Чăваш чĕлхи

а) Употребление в начальных слогах слов верхового диалекта (за исчему калининско-аликовской поддиалекта) звука взамен низового (литературного) [u: — < u ’ ram («улица»).

ӑ) Пӗтермен сасӑсен вӑта тата тури диалекчӗсенче пулни [^ ађисем вырӑнне ][^ низовый диалект.

б) Ытти пур ушкӑнсенче те сарӑлнӑ сасӑ вырӑнне сасӑн тури диалекчӗн сунтӑх поддиалектӗнче [: — byr (шурпесем") туни.

Арча подговорӗнчи тури диалектра сасӑ вырӑнне-(ытти пуплевсенче те усӑ куракан) сасӑ, кайри ҫемҫе мӑшӑрӑн – о-ӑн, тӗслӗхрен:

вырӑсра: пӳрт, ҫурӑм, шӳрпе

сунтӑрта: пöрт, тöрт, шöрпе

ыттисенче пуринче те: уярт уярт

в) тури тата анатри диалектсенче консонантизм сасӑ-ч-аффрикатне каланипе уйрӑлса тӑрать. Тури чӑвашсен тата вӑтам диалект калаҫӑвӗсене илсе ҫӳрекенсен сасӑ-ч-вырӑс аффрикатне каланинчен уйрӑлса тӑмасть темелле, анатри диалектра ҫемҫе-ч-пек илтӗнет темелле — тутар чӗлхинчи пек

г) Юланутлӑ диалектра (ытларах подговорта) сасӑ тухса ӳкни палӑрать-й – сонорлӑ-л-сем умӗнче,-н-и-р-и смычнӑй-т – вӑл хӑй енчен асӑннӑ хупӑ сасӑсен палатализацине кӗрет, тӗслӗхрен:

вырӑсра: вырӑс хӗрарӑмӗ, суйлама

тури: мар’а, сул’л’а

анатра: майра, суйла

е) Аслӑ диалектра (ытларах подговорсем валли) интервокал хупӑ сасӑсен геминацийӗ, тӗслӗхрен:

вырӑсла: тутӑр, ӳсӗр, кукӑр

тури: утмӑлтурат, коккӑр

анатра: тутӑр, уярт, пукане

Пӗтӗмӗшле илсен, хӑй тӗллӗн геминаци чӑваш чӗлхишӗн норма шутланать, мӗншӗн тесен чылай историлле тӗпре каланӑ сӑмахсем икӗ диалектра та геминаци пур, сӑмахран: аннӳ, атте, пичче, аппа, кукка, кукка, вӑлча, вӑлча, тваттӑ, пиллӗк, улттӑ, саккӑр, хãр, вуннã т. ыт. те хӑш-пӗр лингвистсем VII ӗмӗрти чикӗ леш енчи Атӑлҫи финнсен витӗмне чӑваш мӑн аслашшӗсем Атӑл ҫине куҫса кайсан, ҫак ҫирӗплетӳпе килӗшменнисем те пур тесе шутлас йӑла пур. Кама леш енчи чӑвашсен пӗр кӗҫӗн ушкӑнӗнче, ҫав сӑмахсенчех тата пачах та геминаци ҫук, тӗслӗхрен ашшӗ сӑмахне Адъи пек калаҫҫӗ, амӑшӗ вара Аньӑ пек, вӗсен шучӗ ҫапла курӑнать: пěр, ик, виц, виват, тват, пль, ҫěр, сагӑр, тěр, вун-но нумай ӑсчахсен витӗмӗ ку тутар чӗлхин, ҫавӑн пекех вӗсен «» текен ҫирӗплетӳ сӑмахӗ «пек» янӑрать, ун чухне чылай калаҫура вӑл е 'ийараҫ ' (тӗслӗх: ара, мӗн тума кирлӗ мана ку?-я, мана кирлё вãл?), ҫавӑн пекех ма ' — мӗн тума?" (тен, мěн тум?) вӗсен «мулкач-куҫлан» сӑмах, «икерчӗ-хěр икерчи», «кушак-пěр-пěр-пěр"т. ыт. те.

а) Тури диалектра нумай хисеп аффиксӗн сингармониллӗ варианчӗсем — сам/ — пур, анатри тин-сем вара, тӗслӗхрен:

вырӑсра: лашасем, сурӑхсем, ҫарансем, ӗнесем, чечексем

тури: лашасам, сурхухсам, ҫарамсам, анасем, ясмӑксем

анатра: лашасем, сӑвӑрсем, ҫеремсем,

ӑ) Тури диалектра (ытларах подговорта) аффикс туртӑмлӑ падеж-йӑ (-йӑ), дательнӑй падеж – йа (-йе), анатри диалектра чухне – нãн, – на (-н), тӗслӗхрен:

тури: лашайа, лашайа,

анатра: лашан (лашан), лашана,

Хутӑш йышши те пур, унта падежӑн пур варианчӗсемпе те пӗр харӑс усӑ кураҫҫӗ, уйрӑмах XVII-XX ӗмӗрсен чиккинче сиксе тухнӑ тӑрӑхсенче палӑрать, кунашкал ялсем ҫӳлти тата анатри калаҫусене ҫӳрекенсен обьеденипе йӗркеленӗ, универсаллӑрах калаҫу ҫуратаҫҫӗ, кунта икӗ вариантпа та усӑ кураҫҫӗ.

б) тури диалектра хатӗр-хӗтӗрӗн аффиксӗсем, 3-мӗш сӑпат аффиксӗсӗр пуҫне – тата (те), усӑ курассинчен тухнӑ темелле е питӗ сайра усӑ кураҫҫӗ. Юлашки тӗслӗхре 2-мӗш сӑпат аффиксӗ-у (-анатри диалект

вырӑсра: сан пуҫу, сан хӗрӳ

тури: сан хӑмла

анатра: сан пуҫ, сан хěрӳ

Хутӑш йышши те пур, ҫӳлерех ҫырнӑччӗ ӗнтӗ.

в) тури диалектра вӑхӑтлӑх кӑтартӑвӑн геминацийӗпе усӑ кураҫҫӗ — т — хальхи вӑхӑтри глаголӑн нумайлӑ хисепӗнчи 2-мӗш сӑпатри аффикссенче, тӗслӗхрен:

вырӑсла: вы читаете

тури: эсě вулаттǎр

анатри: эсир вулатра

Хутӑш йышши те пур, унта икӗ вариантпа та усӑ кураҫҫӗ, ҫӳлерех ҫырнӑччӗ ӗнтӗ.

г) Юланутлӑ диалектра глаголсен майӗн аффиксӗ-ай (-ей) пусӑма пула сасӑ пулса тӑнӑ та-и:

вырӑсра: каласа парайман, пӗлеймен

тури: калимар, пěлěм / пěтěм

анатринче: калаймам, пěлмерěм

е) Тури диалектра ыйту пӗрчин сингармоника вариантне сарнӑ — тата, анатри диалект калаҫӑвӗсенче вариантсемпе усӑ кураҫҫӗ-а (-е):

вырӑсра: эсӗ кайрӑн-и? пӗлетӗн-и эсӗ?

тури: эсě кайрě-и?, эсě пěр-и?

анатра: эсě кайрě-и?, эсě пěр-и? / эсě пěр-и?

ё) тури диалектра уйрӑм сӑмах майлашӑвӗсем кӗскетӳ (пуху) мелӗпе кӑткӑс сӑмах пулса тӑраҫҫӗ:

вырӑсра: улмуҫҫи, ҫатма аври, хӑлха ҫакки, упӑте, пиҫиххи

тури: улмуҫҫире (олмаҫҫире)

анатра: улма йывãр, ҫãлха ҫãлхи, упа-этем, пãхãр

а) Тури диалектра (ытларах калаҫура) деепричасти на-са (-се) ахаль сказуемӑй функцине пурнӑҫлать, ҫакна вӑтам тата анатри диалектсенче кӗртмеҫҫӗ:

вырӑсла: Эп ҫыртӑм

тури Эптӗлте

вӑтамран тата анатран: Эпеҫре

ӑ) тури диалектра аналитика конструкцийӗсемпе усӑ кураҫҫӗ, анатри синтетика вырӑнне:

вырӑсра: Апат ҫиме кайӑр, Хаҫатра ҫырнӑ

тури: Апат ҫырми, Хаҫат

анатра: Апата килтӗр, Хаҫатра

Хутӑш йышши те пур, унта икӗ вариантпа та усӑ кураҫҫӗ, ҫӳлерех ҫырнӑччӗ ӗнтӗ.

Юланутпа анатри калаҫу хушшинчи тепӗр йӗр:

Вырӑсра: Эпир, Эсир

В верховом: Эпě, Эсě

Анатринче: Эпир, Эсир

Кама леш енчи анатри чӑвашсем те пур (вӗсем каҫӑхса кайсах калаҫаҫҫӗ) вӗсем Этӗл, Элӗк тури вариантпа усӑ кураҫҫӗ.

Хытӑ уйрӑлса тӑракан сӑмахсем те пур:

Вырӑсра: асатте (атте тӑрӑх), асанне (атте тӑрӑх), кӳршӗ, аслати, хӑпарма, ҫерҫи, масар, катка, чӳрече, мечӗк

Юланутра: маҫак, мамак, поскил, мãнаҫãр, хãш, сãвãр, катка, кантãк, пãхãр

Анатринче: асатте, асанне, крш, аслати, ух (ух), ҫерҫӳ, масар, стайкка, пуплев, мӑка

Хальхи чӑваш литература чӗлхине анатри диалекта тӗпе хурса йӗркеленӗ. Маларах утнӑ чухне тури диалекта тӗпе хурса кивӗ литература чӗлхи пулнӑ. Амӑш чӗлхи тесе шутлакан лингвистсем халӗ анатри пӗрремӗш диалект тесе йышӑннӑ чӑвашсен тури калаҫӑвӗ ҫавах шутланнӑ тесе шутлакансем те пур. Вӗсен пӗтӗмлетӗвӗсем хӑш-пӗр факторсем ҫинче никӗсленнӗ, акӑ вӗсенчен хӑшӗ-пӗри.

1) Миграци чӑваш хыҫҫӑнхи тапхӑрта ҫурҫӗртен кӑнтӑралла пулнӑ, пачах урӑхла, вӗсем тымар регионӗнчен кӑнтӑрпа тухӑҫ еннелле мӗн чухлӗ инҫерех кайнӑ, вӗсен чӗлхи ҫавӑн чухлӗ вӑйлӑрах улшӑнусем пулнӑ.

2) анатри чӑвашсен калаҫӑвне малтан кыпчак чӗлхисен (ҫеҫенхир тапӑнӑвӗсем) вӑйлӑ витӗм кӳнӗ тесе шутлаҫҫӗ, Чӗмпӗре вырӑс ҫыннисем килсе вырнаҫтарнӑ хыҫҫӑн (вӑл вӑхӑтра питӗ пысӑк хула, Шупашкартан чылай пысӑкрах) Пӑва районӗнчи анатри чӑваш калаҫни ҫине вырӑс чӗлхи те вӑйлӑ витӗм кӳнӗ, ҫакна ҫӑмӑллӑнах ҫирӗплетсе панӑ: чӑвашла чи авалхи ҫырнисем пурте, тӗрлӗ ҫулҫӳревҫӗсем (Г. Ф. Миллер тата ыттисем те) тунӑ сӑмахсем тӑрӑх юлан утлӑ каварлӑ калаҫупа анатри пӗр сӑмах та ҫук.

3) Анатри чӑвашсен калаҫӑвӗ — вырӑс чӗлхин витӗмӗ: акӑ тӗрӗк чӗлхисен классификацийӗн тӗслӗхӗ: вырӑсла класть, огузсем qoj, уйгурсем qod, кипчаксем qoz, тури hor, тепӗр тӗслӗх: вырӑс ҫурчӗ, огузсем йорт, кипчаксем жорт, тури ҫорт.

4) Кивҫен илнӗ сӑмах вӗҫӗнче тӑракан Т сасӑ чӑвашра тухса ӳкет текен правилӑсенчен пӗри, сӑмахран: тус-дуст-тус, хӗрес-херрес тата ыт. Ауслаутлӑ чӗлхе-ҫӑварлӑ калаҫура каламаҫҫӗ, килӗшӳллӗ < sup > хыҫҫӑн позицире татӑлса ӳкет (ку тӗслӗхре юлашки ҫемҫе влаҫ вырӑнне ~ ҫ, ведомость-ведьҫ, вулӑс-вулҫ, пакӑҫ-паккӑҫ, санчасть-санчаҫ, облаҫ-облаҫ. Унсӑр пуҫне, чӗлхе-ҫӑвар пуплевӗпе аффикслӑ сӑмах каламаҫҫӗ, уйрӑм глагол формисенче те: пулмасть пулмасть, шанчӑклӑ историллӗ форма «пулмаст», курмаҫ < курмаҫ ~ курмасть, шанчӑклӑ историллӗ форма «курмасса» форма, килместо ~ масть верная историческая форма «килмесмесмесмес». Паллӑ ӗнтӗ, вӗҫлевлӗ формӑсем-сть тата-ст чӑваш чӗлхин хӑйне евӗрлӗхӗ мар, апла пулсан вырӑс чӗлхин «килместь» текен калаҫӑва кайранхи витӗмӗ пулса тӑраҫҫӗ, оригиналта всем килмеҫ – вӗсем пымаҫҫӗ, вл килмес – вӑл пымасть.

