панӑ.

Ҫемйи

• Пӗрремӗш арӑмӗ — Серафима Николаевна Воронова (1904—1980), ҫемье 1934 ҫулта саланнӑ.

• • Ывӑлӗ — Юрий Александрович Василевский (1925—2013), авиаци генерал-лейтенанчӗ, Совет Союзӗн Маршалӗн Георгий Константинович Жуковӑн хӗрне Эре Георгиевнӑна качча илнӗ.

• Иккӗмӗш арӑмӗ — Екатерина Васильевна Сабурова.

• • Ывӑлӗ — Игорь Александрович Василевский (1935 ҫулхи пушӑн 21-мӗшӗнче ҫуралнӑ), Раҫҫей Федерацийӗн тава тивӗҫлӗ архитекторӗ, ЧССР Патшалӑх премийӗн лауреачӗ, Тевосян Иван Фёдоровичӑн хӗрне Розалийӑна качча илнӗ (1936 ҫулта ҫуралнӑ), Раҫҫей архитекторӗсен пӗрлӗхӗн пайташӗ, РФ тава тивӗҫлӗ культура ӗҫченӗ.

Ҫар чинӗсем тата ҫар званийӗсем

• Прапорщик — 1915 ҫулхи ҫу уйӑхӗ
• Подпоручик
• Поручик — 1916 ҫулхи чӳкӗн 22-мӗшӗ
• Штабс-капитан — 1917 ҫулхи пушӑн 21-мӗшӗ (ав. чин 1916 ҫулхи раштавӑн 14-мӗшӗ).
• Полковник — 1936 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗ
• Комбриг — 1938 ҫулхи ҫурлан 16-мӗшӗ
• Комдив — 1940 ҫулхи акакн 5-мӗшӗ
• Генерал-майор — 1940 ҫулхи ҫӗртмен 4-мӗшӗ
• Генерал-лейтенант — 1941 ҫулхи юпан 28-мӗшӗ
• Генерал-полковник — 1942 ҫулхи ҫӑвӑн 21-мӗшӗ
• Ҫар генералӗ — 1943 ҫулхи кӑрлачӑн 18-мӗшӗ
• Совет Союзӗн Маршалӗ — 1943 ҫулхи нарӑсӑн 16-мӗшӗ

Наградӑсем

• Совет Союзӗн Паттӑрӗ (1944 ҫулхи утӑн 2-мӗшӗ, «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медаль № 2856)
• Икӗ хут Совет Союзӗн Паттӑрӗ (1945 ҫулхи авӑнӑн 8-мӗшӗ, «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медаль № 78)

Василевскин шинелӗ Мускаври Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйсен тӗп музейӗнче

Василевскин шинелӗ Мускаври Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйсен тӗп музейӗнче

Булава

Орденсем

• Сакӑр Ленин орденӗ (1942 ҫулхи ҫӑвӑн 21-мӗшӗ, 1944 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ, 1945 ҫулхи нарӑсӑн 21-мӗшӗ, 1945 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ, 1955 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ, 1965 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ, 1970 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ, 1975 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ)
• Октябрь Революци орденӗ (1968 ҫулхи нарӑсӑн 22-мӗшӗ)
• Икӗ «Ҫӗнтерӳ» орден (№ 2 и № 7) (1944 ҫулхи акан 10-мӗшӗ, 1945 ҫулхи акан 19-мӗшӗ)
• Икӗ Хӗрлӗ Ялав орденӗ (1944 ҫулхи чӳкӗн 3-мӗшӗ, 1949 ҫулхи ҫӗртмен 20-мӗшӗ)
• I степень Суворов орденӗ (1943 ҫулхи кӑрлачӑн 28-мӗшӗ)
• Хӗрлӗ Ҫӑлтӑр орденӗ (1939)
• III степень «СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсенче Тӑван ҫӗршывшӑн служба тӑнӑшӑн» орден (1975 ҫулхи акан 30-мӗшӗ)