5) Геминаци малтанхи пулӑм тури пек, витӗмӗ тулашран мар, сӑмахсене тӗпе хурса аргументлаҫҫӗ: Анне-Анне, Атте-Папа, Шӗмпӳ-Пирӗшти, Пӗкӗлме-Пӗччен, Ҫӗмӗрле-Ҫу, Хӗлле-Зим, Путекки-Унӑн путекӗ, Чӗппи-Унӑн чӗппи, Ҫӗпритуҫҫи – Унӑн пир-авӑрӗ, Каймалла-Каяс пулать, Саппун-Фартук), Килмелле — Пырас пулать, Пымалла-Пырас пулать, Утмалла-Каяс пулать, Ҫӗмӗрле-Ҫырас пулать, Каяпшар-Тухса каятпӑр (диал.) , Утапхӑр-Килетпӗр (диал.) , Вупӑр-Вулатпӑр (диал.) , Утти урамӗ-Ҫулталӑк календарӗ, Ӑренпур ҫинче валли-Уншӑн тата ыттисем те.

Чӑваш чӗлхин калаҫу уйрӑмлӑхӗсем пӗр-пӗринчен ытлах уйрӑлса каймарӗҫ, ҫакӑ тӗрлӗ калаҫура ҫӳрекенсене пӗр-пӗринпе ирӗклӗн хутшӑнма май парать.

Ку пайра литература чӑваш чӗлхин фонетикипе фонологине ҫырса кӑтартнӑ. Статьяра латин алфавичӗн никӗсӗпе МФА транскрипципе усӑ кураҫҫӗ, анчах унӑн пур паллисем валли те скобкӑсенче кириллица никӗсӗпе фонетика транскрипцийӗнче усӑ куракан килӗшӳсене кӑтартнӑ.

Чӑваш чӗлхинче малти 5 уҫӑ тата хыҫалти 4 уҫӑ сасӑ пур: и, ы, у, ӳ, ӗ, ӗ, ӗ, ӗ, ӗ, ӗ. Ҫакӑн пек классификацие Н. А. Андреев сӗннӗ; J. R. Crueger, тӗслӗхрен, 9 уҫӑ фонема мар, 8 уҫӑ сасӑ уйӑрать, уйрӑм фонема тесе шутламасть /о/, вӑл вырӑс кивҫенӗсенче кӑна тӗл пулать / полк, нота, чӗлпӗр т. ыт. те).

РАН Чӗлхе пӗлӗвӗн институчӗн шухӑшӗпе чӑваш чӗлхинче 8 уҫӑ тата 17 хупӑ сасӑ.

Сингармонизм: сӑмахри уҫӑ сасӑсем пурте е малти, е кайри ретри пулмалла. Анчах та ҫак тӗрӗк чӗлхисемшӗн типлӑ правило чӑваш чӗлхинче час-часах пӑсӑлать. Сӑмах майлашӑвӗпе сӑмах улшӑнӑвӗ чухне уҫӑ сасӑсен килӗшӳлӗхне те пӑхӑнмалла пулин те, хӑш-пӗр суффикссен тивӗҫлӗ алломорфсем ҫук тата ҫӗнӗ сӑмах форминчи сингармонизм принципӗ пек пӑсӑлать, напр, нумай хисеп кӑтартӑвӗ-сем (-сен):-сем «лашасем», тинсӑ-сем «-сем» ря».

Чӑваш чӗлхинче шавлӑ глухими /уҫӑ тата твёрдыми/ҫемҫе хупӑ сасӑсем хушшинчи фонологи уйрӑмлӑхӗсем ҫук. Пӗрремӗшӗнче хӑш-пӗр позицисенче (viz. интервокал лару-тӑрӑвӗнче, анчах та хӑҫан килӗшнине икӗ хут ӳстерни мар, хыҫҫӑн та /l m n r y v/) уҫӑ тата хупӑ аллофонсем хушшинчи ирӗклӗ варкӑш пирки калаҫма пулать тата хӑш чухне (питӗ сайра) вӗсен дифференциаллӑ хирӗҫлев тӗслӗхӗсене те тупма пулать:

валли фонологи оппозицийӗсем пур:

1. /ч ' / и /д’ж ' / — килчě «~ ӗ он пришёллся» и килччě «ты бы пришёлчок» (выр.

2. /г/ и /к/ — ака «сестрапа» акка «аслӑ аппӑшӗ».

Палатализаци пирки калас пулсан, тӗслӗхпе, ытлах витӗмлӗ пулмасан та, оппозицисем /к’/ тата /к/ вырӑс чӗлхинчен кивҫен кивҫен кивҫен илнисем те пулма пултараҫҫӗ: праҫник, старик, прень («прениккӗ») [[ k’ техникӑна хирӗҫ, колхозник Разница икӗ вариантра палӑрать: ҫемҫе кӑмӑллӑ пулнӑран ватӑ сӑмахсем /. k’/ малти уҫӑ сасӑллӑ кӑтартусене йышӑнаҫҫӗ, ҫӗннисем — кайрипе: старике — техника (дат). , старикпе — техника (инстр.)

Чӑвашла ассимиляци тунӑ алломорфикӑлла варьисене те сӑнама пулать: /n/+/l_\"какойл_\"Чӑваш чӗлхин сассисем ҫӗтсе кайни \"тесе калаҫҫӗ

Вырӑсла саспаллисемпе ӳкернӗ чылай чӑваш сассисен пӗлтерӗшӗ тивӗҫлӗ вырӑс сассисем каланинчен кӑшт расна, анчах хӑш-пӗр лару-тӑрура ҫак сасӑсем пӗрпекрех. Чӑваш уҫӑ сасӑсене а, и, у, ы ударенипе тивӗҫлӗ сасӑсем пек калаҫҫӗ. Тӗслӗхрен, фонетика тӗлӗшӗнчен пӗр пек чӑваш тата вырӑс сӑмахӗсем килӗшӳллӗн: кин («сноха») — кинь! ; пӑс («дать») — пар; тыт («держать») — ты и т. ыт. Чувашское э в начале слова (эрешмен — «паукс» тесе) ҫак, ку сӑмахсенчи вырӑс э пек калаҫҫӗ.

Саспаллипе палӑртакан сасӑсем вырӑс чӗлхинчи сасӑсенче ҫывхарса килни ҫеҫ.

Ӑ ӑ — кайри ретри тута мар уҫӑ сасӑ, ӑна час-часах редуциленӗ а теҫҫӗ, сӑмахран, вырӑс о е ун хыҫҫӑнхи сыпӑкра («хитре» сӑмахри юлашки сасӑ пек) килӗшсе тӑрать.

ҫ — малти ретри тутапа каламан уҫӑ сасӑна, ҫавӑн пекех редуциленӗ э (ӗ) тесе те калаҫҫӗ, ҫавӑн хыҫҫӑнхи сыпӑкри вырӑс е тесе калаҫҫӗ («уйри» сӑмахри юлашки сасӑ пек).

кӗҫ — малти ретри тута уҫӑ сасӑ. Нимӗҫ чӗлхинчи аналогилле сасса Ӑ саспаллипе палӑртаҫҫӗ (fünf тата lügen сӑмахӗсенчи пек).

Ҫ () — вырӑссен сь тата щ хушшинчи вӑта мӗне те пулин палӑртакан сасӑ.

Чӑ сасса вырӑс ч. ринчен кӑшт ҫемҫерех калаҫҫӗ, ҫакна чӑваш чанӗ чан тата вырӑс чан сасса каланине танлаштарса асӑрхама пулать.

Шавлӑ хупӑ сасӑсем (ӑ, г, д, ж, з, к, п, ҫ, ҫ, ф, х, ц, ч, ш) чӑваш чӗлхинче иккӗн янӑрама пултараҫҫӗ: хупӑ та янӑравлӑ вариантра (ҫитменнине ҫыру ҫинчи янӑравлӑх ниепле те палӑрмасть). Сӑмахсен пуҫламӑшӗнче те, вӗҫӗнче те, сӑмах варринче те хупӑ сасӑсем умӗнче вӗсене хупӑ сасӑпа ҫеҫ калаҫҫӗ: пуҫ («голова»), шãпчãк («шӑпчӑк») теҫҫӗ. уҫӑ сасӑсем хушшинчи тата уҫӑ сасӑсен хушшинчи лару-тӑрура хупӑ сасӑсем янӑраҫҫӗ: Шупашкар ('Чебоксары"; шубашкар"пек илтӗнет, курка ( чашкашка '; курга' пек илтӗнет.

Чӑваш чӗлхинчи ударени яланхилле юлашки сыпӑк ҫине ӳкет: урам («улицать»), илем («красота»), хула («городской»).

Юлашки сыпӑк е сыпӑксем уҫӑ сасӑллӑ е урӑхла пулсан, ҫапӑнӑва юлашки сыпӑк ҫине куҫараҫҫӗ: патшаллӑ («патшалӑх»), тамӑк («тамӑк, тамӑк»).

Сӑмахра уҫӑ сасӑсене пурне те редуциленӗ пулсан, ударени пуҫламӑш сыпӑк ҫине ӳкет: тãр («хӗсӗк»), пãхãр («медьӑр»).

Вырӑс чӗлхинчен кивҫен илнисем чӑваш ударенийӗн пӗрлехи правилисене пӑхӑнаҫҫӗ: чейник («чайникник»), кёнеке («книга»).

Ҫӗнӗ кивҫенсем ытларах чухне хӑйсен ударенийӗсене упраса хӑвараҫҫӗ, анчах та тухӑҫлӑ сӑмахсенче тата формӑсенче ударени яланхи чӑваш нормисене пӑхӑнать: кодификаци — кодификациле («кодифицировать»), анализ — анализ («анализировать»).

Чӑваш чӗлхи агглютинативлӑ йышши чӗлхесен шутне кӗрет. Морфемӑсен сыпӑкӗсенчи улшӑнусем (сасӑсене черетлени, вӗсене лартни е, пачах урӑхла, тухса ӳкни) пулма пултараҫҫӗ, ҫапах та вӗсен хушшинчи чикӗ ҫӑмӑллӑнах уйрӑлса тӑрать. Тымарӗ аффикслӑ морфемӑсем умӗнхи (ку йӗркерен пурӗ те икӗ кӑлтӑк ҫеҫ пур: кам-кам, кам-кам, кам-нибудьӑ), никтот («никтот»)). Аффикслӑ морфемӑсем, ялан тенӗ пекех, пӗр пӗлтерӗшлӗ; апла пулин те, пуплев юхӑмӗнче служба морфемисем питӗ сайра — вӑтамран илсен, тымар ҫине икӗ хӗсмет морфеми сахалрах тивет. Тымар морфемӑсем ытларах пӗр – е икӗ хутлӑ, нумай хутлӑ питех те сайра: паллӑсенче перекетлӗх ытларах пулнине кура чӑваш чӗлхи кӗске единицӑсене кӑмӑллать.

Пӗр-пӗрин ячӗсене, глаголӗсене уҫҫӑн хирӗҫленӗ. Ятлӑ пуплев пайӗсем — япала, хушу, хисеп тата наречисем семантика класӗсем шутланаҫҫӗ, грамматика паллисемпе вара вӑйсӑррӑн дифференциленӗ. Пуррисем, хушаматлисем пекех, час-часах ят палӑртакансем пек пулса тухаҫҫӗ (чул ҫурт-йӗр, ылттӑн ҫӗрӗ (ылтӑн ункӑ), прилагательсем вара ят-сума та, глаголсене те палӑртма пултараҫҫӗ.). Пуплевӗн ят пайӗсен ушкӑнӗнче тӗрлӗ енлӗ кӑтарту сӑмахӗсене те кӗртеҫҫӗ, вӗсене йӑла тӑрӑх местоименисем, ҫавӑн пекех имитативсен питех те йышлӑ разрячӗ теҫҫӗ.

Служба сӑмахӗсене послелогсем, союзсем тата пӗрчӗсем тӑратнӑ.

Хавхалантару ячӗсен ӑрачӗн категорийӗ те, хавхаланулӑх категорийӗ те ҫук, анчах этемлӗх йӗрӗпе палӑрса тӑрать — ҫын мар. Этем категорийӗ шутне пур пайӑр ятсем, тӑванла хутшӑнусен, профессисен, должноҫсен, национальноҫсен ячӗсем, урӑхла каласан, ҫын палӑртнипе ҫыхӑннӑ мӗнпур япала кӗрет. Ытти пур ят та, ҫав шутра мӗнпур чӗрӗ чун ячӗсем те, «нечеловек» категори шутне кӗреҫҫӗ. Пӗрремӗшсем ыйту ҫине хуравлаҫҫӗ: «кам?», иккӗмӗшсем — ыйту ҫине? «мӗн?» .

Хисеп категорийӗ япала ячӗсен, местоименисен хӑш-пӗр ушкӑнӗсен тата глаголсен ячӗсене пахалӑхлӑ. Йышлӑ хисепӗн кӑтартӑвӗ япала ячӗсен категорине пӑхӑнса аффикс-сам/-сем пулаҫҫӗ: хурёзынсем («люди» е-сансем, тӗрӗсрех каласан — са-са /-се: лашана — лашасана, ненене — несенс. Нумайлӑх пуплев лару-тӑрӑвӗнчен уҫҫӑн курӑнать пулсан, вӑл ытларах чухне ҫакна палӑртмасть: куҫ курмаҫӗ (куҫ курмасть), урра шӗнни (ура шӑнать), хӗрлӗ хӑва («рукить»), хяр тат («огурцыне пуҫтар», Ҫерҫи Ҫерҫи Ҫармӑс («ҫырла татнипе ҫӳре» т. ыт. те. Йышлӑ е ытти шутлӑ семантикӑпа усӑ курнӑ чухне япала ячӗсен пӗртен-пӗр хисеп форми пур: вӑтӑр ҫын (вӑтӑр ҫын), нумай уйӑхӗ калаҫ («нумай ҫынпа калаҫни»).