Медальсем

• «Ҫар хастарлӑхӗшӗн. Владимир Ильич Ленин ҫуралнӑранпа 100 ҫул ҫитнӗ май» (1970)
• «Рабочи-хресчен Хӗрлӗ ҫарне — XX ҫул» (1938 ҫулхи нарӑсӑн 22-мӗшӗ)
• «Мускава хӳтӗленӗшӗн»
• «Сталинграда хӳтӗленӗшӗн»
• «Кёнигсбергана илнӗшӗн»
• «1941—1945 ҫҫ. Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче Германие ҫӗнтернӗшӗн»
• «Японие ҫӗнтернӗшӗн»
• «Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче ҫӗнтернӗренпе — ҫирӗм ҫул» (1965)
• «1941—1945 ҫҫ. Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче ҫӗнтернӗренпа — вӑтӑр ҫул» (1975)
• «Мускав 800 ҫул тултарнине асӑнса» (1947)
• «Совет Ҫарӗ тата Флочӗ — 30 ҫулта» (1948)
• "СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсем — 40 ҫулта « (1958)
• „СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсем — 50 ҫулта“ (1968)

Хисеплӗ хӗҫ-пӑшал

• СССР Патшалӑх гербне ылтӑнпа ӳкернӗ хисеплӗ хӗҫ-пӑшал (1968 ҫулхи нарӑсӑн 22-мӗшӗ)

Революцичченхи наградӑсем

Раҫҫей империйӗ

• „Паттӑрлӑхшӑн“ тесе ҫырнӑ Сӑваплӑ Анна орденӗ (1916 ҫулхи акан 28-мӗшӗ)
• Хӗҫсемлӗ тата 3-мӗш степень бантлӑ Сӑваплӑ Станислав орденӗ (1917 ҫулхи ҫӑвӑн 11-мӗшӗ)

Раҫҫей республики

• Кӗмӗл лавр турачӗллӗ 4-мӗш степень Георги хӗресӗ (1917 ҫулхи юпан 22-мӗшӗ)
• Хӗҫсемлӗ 2-мӗш степень Сӑваплӑ Станислав орденӗ (1917 ҫулхи раштавӑн 30-мӗшӗ).

Ют ҫӗршыв наградисем

• Икӗ Сухэ-Батор орденӗ (Монголи Халӑх Республики, 1966 ҫулхи ҫурлан 9-мӗшӗ, 1971 утӑн 6-мӗшӗ)

Василевский маршалӑн бюсчӗ Вичугӑра, 2006 ҫ.