Глаголӑн пытарнӑ формисен нумайлӑ хисеп аффикссем урлӑ пулса тӑрать: кайӑп------------------------------------------------------------------------------------------------@@

Ят-сум тайӑлӑвӗ шутне сакӑр падеж кӗрет. Глагол наклонени, вӑхӑт, сӑпат тата хисеп категорийӗсемпе палӑрса тӑрать. Наклоненисем тӑваттӑ: изявительное, повелительное, сослагательное и уступительное. Кӑтартуллӑ наклоненире глаголсем вӑхӑчӗпе улшӑнаҫҫӗ. Пайӑр мар (пытарман) формӑсен системи — причастисен, деепричастисен тата инфинитивсен (юлашкисем, ҫапах та, глаголӑн назыв формисем мар; глаголӑн назыв форми, вырӑссен инфинитивӗн аналогиллӗ форми, чӑваш чӗлхин ҫук) — аталаннӑ. Причастисемпе деепричастисен хӑш-пӗр формисем вӑхӑтлӑх пӗлтерӗшӗсемпе палӑрса тӑраҫҫӗ.

Сӑмах майлашӑвӗн тӗп мелӗсем — сӑмах майлашӑвӗ тата аффиксаци. Сӑмахланӑ чухне компонентсем е сочинительнӑйсене тӗпе хурса (пит-куҫ, питлев, саспаллисене: «пит-куҫ») пӗрлешсе, е пӑхӑнуллӑ хутшӑнусене тӗпе хурса (арҫ арҫҫин — арҫын + ҫын '; ас+ пробоватьи ') пӗрлешсе тӑраҫҫӗ.

Чӑвашла пуплев пайӗсем пурте тенӗ пекех сингармонизм саккунӗпе килӗшӳллӗ падежсем тӑрӑх тайӑлаҫҫӗ (улшӑнаҫҫӗ): пӗрремӗш е иккӗмӗш саспалли хыҫҫӑн а, а, у, ы, ю, я, и е тата пӗрремӗш е иккӗмӗш саспалли хыҫҫӑн: е, ӗ, ӗ, ӳ, и.

Сӑмаха, тӗпрен илсен, падежра ҫак предложени членӗсем вырӑнне усӑ кураҫҫӗ:

Подлежащи: Куҫ тӑр алтӑр («Куҫ хӑрать, алӑ тӑвать»).

Сказуемое или именная часть сказуемого сказуемого: Унãн йãмахӗ — экономист («Его младшая сестра — экономистӑ»).

«Чул ҫурт» (чӑл — «чул»); кӗмӗлленӗ вӑчӑра (кӗскен — «кӗмӗл вӑчӑра»; кӗскен — «кӗмӗл»)

Тӳрӗ хушу: эмел (эмел ӗҫӗр).

Кӑмӑла каякан падеж ҫапла палӑртать:

пӗр япалан харпӑрлӑхӗ теприн: Наташа юлташӗ («Наташа тусӗ»), кнекен хуплашки («хуплашки книгигия»).

Субъект действия в безличном предложении: манн Парижа кайса курас килет («меня хочется в Парижесе»).

Пар-айӑп падежӗ палӑртать:

Пӗр йышши япаласенчен уйӑрнӑ япала ҫинчен каланӑ чухне ӗҫ объекчӗ (тӳрӗ хушӑм): эпě машина кустӑрмине ылмаштарр («я поменял колесо машиным»).

ӗҫ-пуҫ ҫул-йӗрӗ, ӗҫ-пуҫӑн вӗҫӗ-хӗрри: Мускав эпир («эпир Мускав патне ҫитрӗмӗр»).

ӗҫ тӗллевӗ: ачасемшӗн ӳкӗнӗҫ («ачасем ҫырла татма каяҫҫӗ»), сунарҫӑсен мулкача каясси («сунарҫӑсем мулкача каяҫҫӗ»).

ӗҫлев сарӑлнӑ вӑхӑт (миҫере? ): карантина ӗҫкӗ-ҫикӗ («карантина уйӑхлӑха тӑснӑ» (выр.)

хакне («туянасси», «сутасси», «обходитьсять»): апатланни кафери иккӗ пин тенке ларчě («кафери апат 2 пинпе йӳнелнӗ").

Вырӑнти падеж пӗлтерет:

ӗҫ тумалли, япала тупмалли вырӑн: манна аппа Хусанта вёренет («„ Манӑн йӑмӑк Хусанунта вӗренет»).

тунӑ вӑхӑт: иртнě эрнере театр эп кайнě чěлхе («вěреннě эрнě хěрре эп театрěс ҫӳренӗ».

Тухмалли падеж кӑтартать:

ӗҫӗн туху пункчӗ: эпě килтен тухрě («я вышел из дома»).

Мӗн те пулин ӑсталанӑ материал: ылтӑнран тунӑ ҫӗрӗ (ылтӑнран тунӑ ункӑ).

Сӑн-пит е япала, унпа мӗн те пулин танлаштарать: аннерен хакли («материрен хакли ҫук»).

хушӑ /, ҫав вӑхӑт урлӑ мӗн те пулин пуҫланать: ӑшӑ 3 кунтан сӳнетӗп («3 кунран ӗҫе тухатӑп»).

Ӗҫе туса пыракан объект ӑҫталла каймаллине кӑтартса парать: [ чӳречерен пӑхмалла ]; алкран кӗмелле, алӑк витӗр кӗмелле.

Творительный падеж в чувашском языке служит для обозначении:

Тупӑсем е ӗҫ хатӗрӗсем: маршруткãпа кай («маршруткепе» каймалла); кãранташпа ҫãлтãр («карандашомãпа ҫырмалла»).

Хускану пулса иртекен вырӑнсем: силленчӗке урампа вӗҫтерчӗҫ («хӗрпе каччӑ урам тӑрӑх утаҫҫӗ»).

Пӗрле ӗҫлени: пӗкӗрӗлни калаҫ («сутуҫӑпа калаҫни»).

вӑхӑт, ӗҫ тунин сӑлтавӗсем: канупа кайӑп («каҫхине гостире каятпӑр»), сивпе чӳлмек шӳрпи («чӳречесем сивӗ пирки шӑнса ларнӑ»);

уҫлӑхсем е ӗҫе сарӑлакан объектсем: ҫӑмха ҫӑмхи («пӗтӗм ялпа клуба пухӑннӑ»);

Ҫав япалапа танлаштарнӑ пӗр евӗрлӗ япала: ампа пекех («ҫавӑн пекех, унӑн матьи пекех»).

Ытлашши падеж палӑртать:

Япала е сӑпат, унсӑр ӗҫ пулса пырать: кофь эпě вěренекенсем («эпӗ кофесӑр вӑранма пултараймастӑп»).

Вӑтӑр ҫула ҫитмесӗр авланмастӑп», — тенӗ вӑл.

Причинно-целевой падеж ҫакна пӗлтерет:

Тӗллевлӗ е сӑлтавлӑ хутшӑнусем: Сивье тӗвӗленӗвӗ Иртнě куншěн хуйхě … («Сивӗ куҫҫульпе йӗрет, Иртнӗ кунсемшӗн тунсӑхласа …» ) (К. Иванов).

Камӑн мӗн тӑвас килет, ҫавӑн пек япала: эпě саншӑн тěрлě («я ради тебя стараюсьюсьюсь» (эпě).

Падеж аффиксӗсен шутне ытти аффикссем те хутшӑнма пултараҫҫӗ: -н / н,-н /-не; -ра/-ре,-те-те,-те,-те; -ран/-тан/-тен / рин,-тин; – сãр – сãнарлã сãнарсем; -шãн-шãн, шãн-шãн.

Глагол

Глагол чӑваш чӗлхинче формӑсен самай пуян та кӑткӑс системи пур. Глаголӑн никӗсӗ — хушуллӑ наклоненин пӗртен-пӗр хисепӗн 2-мӗш сӑпатӗн форми. Глаголӑн наклонени категорийӗсем (изявительное, повелительное, сослагательное, уступительное и желательное), времени, лица, числа и залога, формы возможности и невозможности, а также положительную и отрицательную формы. Куҫӑмлӑ тата куҫман глаголсем уйрӑлса тӑраҫҫӗ.

Кӑтартуллӑ наклонени

Хальхи вӑхӑтри глагол:

Чӑн-чӑн (чӑн-чӑн пуласлӑх) чӑваш чӗлхинчи вӑхӑт пуплев саманинче пулса иртекен ӗҫе е пӗрмай ӗҫленине палӑртать; пуласлӑхра пулса иртекен ӗҫ.

Тӗслӗхсем: Эпеҫ какай — («Я ем мясо [^ е вообществӑлла» (чӑв. «Эпӗ аш ҫиместӗп, мӗншӗн тесен хальхи саманара мӗн те пулин урӑххине ҫиет е ҫимест, мӗншӗн тесен вӑл вегетарианецла».

Эпир паян кинона каятпãр — «Мы сегодня идём в кинов» (чӑв.

Иртсе кайнӑ категориллӗ вӑхӑтӑн глаголӗ:

Иртсе кайнӑ категориллӗ вӑхӑт ӗҫ-пуҫа, свидетель е хутшӑнакан хӑй пулнине пӗлтерет, е вӑл мӗн ҫинчен калаҫнине тӗп-тӗрӗс пӗлет.

Тӗслӗхсем: «Эпӗ ӗҫрен килтӗм» (выр.) «Эпир ҫывӑрмарӑмӑр» (выр.)

Ӗлӗк-авал пулса иртнӗ ӗҫ е калаҫакан пулман (паллӑ мар вӑхӑт иртни) иртнӗ вӑхӑт причастийӗпе палӑрса тӑрать:

Вл 1994 ҫҫ. — (1994 ҫ. ҫуралнӑ)

Юля апата туяннё — (Юля апат-ҫимӗҫе хӗр мӗнле туяннине курман, анчах та вӑл результатсем курма пултарать).

Хирӗҫле формӑсенче аффикс-ман (-мен) усӑ кураҫҫӗ: Ҫав каҫ тӑврман — («Никам та ҫывӑрман ҫав каҫ»)

Тахҫантанпа иртнӗ паллӑ мар вӑхӑт иртнӗ вӑхӑтӑн причастийӗнчен тата хӑш-пӗр пайсенчен пулса тӑрать — кач е пулӑшакан глаголпа усӑ курса пулнё.

Тӗслӗхсем: Ҫӗнӗ кун эпě 18 тултармӑш … — («Ҫав кун эпӗ шӑпах 18 тултартӑм …» ); ку хире вãл сухан акса пурнãҫланнã — «„ Ӗлӗкхи ҫулсенче ку уй ялан тенӗ пекех сухан-севкомра ларнã» (выр.

Иртнӗ ҫитменлӗхлӗ вӑхӑт (имперфект) иртнӗ вӑхӑтра вӗҫленмен ӗҫе е темиҫе хут тунӑ ӗҫе палӑртать. Вырӑс чӗлхинче иртнӗ вӑхӑт ҫитменлӗхӗпе килӗшсе тӑрать. Глагол вӗрентӗвӗ: глагол никӗсӗ + аффикс деепричасти-а-(-е-) + аффикс-т-+ иртнӗ категориллӗ вӑхӑт вӗҫленни.

Тӗслӗхсем: Эпеҫ ун чухне Шупашкарта — (чãваш чãваш ун чухне эп Шупашкарта ӗҫленӗ).

Пулас вӑхӑт пуласлӑхра пулакан ӗҫсене палӑртать, анчах та пулмасан та пултарать (пулас вӑхӑтпа танлаштар).

Тӗслӗх: Шкул хыҫҫӑн вӑл юриста вӗренме каять» (выр.)

Чӑваш чӗлхинче палӑрман пуласлӑхсӑр пуҫне малашнехи кӑткӑс пуласлӑх пур, ӑна унчченхи вӑхӑт теме пулать (futurum secundum аналог латынь ҫинче). Вӑл тепӗр пулас ӗҫрен маларах тумалли ӗҫӗн пуласлӑхне палӑртать. Пуласлӑх кӑткӑс причастипе усӑ курса пулса тӑрать, улшӑнусӑр юлакан пӗртен-пӗр тата нумай хисепӗн пур сӑнӗнче те, пулас вӑхӑтӑн пулӑшуллӑ глагол пул формисенче те.

Тӗслӗхсем: Эпě теп ěр таврěп, эсě ун пěрремěш кěнеке кайнě пулě — («Ҫитес ҫул эпӗ таврӑнӑп, эсӗ ҫав вӑхӑталла пӗрремӗш класра вӗренӗн").

Тирпейлӗ наклонени ӗҫе кӑмӑл туртӑмне палӑртать, анчах та хӑш-пӗр условисем пур чухне ҫеҫ тума май пуррине палӑртать:

Эпě сан патна хěвел, анчах паян эпě — («„ Эпӗ сан патна хӑнана пырӑттӑм, анчах та паян эпӗ ерҫместӗп»).

Конструкци тума (йышши пулсан … пулсан вырӑс чӗлхинче) пулсан сӑмахпа усӑ кураҫҫӗ:

Эссерене пулсан, аллуна кӗсен-ҫӑраҫҫие тӑхӑнсан, пирӗн алӑк патӗнче кӗтмелле пулмӗччӗ».

Сӑмахсарсенче сӑмахсем пӗртен-пӗр хисепӗн 2 сӑпатне ыйтуллӑ тата хушу форминче кӑтартаҫҫӗ.

Тӗслӗх: Ача-пӑча урамсенче уксахлать — («[ ачасем урамсенче выляччӑр», ҪТ ]» (чӑв.

2-мӗш тата 3-мӗш сӑпатсен глаголӗсем (ан уксахлан — «ан выля») умӗнче, мар — 1-мӗш глаголсем хыҫҫӑн.

Парӑну наклоненийӗ калаканӑн ӗҫ ҫине пачах та сӳрӗккӗн пӑхнине, вӑл пачах интересленменнине палӑртать. Парӑну наклоненийӗ пулас паллӑ мар вӑхӑтӑн формисенчен пулса тӑрать, вӗсем ҫумне аффикссем-ин,-сãн (-сãн) хушӑннипе:

«Укҫа-тенкӗ тӑкаклатӑп, ун вырӑнне хваттертен юлатӑп» (калам хуть, мана мӗнех вара?» ).

Иртнӗ вӑхӑтӑн кӑткӑс форминче усӑ курнин тӗслӗхӗ: Саша экзамена хатӗрленнӗ пулсан та, вӑл питӗ хумханни палӑрнӑ».

Кӑмӑл туртӑмӗ (оптатив) пӗр-пӗр ӗҫ тума ӗмӗтленнине е шутланине палӑртать. Ҫак тайӑлу аффикс-чопа усӑ курса парӑнакан наклоненирен пулса тӑрать: мана пулшинчӑ — («хуть мнеле пулӑштӑрччӗ»). Хальхи вӑхӑтра ку наклоненипе питӗ сайра усӑ кураҫҫӗ.

Хальхи вӑхӑтӑн причастийӗ — аффикссем-акан/-екен (тата аффикссем-ан/-кӗскетнӗ форма тума) пулӑшнипе пулса тӑрать. Тӗслӗхсем: кӑракан — «куракан, куракан», пӗвер — «пӗлекенсем», иртен-ҫӳрен «иртен-ҫӳрен» (выр.

Иртнӗ вӑхӑтӑн причастийӗ — аффикссем-нӗрпе усӑ курса пулса тӑрать. Тӗслӗхсем: курнё — «курнё», пёлнё — «паллё».

Чӑн-чӑн тата иртнӗ вӑхӑтри причастисемшӗн пӗтӗмӗшле ҫуклӑ форма глагол никӗсӗ ҫумне-ман/-мен хушса хунипе пулса тӑрать: курман ҫын — «курманскер (курманскер) ҫын» (курманскер).

Чӑн-чӑн тата иртнӗ вӑхӑтӑн деепричастийӗ:-са (х) /-се (х), отрицательная форма:-массӑр (ах) /-мессер (ех). Тӗслӗх: тěрлě — «ҫěнě» ӗҫлесси.

Условное наклонение: «еслио»-са (сӑ) н/-се, отрицательная форма — маса (сдел) н/-месе (сье) н. Тӗслӗх: ман эсье пулшсассӑ, эпě сехет терп — «, эсӗ мана пулӑшсан, эпӗ хӑвӑрт вӗҫлӗп» (чӑв.

Ыйту наклоненийӗ — постфикс тата. Тӗслӗх: канатн — «каннӑ»; канатн-и? — «канатӑн-и?»

Ӗҫ ячӗ:-ни, ҫуклӑ форма:-манни/-менни. Глаголӑн ҫак форми тӗрӗссипе акӑлчан герундине питӗ ҫывӑх, вырӑсла вара ытларах чухне япала пек куҫарӑнать: вьенни — learning — вӗрентӳ. Тӗслӗх: вěренни — ҫирěплетни, вěренни — тěрлě — «вӗрентни — ҫутӑ, вӗренменни — сӗммěр» (чӑв.

Учащательно-многократная форма глагола. Аффикс-кала (-келе) глаголӑн яланхи никӗсӗ ҫумне хушӑннипе пулать: вулакала — («почитывать»).

Сӑмах майлашӑвӗн тата тума май ҫуклӑх формисем:-ай/-сӑмах никӗсӗпе пӗрлешекен туя:-айлӑ (ли), ҫуклӑ форма:-айман '(ли) пулаймарӗ».

Хальхи вӑхӑтри глагол майӗн формисем:

Тӗслӗхсем: Эсир тӑпӑлтар («Эсир ҫыпӑҫуллӑ пулма пултаратӑр»); вãл хãйӗн телефонне кайӑр («вӑл хӑйӗн телефонне тупма пултараймасть»).

Иртнӗ вӑхӑтри глагол майӗн формисем:

Тӗслӗх: Аран автобус — («Аран-аран автобуспа ӗлкӗртӗм»); хам валли вырӑн тупаймарӑм» (Аран валли выр.)

Пулас вӑхӑтри глагол майӗн формисем:

Тӗслӗх: «Вӗсем ҫӗнтерме пултарӗҫ» (ҪТ); килеймеп («Каҫар, эпӗ килеймӗп»).

Чӑваш чӗлхинче ҫакӑн пек салуксем пур: чӑн-чӑн, каялла тавӑракан – асаплӑ, пӗр-пӗрне хистекен тата хистекен.

Чӑн саккас тӗп вырӑнта тӑрать, формӑллӑ кӑтарту ҫук. Чӑн саклат шутне куҫӑмлӑ та, куҫӑмлӑ та, куҫӑмсӑр та пӗлтерӗшлӗ производствӑллӑ тата производствӑллӑ мар глаголсем кӗреҫҫӗ. Тӗслӗхрен: тыт («держать»), чӑх-чӗп («смотреть»).

Таврӑнуллӑ-асаплӑ салук япала урӑх япала енчен витӗм кӳнине, е ӗҫ-пуҫ субъект ирӗкне пӑхӑнмасӑр пулса пынине пӗлтерет. Ҫак залогӑн глаголӗсем аффикссем пулӑшнипе пулса тӑраҫҫӗ: чӑх-чӗп (курӑмлӑ пулмалла).

Пӗр-пӗрне саклат туни икӗ е ытларах япала хушшинче пулса иртекен ӗҫсене пӗлтерет, вара аффикссем пулӑшнипе пулса тӑрать,-аш (еш),-ш (ш): тытсь («сцеплятьсятьсятьсясь»; пӑл («знатьми») — паллаш («знакомитьсясь»).

Ҫине тӑрса салук туни вӑл мӗн тума хушнине, мӗн тума та пулин хавхалантарнине, ирӗк панине пӗлтерет. Ҫак залог глаголӗсем аффикссем-тар (-тер) пулӑшнипе пулаҫҫӗ,-ар (-ер),-ат (-ет). Тӗслӗхрен: ҫерун ( ҫунӑк ') — ҫерунтар ( жечкӑ '); ~ ҫ (ӗҫкӗ-ҫикӗ") — вãл ('вӗретнã ") — вãрет ('). Чӑваш чӗлхинчи хистевлӗ салук аффиксӗсен аналогне эсперанто (суффикс-ig — «пӗр-пӗр ӗҫ тума хистемелле е ӗҫ тума чӗнмелле» пӗлтерӗшпе) тупса палӑртма пулать. Глаголсем, ытти салуксен глаголӗсем пекех, хистевлӗ залогра та, ытти мӗнпур наклоненисен ахаль аффикссен аффиксӗсем ҫумне хушса, сӑнӗсемпе числосем тӑрӑх ирӗклӗн улшӑнаҫҫӗ. Тӗслӗхрен: ҫтерлӗ (лат. College) — «тӑрантарасси» (Ҫтерлӗ) — ҫиелтен ҫитӗ («тӑрантарасси», «тӑрантарасси» т. ыт. те).

Чӑваш чӗлхинчи местоименин пӗлтерӗшӗпе ҫак разрядсем ҫине пайланаҫҫӗ: харпӑр, харпӑр-каялла тавӑракан, кӑтартуллӑ, ыйтуллӑ, ҫуклӑ, палӑртман, палӑртуллӑ тата туртӑмлӑ. Харпӑр местоименисем япала ячӗсен падежӗсем тӑрӑх тайӑлаҫҫӗ. Местоименисен ытти разрячӗсем япала пулса тухсан ҫеҫ тайӑлаҫҫӗ.

чӑваш чӗлхинче, вырӑс чӗлхинчи пекех, сӑпайлӑ тыткаларӑшӑн форми нумайлӑ хисепӗн 2-мӗш сӑпатӗн форми:

Сире юратап — («Эпӗ Сире юрататӑп»); Каҫал ен, эсир мана пулшаймаст-и?» («Каҫарӑр та, эсир мана пулӑшма пултараймастӑр-и?» )

Тиркевлӗ форма — постфикс мар.

Чӗлхере кӑтарту местоименийӗсене ҫывӑх япала ҫине кӑтартакан местоименисем (ку, ҫиҫкӗнчӗксем — «этотт», «этих») тата инҫетри япала ҫине кӑтартакан местоименисем ҫине уйӑраҫҫӗ. Акӑлчан чӗлхинчи шӗвӗр местоименисемпе (this — these — that — those) аналоги ирттерме пулать. Хайхи местоименипе паллӑ, хальтерех асӑннӑ япала пирки сӑмах пынӑ чухне усӑ кураҫҫӗ.

Тӗслӗхсем: «Эпӗ ҫак кӗнекене вуланӑ» (Эпě те вуланӑ); Эпě кӑпӑк — («„ Эпӗ ҫав кӗпене тӑхӑнтартрӑм»); Ку хайхи ача иккен — («Ку хайхи ача-пӑча» иккен.

Чӑваш чӗлхинче ҫак ыйтуллӑ местоименисем пур: кам валли? («кам?» ); мён? мёскер? («мӗн?» ); хãш? хãш? («миҫемӗш?» ); миҫере? («миҫе?» хисеп); мён чухлё? («миҫе?» йышпа); мёнле? еппе? («мӗнлескер?» ). Ыйтуллӑ кам? ҫын тӗлӗшӗнчен кӑна усӑ кураҫҫӗ, чӗрчунсемпе япаласене местоименипе палӑртаҫҫӗ? (Ытар. Ҫак местоименисем, вырӑс местоименийӗсемпе танлаштарсан, камсем? тата мӗн? аффикс-сем пулӑшнипе нумай хисепе те йӗркелеме пултараҫҫӗ. Местоименисем кам? мãн? мãн? нумай япалана палӑртма тата тӗп-тӗрӗс палӑртма ҫирӗпрех пулма пултараҫҫӗ.

Тӗслӗхсем: Санн уяр кунна кам-кам килчě? — ); Ку миҫемӗш тенк тãрать? — «Мӗн хак тӑрать вӑл?» )

Отрицательнӑй местоименисем приставка-частицы ни-хушса ыйтаканнисенчен пулса тӑраҫҫӗ. Вӗсем вырӑс чӗлхин ҫуклӑ местоименийӗсемех палӑртаҫҫӗ. Ҫакна та палӑртмалла: ытти нумай тӗрӗк чӗлхисенче япӑх местоименисем чӑвашлинчен сахалрах аталаннӑ.

Никам та — («никтон»); ним. н — («нимӗр»); нихь — («нихрен никам та мар»); нимле — («никакой»); ниепле — («никак»); ним чухлли — («нисколькойо» т. ыт. те.

Тӗлли-паллисӗр местоименисем япала ҫине пӗтӗмӗшле, ҫывхартмалла кӑтарту тата паллӑлӑх параҫҫӗ те ыйтуллисенчен пулӑшупа пулса тӑраҫҫӗ:

а) приставка та-(те-): ҫапларах («кам-тот»); темён («-тот»); темле («хӑш-пӗр»); тахãш («нектош»); темиҫе («темиҫет»).

ӑ) ҫав пӗрчӗсем (те) тата пулинӑсен сӑмахӗсем: кам та пулин ҫав пулин («кам-нибудьӑй»); мӳн те пулин («мӗн-нибудьӑй»); миҫет те ҫав пулин («миҫе-нибудьӑй»).

б) ыйту местоименийӗ ҫумне кирек сӑмах хушса: кирек кам та («кирек кам пулсан та) т. ыт.

Тӗслӗхсем: Кашни — кирек йӑхӗн пуҫлӑхӗ, саккун хирӗ — вӗтӗ хлемен пултӑклӑ. — (Кашни хӑйӗн прависене саккуна хирӗҫле кирек мӗнле меслетпе те хӳтӗлеме пултарать).

1) пӗрлӗхе палӑртакан местоименисем: пурте («пурте, пурте, пурте»); пура («пӗтӗмпех, пурне те»); пӑчкӑ («целый»); мён пур («мӗн пурри» пурте).

2) уйрӑмлӑха палӑртакан местоименисем: кашни («кашни харпӑр хӑй» («кашни ама»); ытти («ытти, ыттисем»); урх, ӑшӑх («урӑх, урӑх»).

Тӗслӗхсем: Андриян Николаев космонавта пурте — («Андриян Николаевав космонавта кирек кам та пӗлет").