• Хӗрлӗ Ялав Ҫар орденӗ (Монголи Халӑх Республики, 1945)
• I степень „Болгари Халӑх Республики“ (Болгари Халӑх Республики, 1974 ҫулхи авӑнӑн 18-мӗшӗ)
• Карл Маркс орденӗ (Германи Демократи Республики, 1975 ҫулхи ҫӑвӑн 8-мӗшӗ)
• I класлӑ Шурӑ арӑслан орденӗ (Чехословаки Социализм Республики, 1955)
• I степень „Ҫӗнтерӳшӗн“ Шурӑ арӑслан орденӗ (Чехословаки Социализм Республики, 1945)
• I класлӑ „Виртути Милитари“ орденӗ (Польша Халӑх Республики, 1946)
• II класлӑ Польша Чӗрӗлӗвӗн орденӗ (Польша Халӑх Республики, 1968 ҫулхи раштавӑн 19-мӗшӗ)
• III класлӑ Польша Чӗрӗлӳ орденӗ (Польша Халӑх Республики, 1973)
• I степень Грюнвальд хӗресӗн орденӗ (Польша Халӑх Республики, 1946 ҫулхи раштав)
• Хисеплӗ легион орденӗн аслӑ офицерӗ (Франци, 1944)
• Тӗп командующи степеньлӗ „Хисеп Легионӗ“ орден (АПШ, 1944 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗ)
• Аслӑ Британи Империйӗн орденӗн Аслӑ хӗресӗн хисеплӗ Рыцарӗ (Аслӑ Британи, 1944 ҫулхи ҫӑвӑн 10-мӗшӗ).
• I степень „Партизан ҫӑлтӑрӗ“ орденӗ (Югослави Социализма Федераци Республики, 1946).
• Наци ирӗклӗхӗн орденӗ (Югослави Социализма Федераци Республики, 1946)
• I степень Патшалӑх ялавӗн орденӗ (Китай Халӑх Демократи Республики, 1948 ҫулхи раштавӑн 23-мӗшӗ)
• 1939 ҫулхи вӑрҫӑ хӗресӗ (Чехословаки Социализм Республики, 1943)
• Вӑрҫӑ хӗресӗ (Франци, 1944)
• I степень Сӑваплӑ треножник орденӗ (Китай Халӑх Республики, 1946 ҫулхи кӑрлачӑн 20-мӗшӗ)
• „Китай-совет туслӑхӗ“ медаль (Китай Халӑх Демократи Республики)
• „Корейӑна ирӗке кӑларнӑшӑн“ ылтӑн мадель (Китай Халӑх Демократи Республики)
• I степень „Хӗҫ-пӑшал тӑванлӑхӗ“ медаль (Германи Демократи Республики, 1971 ҫулхи нарӑсӑн 6-мӗшӗ)
• „Георгий Димитров ҫуралнӑранпа 90 ҫул“ медаль (Болгари Халӑх Республики, 1974)
• „Японие ҫӗнтернӗшӗн“ медаль (Монголи Халӑх Республики)
• „Милитаристла Японие ҫӗнтернӗренпе 30 ҫул“ медаль (Монголи Халӑх Республики)
• „Халхин-Гольска ҫӗнтернӗренпе 30 ҫул“ медаль (Монголи Халӑх Республики, 1969 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗ)
• „Милитаристла Японие ҫӗнтернӗренпе 30 ҫул“ медаль (Монголи Халӑх Республики)
• „Монголи Халӑх Революцийӗ — 50 ҫул“ медаль (Монголи Халӑх Республики, 1971 ҫулхи раштавӑн 16-мӗшӗ)
• „Монголи Халӑх Революцийӗ — 50 ҫул“ медаль (Монголи Халӑх Республики, 1971 ҫулхи пушӑн 15-мӗшӗ)
• Монголи Халӑх Республикин тата Чехословаки Социализм Республикин пӗрер медалӗ

Пурӗ 30 ют патшалӑх наградисемпе чысланӑ.

Палӑксем тата асӑну хӑмисем

• Калининградри (ӑна штурмлассине Василевский ертсе пынӑ) унӑн ячӗллӗ тӳремри палӑк (2000).