Чӑваш чӗлхинче сӑмахӑн харпӑр пӗлтерӗшӗнче туртӑмлӑ местоименисем ҫук. Вӗсене местоименисен харпӑр формисен, ҫавӑн пекех хам-хам каялла тавӑрмалли местоименин хатӗр-хӗтӗрӗн аффиксӗсем килӗшсе тӑраҫҫӗ. Ҫак местоименисен туртӑмлӑ падежӗн формисем:

паллӑлӑх функцийӗсене кӑтартакан туртӑмлӑ-палӑртуллӑ формӑна: ман (ман) — («мойӑ») — («свойӑ»), пирён — («нашт»), хамр — («пирӗн хӑйевӗрлӗх»); сан (сан) — («твойн», сирн — «»), хãйӗн (рãн) — («: хӑйӗн 2-мӗш сӑпачӗ»; ун (ун) — ('), хãйӗн /«3-мӗш питти» / вãл — (выр.).

Аффикс хушӑннипе пулакан субстантивлӑ-туртӑмлӑ форма, тӗпрен илсен, сказуемӑй е хушӑм пулса тӑрать: манни, хамни, ӗҫкӗ-ҫикӗ, хамӑрни, санни, сирни, хвãнни, хãннни, нни, хёйни, хёйсенни, вёсенни.

Тӗслӗх: манн анна — («моя мамама»); сирни пек — («как у васни»).

У (лично-возвратных) местоимений множественного числа аффиксы или с именными, или с глагольными; тӗслӗхрен: хам «я самба» — хамёр «мы сами», хёй «он самнсем» — хёйсем «они самими» (чӑв. Лично-возвратное местоимение выражает понятие лица и одновременно понятия «сам» и «себя».

Сӗнӳре тавӑрса памалли местоименипе харпӑр хӑй евӗр усӑ кураҫҫӗ, подлежащи, сказуемӑй, палӑрту тата лару-тӑру пулса тӑрать. Сӑмахран: хампа «(эпӗ хам калам), хёв ту («ху ту»), хама пӑс («дай мне самомус»), хãйãн («„ ун хӑйӗннех хãш ыйт “» (выр.).

Йышлӑ ятсене йышлисем, йӗркеллисем, пуҫтаруллисем, пайлаканнисем ҫине пайлаҫҫӗ. Шутлавлӑ хисепсен тулли те кӗске форми пур, вӗсем юлашки сыпӑкри хупӑ сасӑ вӑрӑмлӑхӗпе палӑрса тӑраҫҫӗ. Тӗслӗхрен: «тӑваттӑ» тата «тӑватӑ кушак» («тӑватӑ кушак аҫи»).

Йышлисем падежсем тӑрӑх улшӑнаҫҫӗ.

Шучӗ те вырӑссенни пекех пырать: 1926 — пин те тӑвӑр улттӑ.

Йӗрке хисепӗсем хисепе тивӗҫлӗ хисеп форми ҫумне аффикс-мӳш хушӑннипе пулаҫҫӗ:

Тӗслӗхсем: иккӗ иккӗ (ӗ); вуннӑмӗш — вуннӑмӗш (ӗ).

2. Пуҫтару хисепӗсем аффикс хушӑннипе пулаҫҫӗ, е 1-мӗш сӑпат аффиксӗ — сӑпат (-сӑпат), 2-мӗш сӑпат — сӑпат (-сӑпат), 3-мӗш сӑпат — ш (ӗ), хисеп хисепӗсен тивӗҫлӗ форми ҫумне.

Тӗслӗхсем: «(эпир) иккӗн» — иккӗн; «иккӗн» — иккӗн; «иккӗн» — иккӗн; «иккӗн» — иккӗн; «эсир) иккӗн, кӑнтӑрлахи апат» — иккӗ; «теҫеттин» — вуннӑш (ӗ).

3. Пайтул хисепӗсем япала валеҫнине пӗр йышши ушкӑнсем тӑрӑх палӑртаҫҫӗ те миҫешер ыйтӑвӗ ҫине хуравлаҫҫӗ? (Миҫешер?» ). Вӗсем хисеп хисепӗсен кӗске форминчен аффикс-шар (-шер) пулӑшнипе пулса тӑраҫҫӗ.

Сӑмахран: икшер хӑмӑр — (икшер уран тӑрӑр), Урамсенче хунар ҫутатмалла, Ҫуртсене ҫӳле ҫӗклемелле (Г. Айхи) — («Урамсенче кашни урамрах ҫӗршер хунар, Парать вӗсен домаск ҫинчи йӑлтӑркки»).

4. Чӗтрекен хисеп хисепӗсем хисеп (хисеп) хисепӗ ҫумне хушнипе пулса тӑраҫҫӗ (знаменатель) йӗркелӗх хисепӗ (знаменатель):

Пӗрчӗ, иккӗ, иккӗ, иккӗ (иккӗ ҫиччӗмӗш).

Категория принадлежности

Чӑваш чӗлхинче, ытти нумай тӗрӗк чӗлхисенчи пекех, пурлӑх предметне те, тытаканӑн сӑнне те пӗр вӑхӑтрах палӑртакан хатӗр-хӗтӗр категорийӗ пур.

хальхи пуплевре пӗрремӗш сӑпат формипе чылай сайрарах усӑ кураҫҫӗ

Тӗслӗх: Ывла — ывла — ывла — ывла — ывла — ывла — «ывла» (выр. «Манӑн ывӑл, санӑн ывӑлу, его/унӑн ывӑлӗ т. ыт. те»

Чӗкеҫре — «чӗкеҫ чӗппи» (чӑв.

Лаша — лашу — лаши —-лашам — лаши (лаша — «лошадь»)

Чӑваш чӗлхинчи илӗртӳллӗ аффикссем кирлӗ пулни питӗ йӗркерен тухнӑ. Н. И. Ашмарин профессор палӑртнӑ тӑрӑх, нумайлӑ хисепӗн 1-мӗш тата 2-мӗш сӑпатри илӗртӳллӗ аффикссем чӑваш чӗлхин тури калаҫӑвӗнче практикӑра тӗл пулмаҫҫӗ; пӗртен-пӗр хисепӗн 1-мӗш сӑпачӗн аффиксӗ те тури чӑвашсен сахал усӑ куракан. Анатри наречире вӗсене усӑ курни туллирех те тӗрӗс, унта та ҫӳлерех асӑннӑ аффикссем час-часах анаҫҫӗ пулин те.

Лексика

Кулленхи коммуникацире усӑ куракан чӑваш лексисен иккӗ виҫҫӗмӗш пайне яхӑн, ӗмӗртен аталанса, пратюрк тӑрӑмӗ патне хӑпараҫҫӗ. Кивҫен илнӗ лексикӑн чи массӑллӑ ҫӑлкуҫӗсем — вырӑс тата тутар чӗлхисем. Тӗпрен илсен тутарла пулӑшнипе чӑвашлӑха арабла тата персла йӑхӗнчен тухнӑ лексика кӗнӗ. Час-часах тутарла тата пайӑн-пайӑн тӳррӗн чӑвашлӑха вӑтам монгол лексики кивҫен илнӗ. Кӳршӗри финн-угор чӗлхисенчен кивҫен илнисем йышлӑ мар (темиҫе теҫетке мари кивҫен илнисем, вуннӑран ытла пермь мар; мордва единицисенчен кивҫен илнисем). Авалрах сий шутне пӑлхарсем, чӑвашсен мӑн аслашшӗсем, Предкавказье пурӑннӑ тапхӑра хӑпаракан кивҫенсем кӗреҫҫӗ. Ку, чи малтанах, осетин чӗлхинчен тата хӑш-пӗр кӳршӗ чӗлхесенчен кивҫен илнисем (осетин посредстви урлӑ пулас).

Сравнительная лексика с тюркскими языками на примере названий цветов

Синтаксис

Чӑваш чӗлхи номинативлӑ строй чӗлхисен шутне кӗрет. Кирек мӗнле сказуемӑй чухне те предложенири подлежащи пӗрлӗхлӗ падеж формине сыхласа хӑварать. Пассивлӑ конструкцисем литература чӗлхин ҫук.

Сӑмах майлашӑвӗн тытӑмӗнче сӑмах майлашӑвӗ грамматика функцине пурнӑҫлать: ҫыхӑнӑвӑн формӑллӑ кӑтартӑвӗсем пур чухне те пӑхӑнуллӑ компонент тӗп компонентӑн умӗнче вырнаҫнӑ (чӑл ҫиҫкӗҫ «чул домт», пысёк чӑлха «пысӑк чул домурт» тӑхӑр чул ҫурт). Сӗнӳ тытӑмӗнче сӑмах йӗрки чи малтан пӗлтерӗшлӗ функцие пурнӑҫлать. Вӑл пулӑшнипе палӑраҫҫӗ: 1) пуплев предмечӗ тата ун ҫинчен пӗлтерни (тема тата рема), 2) каланин пӗлтерӗш тӗшши.

Ыйту ыйтуллӑ сӑмахсемпе тата пайсемпе усӑ курса палӑрать, интонаци пулӑшу пӗлтерӗшӗ кӑна вылять. Предложенире ыйтуллӑ сӑмахсем вырнаҫтарасси ирӗклӗх пирки. Ыйтуллӑ пӗрчӗксем вара, хирӗҫлев кӑтартӑвӗсем пекех, каларӑшпа пӗр пек, сказуемӑйпа ҫеҫ ҫыхӑннӑ. Ыйтӑва предложенин вӑл е ку элеменчӗ ҫине куҫарни сӑмах йӗркипе пурнӑҫланать.

Типологи

Чӑваш чӗлхине тӗрӗк чӗлхисен нумай типологи уйрӑмлӑхӗсене параҫҫӗ: сӑмахри тата сӑмах майлашӑвӗнчи уҫӑ сасӑсен килӗшӳлӗхӗ, посесси суффиксӗсемпе (аяларах) усӑ курни, несӗлӗн грамматика категорийӗ ҫукки, морфемӑсен хушшинчи чикӗсен аглютинативлӑ тӗсӗ — ҫаксем пурте чӑвашлӑхшӑн та характерлӑ. Ытти енсем шутне артикльсем ҫукки, предлогсем мар, хыҫҫӑнхисемпе усӑ курни; ҫавӑн пекех ыйту пайӗпе усӑ курни (-тата, вӗсене) кӗрет:

_ эсё кай-мас =. н-им?

хал ~ сем утма ты-NEG-PRES. 2SG-ITRG. PTC? (Лейпциг глоссировани правилисем тӑрӑх кӗскетӳсем)

Куҫару: «эсӗ пымастӑн-и вара?»

тата «конвербов" (глаголӑн финитла мар формисем, ялан тенӗ пекех пӑхӑнура тӑраканнисем тата"адвербиальную"роле пурнӑҫлаканнисем) клауза ҫыхӑнтармалли:

ар-па вырт-сан сарал-ать

арҫын-INSTR выртма-CRD. GER2 светлеть-PRES. 3SG

Куҫару: «Арҫынпа выртсан вӑл ҫутӑ (руса) пулса тӑрать» (халӑх юрринчи сыпӑк)

Грамматика пӗлтерӗшӗсен палӑртӑвӗ тата морфемӑсен хушшинчи чикӗсен характерӗ

Чӑваш чӗлхи, ытти тӗрӗк чӗлхисем пекех, — синтетикӑлла, морфемӑсем хушшинчи чикӗсен тӗсӗ — агглютинаци; алломорфикӑлла варьированине ҫав шутра сингармонизм саккунӗпе ӑнлантараҫҫӗ (тӗслӗхрен, падеж морфемисенче малти тата малти мар уҫӑ сасӑсен черетленӗвӗ, пуҫламӑш уҫӑ сасӑллӑ тата вӑл ҫукки ҫав падеж морфемисенче пӑхӑнуллӑ пулни, тӗпрен илсен, тымар морфема вӗҫӗнчи фонемӑна пӑхӑнса тӑни). Агглютинаци — ҫак чӗлхе ҫемйин чи пӗрлӗхлӗ те умлӑ-хыҫлӑ енӗ. Маркирование суффиксальное, характерны послелогсем.

Маркировани локусӗ

Посесси ят ушкӑнӗ

Посессивлӑ ят ушкӑнӗнче тӗп маркировани — е пӑхӑнуллӑ (притяжательнӑй падеж кӑтартӑвӗпе усӑ курса), е изафет конструкцийӗпе усӑ курса иккӗллӗ — ятлӑ ушкӑн тӑрри падежӗн (референтлӑ мар кӑтарту — нуль, см) патегориллӗ категориллӗ пӗлтерӗшсем маркировка тӑваҫҫӗ. пӑхӑнуллӑ тӑррине:

унтан уҫ-ҫ-ӗ-ҫ

уҫма ун чухне-REF-PRET-PL3 вӑл (а)-PL-GEN куҫ-PX3-PL

{ Куҫару: ҫавӑн чухне вӗсен куҫӗсем уҫҫӑн курӑнаҫҫӗ '

1. тaри-юр-ри ри илтe-ет

лой жаворонок-GEN юрӑ-PX3SG быть слышимой-PRES. 3SG

< Куҫару: «тӑри юрри илтӗнекен» хыпара улӑштарнӑ

Ðåäàêòîð.

глаз-PX3SG-PL-INSTR пӑхма-PERF. PTC POP (хӑҫан) //

ÐÅÑÏÓÁËÈÊ ¨ ÐÀ: Ҫ, ÐØÛÂÐÀ: × ÈÊ.

, ҫамрӑк. ҫын-GEN чӗри-PX3SG кӑрт-PRES. 3SG

< Куҫару: «Вӑл хӑйӗн куҫӗпе пӑхнӑ чухне арҫынсен чӗрисем кӑрт-кӑрт сикет" («Нарспис"поэмӑри сыпӑк)

Хӑш-пӗр чухне ҫӳлти маркировани ҫителӗклӗ (тытаканӑн питне харпӑр местоименипе палӑртсан — уйрӑмах пӗрремӗш е иккӗмӗш сӑпатпа — тытӑм объектне палӑртакан сӑмах ҫумне ҫыпӑҫуллӑ суффикс хушмалла; калчалӑха иккӗлле палӑртни, тӗслӗхрен, 3 сӑпатри хисепе уйӑрма тата акцента вӑйлатма пулӑшать):

тус-йыш

L тус-PX1PL; вӗсем-GEN тус-PX1PL (PX — посессивлӑх пӗлтерӗшӗ)

1. Куҫару: «пирӗн другӑ» Куҫару: «их друг»

Хальхи чӑвашра пӗрремӗш е иккӗмӗш сӑпатри нумайлӑ хисеп валли илӗртӳллӗ местоименипе аналитика форми анлӑ сарӑлнӑ, унта туртӑмлӑ аффикспа усӑ курмаҫҫӗ:

ӗҫкӗ-ҫикӗ

эпир-GEN сали-LOC

Куҫару: «в нашей селелелера»

Предикацире маркировка туни

Предикат маркированийӗ — пӑхӑнуллӑ ҫын ҫывӑхнерех, глагол пичӗпе тата хисепӗпе килӗшет, ӑна, хушӑмсем пекех (глагол пӗр вырӑнлӑ мар пулсан), падеж тесе ҫырса хурать.

Чӑваш — роль кодировкин аккузативлӑ стратегийӗпе номинативлӑ строй чӗлхи.

ман-а Турён-улма-чãх

я-DAT Турӑ-NOM пан улми-ACC пама-PRET. 3SG

Куҫару: «Турӑ мана пан улми пачӗ»

йытãр-а ҫãлтãр

йытӑ-NOM кот-ACC ҫыртма-PRET. 3SG

Куҫару: «Йытӑ котако ҫыртнӑ» хыпара улӑштарнӑ

хва-ява-ява-ать

ива-GEN йывӑҫ-NOM авӑнас-PRES. 3SG

Куҫару: «Ивовое дерево гнётсяа»

Чãваш халãхӗ вãл-шывãл салан-чãваш

чӑх-PL-NOM хытӑ вӗҫмелле-GRD. GER1 сапаланмалла-PAST. 3PL

Куҫару: «Чӑхсем хыттӑн вӗҫсе саланчӗҫ»

уйрãм-ҫарӑмсан пайãн

сӑмах-NOM-PL уйрӑм сасӑ-PL-ACC POP (на) делиться-PRES. 3SG-

Куҫару: «Сӑмахсем уйрӑм сасӑсене пайланаҫҫӗ» хыпара улӑштарнӑ

Кунта, тепӗр тесен, хамӑр уйрӑмлӑхсем пур, вӗсем ҫине тимлӗх уйӑрмалла. Сӑмахран, чӑваш чӗлхинче те, чылай тӗрӗк чӗлхисенчи пекех, объектӑн дифференциленӗ маркированийӗ («вӑрттӑн транзитивноҫлӑх» т. ыт. те) — сӑмахран, малтанхи икӗ предложени пысӑкрах.

Ҫавнашкал шӗкӗлченӗ маркировка тӗслӗхӗ вырӑс чӗлхинче те пур: тӗрлӗ падеж кӑтартӑвӗсемпе усӑ курни, хавхалануллӑ тата хавхаланусӑр япаласем пулсан, винительнӑй падежра (сӑмахран, юпана куратӑп — нуль вӗҫленӗвӗпе менелник падежӗнчи пек, анчах кушак аҫине куратӑп — ашшӗ-амӑш падежӗ вӗҫленнипе). Анчах та, грамматика хавхаланӑвӗ пек характеристика чӑваш чӗлхинче палӑртайман; аккузатив референтлӑх паллипе икӗ тӗсе пайланать, вӗсенчен пӗрремӗшӗ (референтлӑ аккузатив) дативпа пӗр килет, иккӗмӗшӗ (референтлӑ мар) нуль кӑтартӑвӗ пур, ҫапла вара номинативпа пӗр килет. Анчах чӑвашла падежсен урӑх классификацийӗсене те сӗнеҫҫӗ, унта референтлӑ аккузатива дативпа аккузативлӑ пӗр падежпа пӗрлештернӗ, референтлӑ маррине номинативпа пӗрлештернӗ.

Сӑмахсен йӗрки

Сӑмахсен йӗрки — тӗрӗк чӗлхисемшӗн типлӑ: глагол предложени вӗҫӗнче тӑрать (SOV йӗрки). Сӑмахсен тепӗр йӗрки прагматика е стилистика факторӗсем витӗм кӳнипе пулма пултарать. Ятлӑ тата глагол ушкӑнӗсенче ҫакӑнса тӑракан элементсем тӗп сӑмах умӗн пулаҫҫӗ. Глагол актанчӗсен кодированийӗн стратегийӗ — аккузативлӑ. Ятарлӑ предложенисемпе сайра усӑ кураҫҫӗ, ҫавна май тӗрлӗ модификаторсем палӑртнӑ сӑмах умӗнхи (сӑмахран, конвербсем).

Усӑ курмалли сферӑсем

Ӑслӑлӑхпа пӗлӳ

Чӑвашла тухса калаҫнисем чӑвашлӑх ыйтӑвӗсене халалланӑ конференцисенче пулма пултараҫҫӗ; чӑвашла тезиссем конференцисен пуххисенче (сахал хисепре) пичетленеҫҫӗ. Чӑваш Республикин «Чӑваш Республикинчи чӗлхесем ҫинчен» 2003 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 25-мӗшӗнчи 36 №-лӗ саккунӗн 18-мӗш статйипе килӗшӳллӗн республикӑра ӑслӑлӑх ӗҫӗсен чӗлхине ирӗклӗ суйлас ӗҫ пурнӑҫланать. Ҫав вӑхӑтрах наука сферинче чӑваш чӗлхипе усӑ курма анлӑлатма майсем туса памалла.

Патшалӑх тата муниципалитет администрцилени

Чӑваш чӗлхи, вырӑс чӗлхипе пӗрле, Чӑваш Республикин патшалӑх чӗлхисенчен пӗри шутланать.

Раҫҫей Федерацийӗн гражданӗсен патшалӑх органӗсене, учрежденисене, организацисене Чӑваш Республикин патшалӑх чӗлхисемпе сӗнӳсем, заявленисем, ҫӑхавсем (ҫав шутра — чӑвашла) е хӑйсем тытса тӑракан кирек мӗнле урӑх чӗлхепе те ыйтма пултарать. Пуплев авторне май пур таран тыткаларӑш чӗлхипе хуравсем параҫҫӗ. Документсен (бланксен, штампсен, штемпельсен) тексчӗсене тата Чӑваш Республикинчи патшалӑх органӗсен, учрежденисен, организацисен ячӗсене ҫырнӑ вывескӑсене чӑвашла тата вырӑсла калӑплаҫҫӗ. Гражданин кам пулнине ӗнентерекен документсене, граждан тӑрӑмӗн акчӗсене ҫырнисене, ӗҫ кӗнекисене, вӗрентӳ ҫинчен калакан документсене тата ытти документсене вырӑс чӗлхипе пӗрле чӑвашла та саккунсемпе палӑртнӑ йӗркепе калӑплаҫҫӗ.

Географи объекчӗсен ячӗсене ҫырасси тата ҫырнисене, ҫул паллисене тата ытти кӑтартмӑшсене калӑпласси, республика саккунӗсемпе килӗшӳллӗн, чӑвашла тата вырӑсла туса кӑлармалла. «Малые языки России» РАН Чӗлхе пӗлӗвӗн институчӗн проекчӗ пӗлтернӗ тӑрӑх, Чӑваш Республикинче урамсен, пурӑнан вырӑнсен, юхан шывсен ячӗсене чӑвашла ҫырнӑ табличкӑсем пур, анчах та вӗсемпе усӑ курни йӗркесӗр характерлӑ.

Законотворчество и судопроизводство

Чӑваш Республикин 2003 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 25-мӗшӗнчи 36 №-лӗ саккунӗпе килӗшӳллӗн «Чӑваш Республикинчи чӗлхесем ҫинчен» саккунсем субъектра чӑвашла тата вырӑсла пичетленмелле. Вырӑс тата чӑваш чӗлхисемпе Раҫҫей Федерацийӗн патшалӑх влаҫӗн органӗсене, Чӑваш Республикин патшалӑх влаҫӗн органӗсене, вырӑнти хӑй тытӑмлӑхпа референдумсен органӗсене суйлав хатӗрленӗ тата ирттернӗ чухне усӑ кураҫҫӗ.

Чӑваш Республикин чӗлхесем ҫинчен калакан саккунӗсене пӑсакан юридици тата вӑй питти ҫынсен ӗҫӗсем Раҫҫей Федерацийӗн саккунӗсемпе Чӑваш Республикин саккунӗсем палӑртнӑ йӗркепе хӑйсем хыҫҫӑн явап тыттарӗҫ, ӳпкелешӗҫ.

РФ уголовлӑ тата административлӑ кодексӗсен чӑвашла куҫарӑвӗсем пурри пирки сведенисем ҫук.

Электронлӑ коммуникацисем

Интернет чӑваш сферин чи пысӑк сайчӗ Википедин чӑваш уйрӑмӗ шутланать. Википедине никӗслекенӗ Джимми Уэйлс «Викимедиани фончӗ» тӗнчери ҫулсерен иртекен конференцире Чӑваш Википедийӗн тӗслӗхӗпе Викимани 2009 ҫухалу чиккинче тӑракан чӗлхесемшӗн Википеди пӗлтерӗшне кӑтартнӑ.

Чӑваш чӗлхине цифровизацилес ӗҫри пӗлтерӗшлӗ утӑм «Яндекс. Тӑлмач» сервиса 2020 ҫул пуҫламӑшӗнче йӗркелени пулчӗ. Ун валли хатӗрлекенсен чӑвашла тата вырӑсла пуплеври 250 пин ытла тӗслӗхрен тӑракан пысӑках мар параллельлӗ корпус пухма, нейросете вӗрентме тивнӗ. Ӗҫе Чӑваш халӑх сайчӗн тӗп редакторӗ Николай Плотников ертсе пынипе туса пынӑ.

Турӑшӑн ӗҫлени

Чӑваш чӗлхи чӑваш этнотӗнӗнче турра кӗлтумалли чӗлхе шутланать, ҫавӑн пекех чиркӳ хӗсметӗнче тӑнӑ, чиркӳ литературине ҫырнӑ тата Вырӑс православи чиркӗвӗнче тӗн вӗрентӗвӗнче усӑ кураҫҫӗ. Шупашкарта чӑвашла турра кӗл туни Воскресенски чиркӗвӗнче иртет.

Преподавани

Чӑваш Республикинче вӗрентӳ

Чӑваш Республикинче вӗрентӗве аталантармалли стратегире Чӑваш Республикин Президенчӗн Указӗпе ҫирӗплетнӗ 2040 ҫулччен 21. 03. 2008 №-тан 25 №-лӗ каланӑ: «Хальхи вӑхӑтра республикӑра 344 чӑваш, 177 вырӑс, 17 тутар наци шкулӗ шутланать, 4 пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан учрежденире вӗренекенсем мордва чӗлхине вӗренеҫҫӗ. Пурлӑх тетелӗ ҫурма ачан ыйтӑвӗсене тивӗҫтерме май парать Поликультура уҫлӑхӗнчи пахалӑхлӑ вӗрентӗвӗн ченийӗ» (чӑв.

Чӑваш Ен Вӗренӳ министерстви пӗлтернӗ тӑрӑх, 2009—2010 вӗренӳ ҫулӗнче республикӑра чӑвашла шкулсен 65 % пулнӑ, 31 % — вырӑсла, 3 % — тутарла вӗрентӳ чӗлхисемпе. Чӑваш чӗлхине тӑван пек 344-ра вӗрентнӗ (325http: /gov. cap. ru/hierarhy. asp? page=. /16/2586/389427/618015/618021 Наци шкулӗсем) чӑваш шкулӗсенче тата патшалӑх чӗлхи пек — ыттисенче те 198. 1-5-мӗш классенче чӑваш, тутар наци шкулӗсенче тӑван чӗлхепе пӗлӳ илнӗ. Улатӑр хулинче, Ҫӗмӗрле хулинче тата Пӑрачкав районӗнче чӑваш шкулӗсем ҫук.

Пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан патшалӑх стандарчӗн наципе регион компонентне пӑрахӑҫличчен 2007 ҫулта республикӑри шкулсенче тӑван (вырӑс мар) чӗлхене вӗрентес ӗҫе наципе регион компоненчӗ шайӗнче туса пынӑ. Чӑваш чӗлхин пӗлӗвӗн шайӗ вырӑс чӗлхиллӗ шкулсенчен вӗренсе тухакансем ҫав вӑхӑтрах питӗ пӗчӗк пулнӑ пулин те, 2000 ҫулта вӑл каланӑ Чӑваш Республикин вӗренӳ министрӗ Г. П. Чернова каланӑ тӑрӑх, вырӑс чӗлхиллӗ шкулсенче чӑваш чӗлхине вӗрентмелли сехетсен шутне ӳстерме кирлех те мар.