Костромари патшалӑх университечӗн ҫурчӗ ҫинчи асӑну хӑми

Хабаровскри Василевский палӑкӗ

Кинешмари Василевский палӑкӗ

А. К. Василевский ҫуралнӑранпа 115 ҫул, Приднестровьери Почта блокӗ, 2010

А. К. Василевский ҫуралнӑранпа 125 ҫул, Приднестровье Почти, 2020

• Хабаровскри Ленин ячӗллӗ стадионри палӑк, 2016 ҫулхи авӑнӑн 30-мӗшӗнче, Василевский ҫуралнӑранпа 121 ҫул ҫитнӗ кун, уҫнӑ.
• Мускаври Василевский Маршал урамӗнчи 15-мӗш ҫурт умӗнчи бюст (Тӗп штаб ҫурчӗ, унта Василевский ертсе пынӑ офицерсене хваттер панӑ). Хупӑ конкурс ҫӗнтерӳҫи Д. Стритовичӑн, А. Коробовӑн тата Р. Гавриловӑн проекчӗ пулса тӑнӑ.
• Иваново облаҫӗнчи Кинешма хулинчи икӗ хутчен Совет Союзӗн Паттӑрӗн (А. М. Василевский ячӗллӗ сквер) пӑхӑр бюсчӗ (1949, скульпторӗ Е. В. Вучетич).
• Тӑван тӑрахӗнчи, Иваново облаҫӗнчи Вичуга хулинчи, А. М. Василевский маршал бюсчӗ (Мухтав аллейи, 2006 ҫулхи ҫӑвӑн 8-мӗшӗнче уҫнӑ, скульпторӗсем А. А. Смирнов тата С. Ю. Бычков, архитекторӗ И. А. Василевский).
• Маршал ҫуралнӑ вырӑнти асӑну хӑми — Иваново облаҫӗнчи Вичуга хули (Василевский урамӗ, 13) .
• Костромари тӗн семинарийӗ пулнӑ ҫурт ҫинчи асӑну хӑми (халӗ Кострома патшалӑх университечӗн корпусӗ: Кострома хули, 1-мӗш Май урамӗ, 14).
• Ивановӑри (Василевский урамӗ, 4) асӑну хӑми (2005).
• Волгоградри (Василевский урамӗ, 2) асӑну хӑми (2007 — Ҫӗнтерӳ Маршалӗн А. М. Василевскин астӑвӑм ҫулталӑкӗпе килӗшӳллӗн)
• Тверьти Сахарово микрорайонӗнче асӑну хӑми (Василевский урамӗ, 25)
• Запорожье облаҫӗнчи Смородино салинчи астӑвӑм палли.
• Челепири асӑну хӑми (Василевский урамӗ, 81) .
• Тухӑҫ (Инҫет Тухӑҫ) ҫар округӗнчи Ҫарпа истори музейӗн ҫурчӗ ҫине асӑну хӑми вырнаҫтарнӑ.
• Кӑнтӑр-Сахалинра комсомол мухтавӗн аллейин пуҫламӑшӗнче палӑк вырнаҫтарнӑ.
• Костромӑри Дзержинский урамӗнчи Александр Василевский палӑкӗ — регион администрацийӗн ҫуртне хирӗҫ (2017).
• Мускаври Фрунзе ҫыранӗнчи Раҫҫей Хӳтӗлев министерствин ҫурчӗ патӗнчи палӑк, 2021 ҫулхи раштавӑн 4-мӗшӗнче уҫнӑ.
• Волгоград облаҫӗнчи Ленин районӗнчи Коммунар ялӗнчи паркри бюст. 2021 ҫулхи раштавӑн 7-мӗшӗнче уҫнӑ.
• Волгоградри „Сталинград ҫапӑҫӑвӗ“ музея-панорама территорийӗнчи бюст. 2023 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗнче уҫнӑ.
• 2020 ҫулта Приднестровье почти А. К. Василевский ҫуралнӑранпа 125 ҫул ҫитнӗ тӗле почта маркине кӑларнӑ.

Астӑвӑм

• Калининград облаҫӗнчи Гурьевск районӗнчи Маршал ял тӑрӑхӗнчи Василевское (унчен Wesselhöfen ялӗ) посёлокне Маршал ятне панӑ.

БПК „Василевский Маршал“ 1983—2007 ҫҫ.

• Аслӑ Курил гряди шутӗнчи ятсӑр Уруп утрав-спутнике 2020 ҫулхи раштавӑн 30-мӗшӗнче Василевский Маршал утравӗ ят панӑ.
• Калининградри тӳреме Василевский Маршал ятне панӑ.
• Василевский Маршал ятне ҫак хуласенчи урамсене панӑ:
• 1. Раҫҫейре: Кострома, Вичуга, Волгоград, Кинешма (урам тата сквер), Мускав, Тверь, Иваново, Самар (бульвар), Сковородино, Симферополь, Челепи, Энгельс;
• 2. Украинӑра: Краснодон, Кривой Рог (бульвар), Николаев, Славянск.
• Пысӑк кимме хирӗҫ „Василевский Маршал“ карап (Североморскра, 2007 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче пӑрахӑҫа кӑларнӑ).
• Раҫҫей Федерацийӗн Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсен Совет Союзӗн Маршалӗ А. М. Василевский ячӗллӗ ҫар сывлӑх хирӗҫ хӳтӗлевӗн ҫар академийӗ (Смоленск хули).
• „Василевский Маршал“ танкер (приписка порчӗ — Новороссийск).
• „Василевский Маршал“ пысӑк автономлӑ шӑнтакан траулер (приписка порчӗ — Лиепая).
• 1963 ҫулта Л. А. Колесников селекционер кӑларнӑ „Василевский Маршал“ сирень сорчӗ.
• Памирти „Василевский Маршал“ пик тата „Василевский Маршал“ ледник.
• Совет Союзӗн Маршалӗ А. М. Василевский ячӗллӗ Тип ҫӗр ҫарӗсен сывлӑш хирӗҫ хӳтӗлевӗн ҫар академийӗ (Киев хули)
• А. М. Василевский Маршал ячӗллӗ пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан 40-мӗш вӑтам шкул (Самар хули).
• Хулари шкулсен хушшинче иртекен А. М. Василевский ячӗллӗ „Тӑван ҫӗршыв Паттӑрӗсем“ патриотлӑх вулавӗсем (Самар хули).
• Раҫҫей Федерацийӗн Хӳтӗлев Министрӗн 2016 ҫулхи чӳкӗн 30-мӗшӗнчи 780-мӗш номерлӗ хушӑвӗпе Раҫҫей Федерацийӗн Хӳтӗлев министерствин „Совет Союзӗн маршалӗ А. М. Василевский“ ведомство медальне йышӑннӑ»Маршал Советского Союза А. М. Василевский".
• «Василевский Маршал» — Раҫҫейри пӗртен-пӗр ишекен регазификациллӗ установка (2010-мӗш ҫулсем).
• Унӑн ятне Мускав облаҫӗнчи Красновидово ялӗнчи «Анӑҫ фрончӗн штабӗн ларӑвӗ» ӳнер композицийӗнче вилӗмсерлетнӗ.

Кинора сӑнарланисем

• 1948 — «Третий удар» — СССР халӑх артисчӗ Юрий Шумский.
• 1949 — «Сталинградская битва» — СССР халӑх артисчӗ Юрий Шумский, роле калӑпланӑшӑн Сталин премине тивӗҫнӗ.
• 1972 — «Освобождение» киноэпопея — РСФСР тава тивӗҫлӗ артисчӗ Евгений Буренков.
• 1981 — «Через Гоби тата Хинган» — РСФСР тава тивӗҫлӗ артисчӗ Лев Золотухин.
• 2022 — «Диверсант. Идеальный штурм» — Кирилл Полухин.

Ӑнлантарусем

Библиографи тата кинематографи

А. М. Василевскин мемуарӗсем, кӗнекисем, статйисем

• Василевский А. М. О дисциплине и воинском воспитании. — Воениздат, 1987.
• Василевский А. М. Восточно-Прусская операция // Военно-исторический журнал. — 1969. — Пуш (№ 03). — .
• Василевский А. М. В те суровые годы // Военно-исторический журнал. — 1978. — Нарӑс (№ 02). — .
• Василевский А. М. Автобиография от 27 октября 1938 года // Военно-исторический журнал. — 1990. — Ака (№ 04). — .

А. М. Василевский маршал пирки вуламалли

• А. М. Василевский: Фотоальбом о выдающемся сов. полководце Маршале Сов. Союза А. М. Василевском / сост. И. В. Ставицкий, авт. фот. В. И. Аркашев и др.. — Планета, 1991. — 199 с. — (Человек, события, время). — ISBN 5-85250-157-3.
• Маршал А. М. Василевский: Стратег, полководец, человек / сост.: А. В. Басов, Л. М. Гаврилов. — Совет ветеранов книгоиздания, 2000. — 623 с. — ISBN 5-87548-06808.
• Симонов К. М. Глазами человека моего поколения: Размышления о И. В. Сталине. — Книга, 1990. — С. 390—421. — 431 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-212-00176-5.
• Песков В. М. Война и люди. — Терра-Книжный клуб, 2005. — С. 78—99. — 303 с. — (Великая Отечественная). — ISBN 5-275-01277-2.
• Кавалеры ордена «Победа» / под ред. В. Н. Лобова. — Логос, 2000. — С. 46—77. — 414 с. — ISBN 5-88439-138-2.
• Баграмян И. Х. Великого народа сыновья / литзапись В. К. Печоркина. — Воениздат, 1984. — С. 43—84. — 360 с.
• Грибков А. И. Исповедь лейтенанта: Встречи с полководцами: К. К. Рокоссовский, Г. К. Жуков, А. М. Василевский, И. Х. Баграмян, М. В. Захаров, Р. Я. Малиновский, А. А. Гречко, С. С. Бирюзов, Н. И. Крылов, В. И. Чуйков.; Операция «Анадырь». — Мысль, 1999. — С. 126—143. — 383 с. — ISBN 5-244-00919-2.
• Гареев М. А. Полководцы Победы и их военное наследие: Очерки о воен. искусстве полководцев, завершивших Великую Отечеств. войну. — ИНСАН, 2003. — 444 с. — ISBN 5-85840-320-4.
• Василевский Ю. А. Поверить в судьбу (воспоминания старшего сына маршала в книге Василевский А. М. Дело всей жизни. — М: ОЛМА-ПРЕСС, 2002, с. 556—581).
• Василевский И. А. Стратег Победы (воспоминания младшего сына маршала в книге Василевский А. М. Дело всей жизни. — М: ОЛМА-ПРЕСС, 2002, с. 582—589).
• Белов П. Ф. Тернии и звёзды. Повествование о Василевских. — Талка, 1997. — 300 с. — ISBN 5-87596-023-Х.
• Золототрубов А. М. Жезл маршала : (О Василевском А. М.) : Роман. — Астрель, 2002. — 509 с. — 7000 экз. — ISBN 5-17-012266-7.
• Дайнес В. О. Василевский. — Вече, 2012. — 464 с. — (Война и армия. Великие исторические персоны: ВИП). — ISBN 978-5-9533-5332-8.
• Великанов Н. Т. Василевский. — Молодая гвардия, 2014. — 464 с. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03694-9.
• Зимонин В. П. Маршал Советского Союза А. М. Василевский: полководец, поставивший победную точку во Второй мировой войне. — М.; СПб.: Нестор-История, 2020. — 200 с.