Чӑваш Республикин наци шкулӗн концепцийӗнче Чӑваш Республикин Министрсен Кабинечӗн 2000 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи Постановленийӗпе ҫирӗплетнӗ хальхи вӗрентӳ тата воспитани тытӑмӗнче Чӑваш республикин министрсен Кабинечӗн 2011 ҫулхи июнӗн 29-мӗшӗнчи 263 №-лӗ постановленийӗпе 109 №-лӗ тата вӑйне ҫухатнӑ Концепцире наци шкулӗн ҫакӑн пек палӑрту панӑ: «Наци шкулӗ — Чӑваш Республикин территорийӗнче вырнаҫнӑ пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан учреждени тӗрлӗ наци представителӗсем пурӑнакан вырӑнсем, вӗрентӳ программисене пурнӑҫлакан, тӑван этнокультура хутлӑхне вӗренекенсене кӗртмелли принцип ҫинче никӗсленекен тата наципе регион компонентне тытса тӑракан вырӑнсем». Каярахпа асӑннӑ палӑртӑва 1993 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 8-мӗшӗнчи «Об образованиииииииии"саккунра уҫӑмлатнӑ. 2004 ҫулхи юпа уйӑхӗн 18-мӗшӗнчи саккун, унта наци вӗрентӳ учрежденийӗ тӑван этнокультура хутлӑхне тата наци йӑли-йӗркине вӗренекенсене кӗртмелли принцип ҫинче никӗсленсе вӗрентӳ программисене пурнӑҫлакан учреждени шутланать (ст. 12. 2). ЧР «Вӗрентӳ ҫинчен» саккунӗн юлашки редакцийӗнче «наци шкулӗ» ӑнлав ҫук.

Хронологи

1936 — ВКП (б) обкомӗн бюровӗ 1936 ҫулхи кӑрлачӑн 13-мӗшӗнче Чӑваш Енри шкулсен 8—10 класӗнче вырӑс чӗлхипе пур дисциплинӑна та вӗрентме йышӑннӑ;

1938 — Чӑваш Енӗн ҫутӗҫ Наркомачӗ СССР СНК тата ВКП (б) ТК 1938 ҫулхи пушӑн 13-мӗшӗнчи постановленийӗ ҫине таянса «Наци республикисенчи тата облаҫри шкулсенче вырӑс чӗлхине обязательнӑй майпа вӗренесси ҫинчен» вӗрентӳ процесӗнче вырӑс чӗлхин рольне тӑрук вӑйлатас енне вӗренӳ планӗсене улӑштарнӑ. Информаци калӑпӑшне анлӑлатнӑ тата ҫак предмет валли уйӑрнӑ сехетсен шутне ӳстернӗ. ВКП (б) обкомӗн бюровӗ тата ЧАССР СНК 1938 ҫулхи акан 9-мӗшӗнчи йышӑнӑвӗпе килӗшӳллӗн «Об обязательном изучении русского языка в чувашских, татарских и мордовских школах Чувашской АССРР", 1938 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 1-мӗшӗнчен пуҫласа республикӑри пур шкулта та пуҫламӑш шкулсен 2-мӗш класӗнчен вӗренмелли япала пек вырӑс чӗлхине вӗрентессине кӗртнӗ.

1958 — СССРти халӑх вӗрентӗвӗн тытӑмне малалла аталантарасси ҫинчен 1958 ҫулхи раштавӑн 24-мӗшӗнчи СССР саккунне йышӑннӑ Вӗренекенсен ашшӗ-амӑшӗсем хӑйсен ачисем валли вӗрентӳ чӗлхине хӑйсем суйлама пӗрремӗш хут ирӗк илнӗ. Ашшӗ-амӑшӗ ыйтнипе массӑллӑ йӗркепе республикӑри чылай шкулта вӗреннине тӑван (вырӑс мар) чӗлхинчен вырӑсла куҫараҫҫӗ.

1993 — Чӑваш Республикин 1993 ҫулхи кӑрлачӑн 28-мӗшӗнчи «Вӗрентӳ ҫинчен» саккунне йышӑннӑ, унӑн 2-мӗш статйинче ҫапла каланӑ: «Чӑваш Республики шкул умӗнхи, пуҫламӑш пӗрлӗхлӗ, вырӑс тата чӑваш чӗлхисенчи пӗтӗмӗшле тӗп пӗлӳ илме майсем туса парать, ытти наци представителӗсем пурӑнакан вырӑнсенче вара — вӗсен тӑван чӗлхипе».

2005 — чӳк уйӑхӗн 11-мӗшӗсенче Шупашкарта чӑваш чӗлхипе литературине вӗрентекенсен пӗрремӗш конференцийӗ иртрӗ, унӑн ӗҫне Чӑваш Республикинчен, Раҫҫей Федерацийӗн регионӗсенчен тата ҫывӑхри чикӗ леш енчен 300 ытла делегат хутшӑнчӗ. Конференци кӑтартӑвӗсем тӑрӑх Чӑваш Республикинчи чӗлхе лару-тӑрӑвӗ ҫинчен калакан заявление йышӑннӑ, унта, сӑмахран, Чӑваш Республикинче йӗркеленнӗ чӗлхе практики ӗҫлекен саккунсене хирӗҫлет тесе ҫирӗплетеҫҫӗ.

2007 — Федеральный закон от 1 декабря 2007 года № 309-ФЗ «„ О внесении изменений в отдельные законодательные акты РФ в частения понятия и структуры государственного образовательного стандартания» тата ҫавӑн пекех вӗрентӳ учрежденийӗн компоненчӗ), «„ федерацин патшалӑх вӗренӳ стандарчӗ ” институт ҫине. Федерацин патшалӑх вӗрентӳ стандарчӗсене вунӑ ҫулта пӗр хутран кая мар ҫирӗплетеҫҫӗ тата тӗп вӗрентӳ программисен тытӑмне, вӗсене пурнӑҫламалли условисене, ҫавӑн пекех тӗп вӗрентӳ программисене алла илмелли кӑтартусене кӗртеҫҫӗ.

2010 — нарӑсӑн 20-мӗшӗсенче Чӑваш Республикин Шупашкар хулинче Чӑваш граждан конгресӗн ертӳҫи Н. Е. Лукианов пуҫарнипе Раҫҫей Федерацийӗн тӗп халӑхӗсен тӑван чӗлхисене упраса хӑварас тата аталантарас ыйтусемпе общество организацийӗсен представителӗсен Пӗтӗм тӗнчери тӑван чӗлхе кунне хӑнӑхнӑ Форумӗ иртнӗ. Форумра 2007 ҫулхи декабрӗн 1-мӗшӗнчи 309-ФЗ №-лӗ Федераллӑ закона йышӑнни мӗн патне илсе ҫитернине сӳтсе явнӑ. РФ уйрӑм саккунӗсен акчӗсене наципе регион компонентне патшалӑх вӗрентӳ стандартӗнчен кӑларнӑ ӑнлавпа тытӑмне улӑштарас пайра улшӑнусем кӗртесси ҫинчен. Форума хутшӑнакансем Раҫҫей халӑхӗсен представителӗсем ООН, Евросоюз, ҪҪХПИ, тӗнче МИХӗсен ертӳлӗхне, Президент, парламент тата Раҫҫей Федерацийӗн Правительстви патне чӗнсе каланине йышӑнчӗҫ. Ҫавӑн пекех «Раҫҫей Федерацийӗн халӑхӗсен конституци прависене тӑван чӗлхесене упраса хӑварма, вӗсене тӗпчеме тата аталантарма майсем туса парасси ҫинчен» резолюци йышӑннӑ.

2010 — Шупашкар хулинчи 10-мӗш номерлӗ МБОУ базинче «Чӑваш чӗлхине пуҫламӑш шкулта интенсивлӑ майпа вӗрентни урлӑ аталантаракан вӗрентӳ» экспериментлӑ площадка ӗҫлеме пуҫланӑ. Ака уйӑхӗн 1-мӗшӗнче вӗренекенсене пӗр 1-мӗш класа 2 чӗлхепе: вырӑсла тата чӑвашла вӗрентсе йышӑнма тытӑннӑ. Чӑвашла предметсен ретне вӗрентнине чӑваш чӗлхипе пуҫламӑш ҫӗрне пӑхмасӑр ачасене вӗрентме май паракан методикӑпа усӑ курса пошагово кӗртеҫҫӗ.

2012 — Чӑваш Республикин Министрсен Кабинечӗ Чӑваш Республикин «О языках в Чувашской Республике«на 2013—2020 годыдый» саккунне пурнӑҫламалли Республикӑри тӗллевлӗ программа ҫинчен» 2012 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 13-мӗшӗнчи 390 №-лӗ Постановление йышӑннӑ.

2017 ҫулта “ Ирҫе ” общество Чӑваш Республикин ертӳҫисене Михаил Игнатьева, Иван Моторина, Владимир Филимонова патшалӑх тата муниципалитет служащийӗсем хушшинче чӑваш чӗлхине пӗлнин мониторингне ирттерме сӗннӗ. Ҫавӑн пекех республикӑн Патшалӑх Канашӗн адресне те ярса панӑ.

2020 ҫулта Чӑваш Республикинче чӑваш чӗлхине упраса хӑварас, тӗпчес тата аталантарас енӗпе патшалӑх программи йышӑннӑ. Паян шкулсенче уроксем, специализациленӗ классем, лингвистика клубӗсем, методика сессийӗсем тата литература каҫӗсем пурнӑҫа хастар кӗреҫҫӗ. 2021 ҫултанпа Чӑваш Республикинчи шкулсем пӗрремӗш класс валли ҫӗнӗ вӗренӳ пособийӗсем илнӗ, вӗсем чӑваш чӗлхипе хутшӑну хӑнӑхӑвне йӗркелемелли принципсем ҫинче никӗсленнӗ. Пуҫламӑш шкулӑн пур класӗ валли те, ҫавӑн пекех ача сачӗсем валли те ҫакӑн пек ӗҫ ирттерме палӑртнӑ.

Чӑваш Ен Вӗренӳ министерстви пӗлтернӗ тӑрӑх, 2017—2018 вӗренӳ ҫулӗнче чӑваш чӗлхине вӗрентес ӗҫ шкул ачисен 84 % валли пынӑ пулсан, 2021 ҫул тӗлне тӑван чӑваш чӗлхине Чӑваш Республикинчи шкул ачисен 48,2 % яхӑн (68 пин ҫын) ҫеҫ вӗренеҫҫӗ.

Чӑваш Республикин тулашӗнче вӗрентни

Чӑвашсенчен ҫурри Чӑваш Республикин тулашӗнче пурӑнать. XIX ӗмӗрӗн иккӗмӗш пайӗнче — XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Чӑваш Республикин тулашӗнче вырнаҫнӑ чӑваш чӗлхиллӗ шкулсем валли пуҫламӑш шкулсен вӗрентекенӗсемпе предметник-предметниксене хатӗрлекен темиҫе вӗренӳ заведенийӗ уҫнӑ. Вӗсене Пелепейри педагогика училищин чӑваш уйрӑмӗсӗр пуҫне, кӑшт ытларах пурӑннӑскерне, 1956 ҫул тӗлне пӗтернӗ.

1868 ҫулхи юпа уйӑхӗн 28-мӗшӗнче Чӗмпӗр хулинче Чӗмпӗрти чӑваш вӗрентӳҫисен шкулне уҫнӑ. 1917 ҫулта Чӗмпӗрти чӑваш вӗрентӳҫӗсен семинарине ҫӗнетнӗ. 1920 ҫ. Чӑваш халӑх вӗрентӗвӗн институтне ҫӗнетнӗ. 1923 ҫулта Ульяновскри чӑваш педагогика училищинче вӗренсе тухнӑ. И. Я. Яковлева, ӑна наци шкулӗсенче вӗрентӗве вырӑсла куҫарнӑ май 1956 ҫулта пӗтернӗ.

1874-мӗш ҫулта Хусанти учительсем хатӗрлекен семинари ҫумӗнче Н. И. Ильминский Хусанти чӑвашсен пуҫламӑш училищине уҫнӑ та семинарире вӗренекенсен педагогика практикине иртме база шкулӗ шутланнӑ. Унӑн выпускникӗсенчен чылайӑшӗ учительсен семинарине вӗренме кӗнӗ. Училище 1918 ҫулхи ҫуркунне учительсен семинарине пӑрахӑҫланӑ май хупӑннӑ.

1917 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче Теччӗ хулинче чӑваш шкулӗсем валли пуҫламӑш классен учителӗсене хатӗрлекен Теччӗ чӑваш учительсен семинарине уҫнӑ. 1921 ҫулта ӑна педагогика техникумӗ туса хунӑ. 1920-мӗш ҫулсен варринелле чӑваш уйрӑмне хупнӑ.

1918 ҫулхи кӗркунне Сӗнчел ялӗнче чӑваш шкулӗсем валли учительсем хатӗрлеме учительсен семинарине уҫнӑ, 1921 ҫулхи кӗркунне ҫӗнетнӗ Сӗнчел чӑваш педагогика техникумне 1922 ҫулхи юпа уйӑхӗнче хупнӑ

1921 ҫулхи юпа уйӑхӗнче 1919 чӑваш педагогика курсӗн чӳк уйӑхӗнче йӗркеленнӗ базинче Хусанти чӑваш педагогика техникумне уҫнӑ, 1923 ҫулчен Чистай уесӗнчи Сӗнчел ялӗнче филиал пулнӑ. 1930 техникума Хусанти тутар тата вырӑс педагогика техникумӗсемпе пӗрлештернӗ, унта чӑваш уйрӑмӗ 1936 ҫулччен функциленӗ.

1932 ҫулта Аксу тӑрӑхӗнче Тутар АССРӗпе Самар облаҫӗнчи чӑваш шкулӗсем валли пуҫламӑш классен учителӗсене хатӗрлеме педагогика техникумне уҫнӑ, 1937 ҫулта Аксу чӑваш педагогика училищине ҫӗнетнӗ. Наци шкулӗсенче вӗрентӗве вырӑсла куҫарнӑ май 1956 ҫулта хупнӑ.

1918 ҫулхи чӳкӗн 1-мӗшӗнче Ӗпхӳ хулинче виҫӗ ҫуллӑх педагогика курсӗсен базинче Урал тӑрӑхӗнчи чӑваш ялӗсен шкулӗсем валли вӗрентекенсене хатӗрлекен Ӗпхӳри чӑваш вӗрентӳҫисен семинарине йӗркеленӗ. 1922 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗнче Приуралти чӑваш педагогика техникумне 4 ҫул вӗренмелли курспа ҫӗнетнӗ. 1930-мӗш ҫулта Пелепей хулине виҫӗ ҫул вӗренмелли курса куҫнӑ, ун чухне мордва уйрӑмне уҫнӑ. 1941 ҫулта Пелепейри тутар педагогика техникумӗпе пӗрлешсе Пелепейри педагогика училищин чӑваш уйрӑмӗ пулса тӑнӑ. Хальхи вӑхӑтра Пелепейри педагогика колледжӗнче чӑваш уйрӑмӗ ҫук.

Педагогика кадрӗсем ҫукки Чӑваш Республикин тулашӗнче пурӑнакан чӑваш хушшинче чӑваш чӗлхи пӗлӗвӗн шайӗ чакнин сӑлтавӗсенчен пӗри пулчӗ.

Ульяновск облаҫӗнчи чӑваш представителӗсем пӗлтернӗ тӑрӑх, Чӑваш Республикин тулашӗнче чӑваш чӗлхипе литературин педагогӗсене кирли пысӑк:

Совет влаҫӗн малтанхи ҫулӗсенче чӑваш шкулӗсен учителӗсене хатӗрлеме, пединститутсӑр, Чӑваш АССР территорийӗнчи педтехникумпа педучилищӗсемсӗр пуҫне, ятарлӑ чӑваш вӗренӳ заведенийӗсем (педучилищӗсем) Ульяновск, Самар, Хусан, Сенгилей, Похвистнев, Пелепей, Теччӗ, Аксубаев тата ытти те пулнӑ. Ҫак мӗнпур педучилищӗсем те., чӑваш этнокультурин специалисчӗсене хатӗрлекенсене Раҫҫей Правительстви юлашки ҫулсенче хупнӑ. Хаҫатсем тӑван чӗлхепе тухнӑ, чӑваш театрӗсемпе хор коллективӗсем ӗҫленӗ. Хальхи вӑхӑтра влаҫсем чӑваш чӗлхипе литературин Ульяновскри патшалӑх педагогика университетӗнчи уйрӑмне хупма хатӗрлеҫҫӗ, чӑваш чӗлхипе литературин педагогӗсем кирли пысӑк пулин те.

Антропонимика

Вӗренӳ историйӗ

Чӑваш чӗлхине лингвистика тӗлӗшӗнчен тӗпчесси XVIII ӗмӗрте пуҫланнӑ, пӗрремӗш пичет грамматики 1769 (Вениамин Пуцек-Григорович) пичетленсе тухнӑ. Малтанхи сӑмахсарсем XVlll ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурри шутне кӗреҫҫӗ. Атӑлҫи тӑрӑхӗнчи халӑхсене христианизацилеме тытӑннӑскер вӗсен чӗлхисене вӗренме ыйтнӑ, ҫавна май грамматикӑсемпе словарьсем те пур. 1769 ҫулхи грамматика тӗлне приложени енӗпе Чӑваш-вырӑс словарьне чылай панӑ. Чӑваш сӑмахӗсен фонетика сӑн-сӑпачӗ час-часах ҫывӑхрах куҫса пынӑ пулин те, чӑваш чӗлхине вӗрентес историре вӑл палӑрмаллах йӗр хӑварнӑ. Ҫур ӗмӗр ытла хушшинче ҫак ӗҫ ӑсчах тӗнчине чӑваш чӗлхипе паллаштармалли пӗртен-пӗр пособи пулса тӑнӑ темелле. Унта кӑтартнӑ материала тӗпе хурса хӑш-пӗр чӗлхеҫӗсем вӑл вӑхӑтрах чӑвашсен чӗлхи тӗрӗк чӗлхисен ушкӑнне кӗрет тесе пӗтӗмлетӳ тума пуҫланӑ. Вырӑс графика системи ҫине 1769 ҫулхи грамматика ориентацийӗ чӑваш ҫырулӑхӗн малашнехи кун-ҫулӗнче пӗтӗмпех сыхланса юлнӑ.

18-мӗш ӗмӗр хушшинче чӑваш лексики тата темиҫе пичет тата ал ҫыру словарӗнче, сӑмахран, Екатерина пур чӗлхесен тата наречисен Танлаштаруллӑ словарӗсенче сӑнне тупать 2. Анчах та вӗсенче кӑтартнӑ материал пӗчӗк пулнипе, ҫавӑн пекех сӑмахсен лексикографи енчен памалли ҫитменнипе ҫак словарьсем никама та хӑварма пултараймарӗҫ-чӑваш чӗлхине вӗренессинче палӑрнӑ пӗр-пӗр йӗр.

Лексика материалне туллирех Словарьте тӗрлӗ халӑхсен чӗлхисене Чулхула епархийӗнче пурӑнакансем кӑтартнӑ, шӑпах: Раҫҫей ҫыннисене, тутарсене, чӑвашсене, ирҫесемпе ҫармӑссене, Д. С. Руднев (Дамаскин епископӗ) ертсе пынипе 1785 ҫулта хайланӑ. Ҫак словарӗн чӑвашла куҫару пайӗнче 10 пин ытла сӑмах пур. Шел пулин те, словарь алҫырӑвӗнче юлнӑ. «Словарь языка чувашскогого» калӑпӑшӗпе пӗр вӑхӑтрах Д. С. Рудневӑн пилӗк чӗлхеллӗ словарӗпе тата 3 пин сӑмах таран кӗртнӗ тепӗр курӑмлӑ сӑмах та пичетленмен.

XIX ӗмӗрте чӑваш чӗлхи ҫинчен калакан сведенисем хушӑнсах, уҫӑмлансах пыраҫҫӗ. 1836-мӗш ҫулта «Начертание праввил чувашского языка и словарь, составленный для духовных училищ Казанской епархиииии" (В. П. Вишневский ӗҫӗ) ятпа иккӗмӗш пичет грамматики тухать, ӑна сӑмахсен тӗп разрячӗсен морфологи тытӑмӗ ҫинчен самаях тӗплӗ сведенисем ҫырса словарь пайӗнче 3 пин единица таран кӗртеҫҫӗ.

1875 ҫулта Н. И. Золотницкин Корневой чӑвашла-вырӑсла словарӗ тухать. Вырӑс куҫарӑвӗсӗр пуҫне ку словарьте кӳршӗллӗ чӗлхесенчи — тӗрӗк тата финн-угор чӗлхисенчи чӑваш сӑмахӗсем патне лексика параллелӗсем параҫҫӗ. Чӑваш лексикине пухас тата систематизацилес ӗҫе те ют ҫӗршывсенчи ӑсчахсем, тӗпрен илсен, венгрсенни, юнашар ирттернӗ. 1906 ҫулта венгр ӑсчахӗ Золтан Гомбоц виҫҫӗ чӗлхеллӗ Чӑваш-вырӑс-мадьяр сӑмахсарне пичетлет. Калӑпӑшӗпе вӑл пысӑках мар. Словарь содержит указания на тюркские и монгольские параллели к чувашским слова, а также этимологию некоторых слов. Будапештра 1908 ҫулта Хейкки Паасонен чӑвашла-мадьярла-нимӗҫле словарӗ чылай туллирех иккен. Кӑтартнӑ материал туллилӗхӗ, сӑмахсен пӗр кӑлтӑксӑр фонетика передачи, ҫавӑн пекех этимологи каҫӑсем ҫак словаре чӑваш лексикине вӗренмелли шанчӑклӑ ҫӑлкуҫсенчен пӗри тунӑ.

Революциччен кӑларнӑ ҫӗршыври икӗ чӗлхеллӗ словарьсенчен 1910 ҫулта Хусанта тухнӑ Вырӑсла-чӑвашла Н. В. Никольскин словарӗ чи туллиех иккен. Ҫак словарьшӗн ҫӑлкуҫ пулса тӑраканни чӗрӗ халӑх чӗлхи кӑна мар, унпа пӗрле ҫыраканӗ хӑй те пулнӑ, вӑл вӑхӑта пухӑннӑ пӗтӗм чӑваш чӗлхипе ҫырнӑ ҫыру литератури те пулнӑ. Ҫавна май словаре пӗрремӗш хут хӑш-пӗр пӗлӳ отраслӗсем тӑрӑх терминсем кӗнӗ.

Чӑваш литература чӗлхинче совет тапхӑрӗнче пулса иртнӗ улшӑнусем пӗрремӗш хут В. Г. Егоровӑн 1936 ҫулта кӑларнӑ Чӑваш-вырӑс словарӗнче (иккӗмӗш тӳрлетнӗ кӑларӑм 1954 ҫулта тухнӑ) сӑнне тупнӑ. Чӑваш лексикографийӗн чи курӑмлӑ ҫитӗнӗвӗ чӑваш чӗлхин 17 томлӑ Словарьне чӗлхеҫӗ-тюрколога, СССР ӐА пайташ-корреспондентне Н. И. Ашмарина кӑларасси пулчӗ. 1910—-1911 ҫулсенче тухнӑ ҫак словарӗн малтанхи икӗ томне 1928—-1932 ҫулсенче Хусанта ҫӗнӗрен пичетлесе кӑларнӑ, ун хыҫҫӑнхи томӗсене Шупашкарта кӑларнӑ (юлашки томӗ 1950 ҫулта кун ҫути курнӑ). Н. И. Ашмарин сӑмахсарӗ чӗлхе тӗлӗшӗнчен пуян лексика материалӗ (40 пине яхӑн сӑмах) пур, ӑна чӗрӗ халӑх пуплевӗнчи иллюстративлӑ тӗслӗхсемпе чылай тивӗҫтернине кура, революцичченхи чӑваш пурнӑҫӗн энциклопедийӗ шутланать, унта топонимсене, ҫаплах авалхи чӑваш чӗлхеллӗ ятсене анлӑн кӑтартнӑ.

1920-мӗш ҫулсенче терминологи лексикине йӗркелес ӗҫ пуҫланать. Ҫак ӗҫе пӗтӗмлетни 1930-мӗш ҫулсенче чӑваш чӗлхин терминологи словарӗсене кӑларассине пурнӑҫа кӗртме май панӑ.

Чӑваш чӗлхин этимологине уҫӑмлатас тӗлӗшпе XX ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринче чи малтан чӑваш чӗлхин 1964 ҫулхи Этимологи словарӗн авторӗ шутланакан В. Г. Егоров тата (1996 ҫулхи чӑваш чӗлхин этимологи словарӗ; 1998 ҫулта тухнӑ чӑваш нехристиан харпӑр ячӗсен словарӗ тата 1998 ҫулта усӑ курни ҫинчен информаци тытакан бляемых ныне чувашских имени).

XX ӗмӗрте чӑваш чӗлхине вӗренес ӗҫе ҫавӑн пекех Т. М. Матвеев (Грамматика чувашского языка 1919), Н. К. Дмитриев (1951 ҫулхи пысӑк Вырӑсла-чӑвашла словарь), М. Я. Сироткин (1961 ҫулхи чӑвашла-вырӑсла словарь), И. А. Андреев (1971 ҫулхи вырӑсла-чӑвашла словарь; 1982 ҫулхи чӑвашла-вырӑсла словарь) пысӑк тӳпе хывнӑ. ханнес Бенцинг (1943 ҫулхи нимӗҫле-чӑвашла словарь), М. И. Скворцов (Вырӑсла-чӑвашла словарь, 2002; Чӑвашла-тутарла словарь, 1994); Вырӑсла-чӑвашла социаллӑ лексика словарӗ, 2004), Г. А. Дегтярёв (Чӑваш чӗлхин неологизмсен словарӗ, 2003), Э. В. Фомин тата М. Иванова (Ретроспективный толковый словарь чувашского языка, 2010), А. В. Блинов (Чувашско-эсперантский словарь, 2020) тата ытти тӗпчевҫӗсем.

• Гаджиева Н. З. К вопросу о классификации тюркских языков и диалектов. // (Теоретические основы классификации языков мира. — М., 1980. — С. 100—126)
• Баскаков Н. А. К вопросу о классификации тюркских языков.
• Поппе Н. Н. О родственных отношениях чувашского и тюрко-татарских языков. Чебоксары, 1925.
• Поппе Н. Н. Чувашский язык и его отношение к монгольскому и тюркским языкам.

• Самоучитель чувашского языка. Викиучебник на сайте «Викикниги».
• «Русско-чувашский разговорник».

• Чувашско-русский словарь (паллӑ мар). оригиналтан архивланӑ 2019 ҫулхи акан 6-мӗшӗ..
• Русско-чувашский словарь. Краткий русско-чувашский словарь наиболее употребительных слов. Под редакцией Сергеева Л. П., Васильевой Е. Ф.
• Олимпиада ҫӗнтерӳҫисене чысланӑ