Ытти вуламалли (мемуарсем, историсем, аналитика)

• Рокоссовский К. К. Солдатский долг. — 5-е изд.. — Воениздат, 1988. — 367 с. — ISBN 5-203-00489-7.
• Межирицкий П. Я. Читая маршала Жукова. — 2-е, испр. и доп.. — Philadelphia.: Libas Consulting, 2002.
• Суворов В. Тень победы. — АСТ, 2002.
• Хрущёв Н. С. Время. Люди. Власть. (Воспоминания). Книга I. — ИИК «Московские Новости», 1999.
• Бивор Э. Сталинград. — Русич, 1999.
• Ляш О. Так пал Кёнигсберг = Lasch v. O. So fiel Konigsberg: Kampf und Untergang von Ostpreussens Hauptstadt. — Munich: Gräfe n.d, 1958. — 1991.
• Александров А. А. Великая победа на Дальнем Востоке. Август 1945 года: от Забайкалья до Кореи. — Вече, 2004.
• Василевский Александр Михайлович // Вавилон — «Гражданская война в Северной Америке» / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1979. — С. 26—27. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 2).
• Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
• . — Волг.: Издатель. — С. 94. — 800 с.
• Стрельбицкий И. С. В боях за Севастополь // Военно-исторический журнал. — 1961. — Раштав (№ 12). — .
• Агибалов И. Большая жизнь (К 70-летию со дня рождения А. М. Василевского) // Военно-исторический журнал. — 1965. — Авӑн (№ 09). — .
• Курочкин П. А. Выдающийся советский полководец (К 80-летию со дня рождения Маршала Советского Союза А. М. Василевского) // Военно-исторический журнал. — 1975. — Авӑн (№ 09). — .
• Горьков Ю. А. И. В. Сталин и Ставка ВГК // Военно-исторический журнал. — 1995. — Май—Июнь (№ 03). — . — ISSN 0321-0626.
• Печёнкин А. А. Нарком обороны СССР И. В. Сталин и его заместители // Военно-исторический журнал. — 2005. — Ҫурла (№ 08). — . — ISSN 0321-0626.
• Макаров П. В. Эволюция органов управления военной сферой советского государства в послевоенный период // Военно-исторический журнал. — 2008. — Кӑрлач (№ 01). — . — ISSN 0321-0626.

Фильмсем

• «Поля сражений — Маньчжурия, забытая Победа.» (Battlefield. Manchuria — The Forgotten Victoria), Великобритания, Discovery, 2000 г., 47 мин.
• «Маньчжурия. Разгром Японии в августе 1945-го.» (Manchuria. The defeat of Japan in August 1945.), США, Discovery, 2005 г., 42 мин.
• «Полководцы», СССР, ЦСДФ, 1946 г., 59 мин.
• «1943 год. Александр Василевский.», 45 серия цикла «Исторические хроники» Н. Сванидзе, Россия, телеканал «Россия» (ВГТРК), 2008 г., 45 мин.
• «Александр Василевский.» из цикла «Маршалы Сталина», Россия, студия «Галакон» для телеканала «Звезда», 2015 г., 38 мин.
• 2-я часть из цикла «Маршалы Победы», Россия, студия «Галакон», телеканал «Россия» (ВГТРК), 2015 г., 52 мин.
• «Час истины — Защитники Отечества — Маршал Василевский.», Россия, студия «355», 2015 г., 60 мин.
• «Имя Победы: Василевский Александр Михайлович.», Россия, телеканал «Россия» (ВГТРК), 2014 г., 4 мин.
• «Война после Победы.», Россия, 4 серии, телеканал «Звезда», 2015 г., по 38 мин. серия.
• «Сражение за поднебесную», Россия, телеканал «Россия» (ВГТРК), 2015 г., 39 мин.
• «Меч самурая. Секретные материалы.», Россия, телеканал «Мир», 2011 г., 26 мин.
• «Разгром милитаристской Японии», СССР, ЦСДФ, 1945 г., 68 мин.
• «Августовский шторм. Разгром Квантунской армии.», Россия, телеканал «Подмосковье», 2010 г., 26 мин.
• «Штурм Кёнигсберга.», СССР, киногруппа 3-го Белорусского фронта, 1945 г., 26 мин.
• «В Восточной Пруссии. Фронтовой выпуск № 11.», СССР, киногруппа 3-го Белорусского фронта, 1945 г., 20 мин.
• «Парад Победы 24 июня 1945 года.», СССР, ЦСДФ, 1945 г., 19 мин.
• «Штурм Кёнигсберга.», Россия, ООО «Медиафильм», 2015 г., 20 мин.
• «Четыре солдатские медали.», Россия, телеканал «Россия» (ВГТРК), 2015 г., 44 мин.
• «Сталинградская битва.», 2 серии, СССР, студия «Мосфильм», 1949 г., 1 серия — 31 мин., 2 серия — 24 мин.

Каҫӑсем

• Василевский Александр Михайлович Раҫҫей Федерацийӗн Хӳтӗлев министерствин сайтӗнче
•  Василевский Александр Михайлович «Ҫӗршыв Паттӑрӗсем» сайтра

• Аслӑ Ҫарпуҫӗ пирки йӑлтах тӗрӗсси
• Никифоров Ю. А. Василевский Александр Михайлович (паллӑ мар). Проект РВИО и ВГТРК «100 аслӑ ҫарпуҫӗ». Архивланӑ 2013 ҫулхи утӑн 6-мӗшӗ.

Умӗнхи: Совет Союзӗн Маршалӗ Николай Александрович Булганин

СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсен министрӗ, СССР Ҫар министрӗ 1949 ҫулхи пушӑн 24-мӗшӗ — 1953 ҫулхи пушӑн 16-мӗшӗ

Хыҫӗнхи: Совет Союзӗн Маршалӗ Николай Александрович Булганин

Умӗнхи: Совет Союзӗн Маршалӗ Борис Михайлович Шапошников

Хӗрлӗ ҫар Тӗп штабӗн пуҫлӑхӗ (1942 ҫулхи юпаран — Хӗрлӗ ҫар Тӗп штабӗн пуҫлӑхӗ — СССР хӳтӗлев наркомӗн ҫумӗ) 1942 ҫулхи утӑн 26-мӗшӗ — 1945 ҫулхи нарӑс

Хыҫӗнхи: Ҫар Генералӗ Алексей Иннокентьевич Антонов

Умӗнхи: Ҫар Генералӗ Алексей Иннокентьевич Антонов

СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ Вӑйсен Тӗп штабӗн пуҫлӑхӗ — СССР Хӗҫ-пӑшаллӑ Вӑйсен министрӗн ҫумӗ 1946 ҫулхи пушӑн 22-мӗшӗ — 1948 ҫулхи чӳк

Хыҫӗнхи: Ҫар Генералӗ Сергей Матвеевич Штеменко